Moses of Xoren’s History of the Armenians #

Աւարտաբանութիւն Մերոց Հայրենեաց։

Conclusion of the History of our Fatherland

Ո՛չ հնախաւսութիւնք եղեալ մերոյ աշխարհիս, եւ ոչ ընդ ամենայն յունականսն անցանել ատակեալ սակս կարճութեան ժամանակին. նա եւ ոչ մատենագրութիւնք Դիոդորի հուպ առ մեզ են, զի ի նմա պահելով զակն անմոռաց անցանէաք ընդ բնաւն, զի մի՛ ինչ ի մէնջ մնասցէ ի գլխաւորացն եւ ի պիտանեացն, եւ արժանի յիշատակի մերոց շարագրութեանց: Այլ որչափ ջան եւ յիշողութիւնք բաւեցին պատմեցաք ստուգապէս ի մեծէն Աղեքսանդրէ մինչեւ ի վախճան սրբոյն Տրդատայ, յոյժ կանուխ եւ հեռի ժամանակաւք: Վասն որոյ մի՛ զմեզ այպանեալ պարսաւեսցես. զի ահա որ ինչ առ մերով ժամանակաւս եղեալ կամ դոյզն ինչ հեռի զրուցեցից քեզ անսխալ, Երրորդ առնելով Գիրս, որ ինչ յետ սրբոյն Տրդատայ մինչեւ ի սպառել Արշակունեաց ազգին ի թագաւորութենէ, եւ զաւակի սրբոյն Գրիգորի ի քահանայապետութենէ. հասարակաց խաւսիւք անցանելով ընդ պատմութիւնս, որպէս զի մի՛ ոք երեւեսցի ի պերճաբանութիւնս գրաւեալ առ փափագն, այլ ճշմարտութեան բանից մերոց կարաւտեալ ստէպ ստէպ եւ անյագ առնիցեն զընթերցումն պատմութեանց մերոց հայրենեաց:

We have tried to be accurate despite some obstacles, such as the fact that there was no existing work on the antiquities of our land, and because of the shortness of time, we cannot go through all the writings of the Greeks. Moreover, the works of Diodorus Siculus are not at hand, which we might look at to narrate everything without forgetting anything that is important or significant and worthy of being recorded in our composition. However, as far as our diligence and memory allowed, we have reliably told about very early and remote times, beginning with Alexander the Great and continuing right up to the death of Saint Trdat. Therefore you will not shame and scold us, for, behold, now I will relate to you without errors, everything that has happened in our own time or a little earlier, setting out in Book Three what transpired after Saint Trdat and up to the removal of the Arsacid clan from the kingdom and the sons of Saint Gregory from the high priesthood. I will present this history in a language accessible to all, so that people will take up reading the history of our fatherland as often and tirelessly as possible, attracted not by the eloquence of our words, but by the truthfulness of our narrative.

Որ ինչ յետ վախճանին Տրդատայ ընդ մեծն Վրթանէս եւ ընդ երիս նախարարութիւնսն անցք:

What happened to the great Vrt’ane’s after the death of Trdat, and events regarding three lordships.

Ի ժամանակի վախճանին Տրդատայ հանդիպեցաւ մեծն Վրթանէս ի վկայարանի սրբոյն Յովհաննու, որ ի հաւրէ նորին շինեալ էր ի Տարաւն: Ուր նենգ գործեալ լերինն այնորիկ բնակչաց, ի սադրելոյ նախարարացն կամեցան սպանանել. որք անըմբռնելի ձեռամբ կապեալք, որպէս առ Եղիսէիւն այնուիկ ի հնումն, կամ նորին ինքեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ զարկուցեալ Հրեայքն, անվտիտ անցեալ գնայր յԵկեղեաց գաւառ, ի Թիլն աւան, ուր էր հանգստարան եղբաւր նորին Արիստակեայ. սգացեալ ի վերայ աշխարհիս Հայոց, որք յանիշխանութեան մնացեալք յարեան ազգ յազգի վերայ նախարարութիւնք կոտորել զմիմեանս. ուստի եւ երեք տոհմքն, որ Բզնունականն եւ Մանաւազեանն եւ Որդունին անուանէին, սպառեալ բարձան ի միմեանց:

At the time of Trdat’s death, the great priest Vrt’ane’s chanced to be at the martyrium of the blessed John the Baptist which had been built by his father Gregory in Taro’n. The inhabitants of the mountain there, who had devised a plot at the instigation of the naxarars, wanted to kill him. But they were bound by an ungraspable hand—as happened in ancient times to Elisha, or as the Jews were struck in the time of Christ Himself our God. As for Vrt’ane’s he passed unharmed, going to the district of Ekegheats’, to the hamlet of T’il where the resting place of his brother, Aristake’s, was located. Vrt’ane’s mourned over this land of the Armenians where the lords, left without a ruler, began to destroy each other. Thus, three clans were completely exterminated by each other: those called Bznunakan, Manawazean, and Orduni.

Կատարումն սրբոյն Գրիգորիսի ի բարբարոսաց։

The death of Saint Grigoris at the hands of the barbarians.

Մեծաւ պնդութեամբ առնէր վրէժխնդրութիւն հաւատոց եւ վարուց երանելին Տրդատ, առաւել այնոցիկ, որ բացեայ կողմանքն էին յիւրում իշխանութեանն: Վասն որոյ եկեալ գործակալք կողմանցն արեւելից հիւսիսոյ, վերակացուք հեռաւոր քաղաքին, որ կոչի Փայտակարան ասեն ցարքայ. «Եթէ կամիցիս ուղղութեամբ վարել կողմանցն այնոցիկ ըստ այսմ հաւատոյ առաքեա՛ նոցա եպիսկոպոս ի զաւակէ սրբոյն Գրիգորի, զի յոյժ փափագելով խնդրեն. եւ գիտեմք հաւաստի, թէ ի հռչակեալ անուանէն Գրիգորի ակնածեսցեն եւ ի նորին զաւակէ, առնել զամենայն ըստ հրամանի: Այսմ հաւանեալ երանելին Տրդատ տայ նոցա եպիսկոպոս զմանուկն Գրիգորիս, զերէց որդին Վրթանիսի: Թէպէտ եւ յանլիութիւն աւուրցն հայելով պարականոն զիրն վարկանէր, այլ տեսեալ զհոգւոյն մեծանձնութիւն, եւ զմտաւ ածեալ զՍողոմոն երկոտասանամեայ թագաւորեալ Իսրայելի առաքէ բազում համարձակութեամբ, հանդերձ Սանատրկաւ ոմամբ յիւրմէ ազգէն Արշակունեաց:

The blessed Trdat, with great firmness, behaved zealously for maintaining the faith and Christian behavior, especially regarding those who dwelled in the remote parts of his kingdom. Therefore, officials from the northeastern regions came to him—supervisors of a distant city called Paytakaran, and they said to the king: “If you want to rule over those areas according to this Christian faith, then send them a bishop from the line of Saint Gregory—as the people truly desire it. Moreover, we know for certain that by reason of Gregory’s famous name, they will look favorably upon his descendant and do everything according to his command.” The blessed Trdat, consenting to this, gave them for a bishop the lad Grigoris, who was the senior son of Vrt’ane’s. Although Trdat had doubts that this might be uncanonical due to Grigoris’ young age, seeing the nobility of his spirit and remembering that Solomon had become king of Israel at twelve years of age, Trdat sent Grigoris with great confidence along with a certain Sanatruk, from his own Arsacid clan.

Որոյ երթեալ լինէր աւրինակ բարի, հայրենականաւքն վարելով առաքինութեամբք. այլ կուսութեամբ գեր ի վերոյ քան զհարսն, եւ պատժականաւ զոյգ ընդ թագաւորին: Իսկ ի հասանել համբաւոյ վախճանին Տրդատայ, ի դաւելոյ նորին Սանատրկոյ եւ այլոց ոմանց հանապազասուտ արանց Աղուանից սպանին զերանելին, ընթադրեալ ձիովք, բարբարոսքն ի Վատնեան դաշտին, մերձ ի Կասբիականն կոչեցեալ ծով: Զոր բարձեալ սարկաւագաց նորին, բերելով ի փոքր Սիւնիս, թաղեցին յԱմարաս աւանի: Իսկ Սանատրկոյ թագ կապեալ ինքեան ունի զքաղաքն Փայտակարան. զաւրութեամբ աւտար ազգաց խորհէր տիրել բոլորումս Հայոց:

Having gone there, Grigoris was a model of goodness, displaying his patrimonial virtue. However, in celibacy he was greater than his forefathers, and he was equal to the king in giving admonishment. Now it happened that news arrived about the death of Trdat—in which plot were involved his relation Sanatruk and some others from among the ever-false men of the Aghuans—and they killed the blessed Grigoris, trampling him with their horses. The barbarians killed him in the plain of Vatnean, near the Caspian Sea. His deacons, having taken his body to lesser Siwnik’, buried it in the hamlet of Amaras. As for Sanatruk, he put a crown on his head and held the city of P’aytakaran, planning to rule over the entirety of the Armenians with the power of foreign peoples.

Որոշումն Բակուր բդեշխին ի միաբանութենէ Հայոց, եւ խորհուրդ նախարարացն թագաւորեցուցանել զԽոսրով:

The withdrawal of the bidaxš Bakur from the alliance of the Armenians, and the plan of the naxarars to enthrone Xosrov.

Որպէս յաստուածայինսն գտանեմք ասացեալ պատմութիւնս, Եբրայական ազգին, յետ դատաւորացն, ի ժամանակի անիշխանութեանն եւ անխաղաղութեան, ոչ լինել թագաւոր, եւ առն ըստ հաճոյից իւրոց գնալ սապէս եւ ի մերումս էր տեսանել աշխարհի: Քանզի ի վախճանել երանելւոյն Տրդատայ մեծ իշխանն Բակուր, որ բդեաշխն Աղձնեաց կոչէր, տեսեալ զՍանատրուկ թագաւորեալ ի Փայտակարան զնոյն խորհեցաւ եւ ինքն. թէպէտ եւ ոչ թագաւորել, զի ոչ էր Արշակունի, այլ տիրագլուխ կամեցաւ լինել. ճեղքեալ ի միաբանութենէ Հայոց ձեռս ետ յՈրմիզդ արքայ Պարսից: Ուստի ուշ ի կուրծս անկեալ եւ ի միտս եկեալ նախարարացն Հայոց ժողովեցան առ մեծն Վրթանէս, եւ առաքեցին երկուս ի պատուական իշխանացն, զՄար իշխանն Ծոփաց, եւ զԴատ իշխանն Հաշտենից, երթալ ի նախագահ քաղաքն, առ կայսրն Կոստանդոս, որդի Կոստանդիանոսի, հանդերձ պատարագաւք եւ թղթով, որ ունէր աւրինակ զայս:

In Scripture we find narrated the history of the Hebrew people according to which, after the period of the Judges, in a time of anarchy and unrest when there was no king, every man went along according to what pleased him. We saw the same thing in our land—for after Saint Trdat’s death, the great prince Bakur, called the bidaxš of Aghdznik’—seeing how Sanatruk had become king in Paytakaran, thought to do the same himself. He wanted to be independent, though perhaps not to rule as king, since he was not an Arsacid. Having split away from the alliance of the Armenians, he extended his hand to the king of the Persians, Ormizd. Therefore, the Armenian lords, having reflected on this and coming to their senses, assembled and went to the great Vrt’ane’s. They also sent two of the honorable princes—Mar, prince of Tsop’k’ and Gag, prince of Hashteank’—who went to the capital city in Byzantium to Emperor Constantius, son of Constantine, with gifts and a letter with the following contents:

Պատճէն թղթոյն Հայոց:

A copy of the Armenians’ letter.

Եպիսկոպոսապետ Վրթանէս եւ որք ընդ նովաւ եպիսկոպոսունք եւ ամենայն նախարարք Հայոց մեծաց. տեառն մերոյ Կոստանդեայ կայսեր ինքնակալի խնդալ:

Archbishop Vrt’ane’s, the bishops with him, and all the lords of Greater Armenia send greetings to our lord, the emperor Caesar Constantius.

Յուշ լիցի քեզ պայման ուխտի հաւրն քո Կոստանդիանոսի, որ առ մերում թագաւորին Տրդատայ. եւ մի՛ տացես զաշխարհս քո Պարսից անաստուածից, այլ աւգնեսցես մեզ զաւրաւք թագաւորեցուցանել զորդի Տրդատայ զԽոսրով: Քանզի Աստուած զձեզ ոչ միայն եւրոպայ, այլ եւ ամենայն Միջերկրեայցս տիրեցոյց. եւ ահ զաւրութեան ձերոյ եհաս մինչեւ ի ծագս երկրի։ Եւ մեք խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ: Ողջ լերուք:

Remember the sworn oath made by your father, Constantine, with our King Trdat, and do not give this land of ours over to the godless Persians. Rather, help us with troops to make Trdat’s son, Xosrov, king. For God caused you to rule not only over Europe, but over all of Asia Minor. Furthermore, fear of your power has gone as far as the ends of the earth. More than ever, we want you to rule over more territory. Be well.

Այսմ լսող եղեալ Կոստանդեայ առաքեաց զԱնտիոքոս յարդարիչ իւրոյ պալատանն զաւրու ծանու, եւ ծիրանիս հանդերձ պսակաւ, եւ թուղթ որ ունէր աւրինակ զայս:

Agreeing to this, Constantius sent the steward of his palace, Antiochus, with a large force, along with purple garments, a crown, and a letter with the following contents:

Թուղթ Կոստանդեայ:

The Letter of Constantius.

Աւգոստոս ինքնակալ կայսր Կոստանդոս. մեծիդ Վրթանիսի եւ ամենայն աշխարհականաց քոց խնդալ:

Emperor Augustus caesar Constantius sends greetings, to Vrt’ane’s the Great, and to all your countrymen.

Առաքեցի ձեզ զաւր յաւգնականութիւն, եւ հրաման թագաւորեցուցանել ձեզ զԽոսրով որդի արքայի ձերոյ Տրդատայ. որպէս զի ի բարեկարգութիւն հաստատեալ, մեզ ծառայեսջիք միամտութեամբ: Ողջ լերուք:

I have sent you an auxiliary force and an order to enthrone as your king Xosrov, son of your King Trdat. This is so that you, having established good order for yourselves, may serve us single-mindedly. Farewell.

Գալուստ Անտիոքայ եւ գործք նորին:

The arrival of Antiochus, and his deeds.

Եկեալ Անտիոքոս թագաւորեցոյց զԽոսրով, եւ զչորեսին սպարապետսն մատոյց ի նոյն իշխանութիւն զաւրու, զորս կացուցեալ էր Տրդատայ յիւրում կենդանութեանն յետ մեռանելոյ դայեկին իւրոյ Արտաւազդայ Մանդակունւոյ, որ միագլուխ սպարապետ էր եւ ամենայն Հայոց զաւրավար: Առաջին Բագարատ ասպետ, զաւրավար արեւմտեան գնդին. երկրորդ Միհրան առաջնորդ Վրաց եւ բդեաշխ Գուգարացւոց, սպարապետ հիւսիսային զաւրուն. երրորդ Վահան նահապետ Ամատունեաց, զաւրավար արեւելեան գնդին. չորրորդ Մանաճիհր նահապետ Ռըշտունեաց, սպարապետ հարաւային զաւրուն։ Եւ բաժանեալ ետ նոցա զիւրաքանչիւր զաւրս։ Եւ առաքեաց զՄանաճիհր հարաւային զաւրաւք եւ զԿիլիկեցի զաւրս ընդ նմա զկողմամբք Ասորեստանի եւ Միջագետաց. եւ զՎահան նահապետ Ամատունեաց արեւելեան գնդաւն եւ զԳաղատացի զաւրս ընդ նմա առաքեաց զկողմամբք Ատրպատականի, ունել պահ յարքայէն Պարսից:

When Antiochus arrived, he enthroned Xosrov and appointed to the same military authority the four whom Trdat had designated during his lifetime, following the death of his dayeak, Artawazd Mantakuni, who had been the sole sparapet and general of all the Armenians. First was aspet Bagarat, general of the western brigade; second was Mihran, leader of the Iberians and bidaxš of Gugark’, sparapet of the northern troops; third was Vahan, patriarch of the Amatunik’, as general of the eastern brigade; fourth was Manachihr, patriarch of the R’shtunik’, sparapet of the southern troops. Antiochus, having divided up the military command in this way, gave each of the four his own forces. He sent Manachihr with the southern troops and the Cilician forces through the Mesopotamian and Atrpatakan areas; and he sent Vahan, patriarch of the Amatunik’ with the eastern troops and the troops of Galatia toward Atrpatakan for protection from the king of the Persians.

Եւ իւր թողեալ զթագաւորն Խոսրով, եւ քանզի փոքր էր յանձնէ եւ անաւսր ոսկերաւք եւ ոչ գոլով ի նմանութիւն պատերազմողական հասակի, եւ եւ առեալ ընդ իւր զՄիհրան եւ զԲագարատ զաւրաւք իւրեանց, եւ միահամուռ ամենայն յունականաւքն խաղայ ի վերայ Սանատրկոյ: Իսկ նորա պարսկական զաւրաւք լցեալ զքաղաքն Փայտակարան ինքն առ արքայն Շապուհ փութացեալ անկանի, հանդերձ Աղուանից նախարարաւք: Զոր տեսեալ Անտիոքայ, եթէ ոչ ի հնազանդութիւն խաղաղութեան նուաճեցան հրաման տայ առիւ զիշխանութիւն պառակտելոցն նուազեցուցանել. եւ իւր ժողովեալ զհարկն առ կայսր գնայ: Է Յանցանք Մանաճհրի առ մեծն Յակոբ, եւ մահ:

Antiochus himself left behind King Xosrov—since he was small of person, weak boned, and not at all like a military figure—and instead, took with him Mihran and Bagarat with their troops, and together with all the Greek forces, advanced against Sanatruk. As for Sanatruk, having filled up the city of P’aytakaran with Persian troops, he hurried to King Shapuh with the Aghwan naxarars. Now when Antiochus saw that they did not agree to submit peacefully, he ordered that the power of the rebels should be undermined through plundering. Then, having collected the tax, he went to the emperor.

Յանցանք Մանաճհրի առ մեծն Յակոբ, և մահ:

The crime of Manachir against Jacob the Great, and his death.

Երթեալ Մանաճիհր Հայոց հարաւային գնդաւն եւ Կիլիկեցւոց զաւրաւք զկողմամբք Ասորեստանի, ճակատ տուեալ ընդ Բակուր բդեշխի սատակէ զնա, եւ զզաւրս նորա եւ զպարսիկս աւգնականս նմա հալածականս առնէ. եւ զորդին Բակրոյ զՀեշայ ձերբակալ արարեալ հանդերձ երկաթի կապանաւք առաքէ Խոսրովու. եւ զգաւառս իշխանութեան նորա սրով դատի յանխնայ, ոչ միայն զմարտիկս. այլ եւ զռամիկ շինականս. եւ բազում գերիս առեալ ի կողմանցն Մծբնայ, ընդ որս եւ սարկաւագունս ութ զմեծի եպիսկոպոսին Յակովբայ: Զորոց զհետ եկեալ Յակովբայ համոզէ զՄանաճիհր արձակել զգերութիւն ռամկին, իբրեւ զոչ ինչ մեղուցելոց. որում ոչ հաւանեալ Մանաճիհր պատճառէ զարքայ:

Manachihr, having passed through Assyria with the southern Armenian brigade and the Cilician troops, after fighting a battle with Bakur the bidaxš, killed him and chased out his troops and the auxiliary Persian troops. Furthermore, Manachihr arrested Bakur’s son, Heshay, sending him to Xosrov in iron fetters; and he mercilessly subjected to the sword the districts of Bakur’s principality—killing not only the warriors, but even the common peasants. Manachihr took many captives from the Nisibis area, among whom were eight deacons of the great Bishop Jacob. Jacob went after them to persuade Manachihr to release the common captives, since they had done nothing blameworthy. But he was unable to get the agreement of Manachihr, who cited the king as the reason.

Եւ Յակոբու դէմ եդեալ առ արքայ, առաւել եւս զչարի Մանաճիհր, եւ ի սադրելոյ գաւառականացն զութեսին սարկաւագունս նորա, որք ի կալանսն էին, հրամայէ ի ծով ընկենուլ: Զոր լուեալ մեծին Յակոբու դառնայ ի տեղի իւր լի բարկութեամբ, որպէս Մովսէսն յերեսաց Փարաւոնի։ Եւ ելեալ ի լեառն ինչ, յորմէ երեւէր գաւառն ամենայն, անէծ զՄանաճիհր եւ զգաւառ նորին։ Եւ ոչ ինչ յամեցին դատաստանքն Աստուծոյ հասանել ի վերայ. եւ նման Հերովդի պէս պէս ցաւովք սատակի Մանաճիհր. եւ պտղաբերութիւն ջրաւորաց գաւառին դարձաւ յաղտաղտուկ, եղեալ ի վերայ նոցա երկինք պղնձի ըստ Գրոց, եւ ծովն հակառակեալ յինքն ընդունէր զսահմանս անդաստանացն:

When Jacob appealed to the king, Manachihr became even more wrathful and, encouraged by people in the district, ordered that Jacob’s eight deacons, who were in bonds, be thrown into the sea. When the great Jacob heard about this, he returned to his own place, full of anger, like Moses returning from Pharaoh. Then, ascending a mountain from which the entire district was visible, he cursed Manachihr and his district. Nor were the judgements of God slow to overtake him. Like Herod, Manachihr perished from various ailments. The fertility of the irrigated district declined, and the district turned into a salt marsh—the sky above them became like copper, according to Scripture, and the sea Lake Van, contrary to its nature, rose and covered the boundaries of the fields.

Զոր լուեալ մեծին Վրթանայ եւ արքային Խոսրովայ ցասուցեալ հրամայեն արձակել զգերեալսն, եւ առ նոյն այր մաղթել ապաշխարութեամբ, զի դարձցի սրտմտութիւն Տեառն. զոր յետ ելից Յակովբայ յաշխարհէս ժառանգ որդի Մանաճհրի գեղեցիկ ապաշխարութեամբ, ուժգին արտասուաւք եւ հառաչմամբ, նորին բարեխաւսութեամբ գտեալ զբժշկութիւն գաւառին:

When Vrt’ane’s the Great and King Xosrov heard about this, enraged, they ordered that the captives be released, and that the evil-doers should seek absolution from that same man Jacob to turn away the wrath of the Lord. However, it was after Jacob had departed this world that Manachihr’s son and heir—through goodly repentance, copious tears, and lamentations—at his Jacob’s intercession, achieved healing for the district.

Յաղագս թագաւորելոյ Փոքր Խոսրովու եւ փոխելոյ զարքունիսն եւ տնկելոյ զանտառն:

Regarding the reign of Xosrov the Less, the transfer of the court, and the planting of the forest.

Յերրորդ ամի Որմզդի Պարսից արքայի եւ յութերորդ ամի ինքնակալութեանն Կոստանդեայ, յաւգնականութենէ նորին թագաւորեաց Խոսրով. ոչ ինչ արութիւն քաջութեան ցուցեալ որպէս զհայրն, այլ եւ ոչ վասն հատուածելոց կողմանցն հակառակեցաւ ինչ, յետ միոյ նուագին, զոր ի յունականացն կրեցին զաւրացն. այլ ի կամս թողեալ զարքայն Պարսից խաղաղութիւն առնէ ընդ նմա. բաւական վարկուցեալ մնացելոց սահմանացն տիրել, ամենեւին ոչ ունելով փարել ազնուական մտածութիւնս: Զի թէպէտ էր մարմնովն փոքր, այլ ոչ որքան Մակեդովնացին Աղեքսանդր, որ միայն երից կանգնոց ունէր զչափ հասակի, եւ ոչ զհոգւոյն խափանէր աշխոյժս: Իսկ սորա զքաջութենէ եւ զբարի յիշատակաց անփոյթ արարեալ զբաւսանաց եւ հաւորսութեանց եւ այլոց որսոց պարապեալ. նորին աղագաւ եւ անտառ առ Ազատ գետովն տնկէ, որ յանուն նորա կոչի մինչեւ ցայսաւր ժամանակի:

In the third year of Ormizd, king of the Persians, and in the eighth year of the autocracy of Constantius, and with the latter’s help, Xosrov was enthroned. Xosrov, unlike his father, displayed no signs of bravery, nor did he take any measures regarding the revolt of the regions after they had suffered at the hands of the Greek troops. Having left the Persian king to act at his own discretion, he made peace with him, considering it sufficient to rule over the remaining territories and not having any noble designs. Although he was small of body, he was not as short as Alexander the Great, who, although only three cubits high, did not lose his spirit. Xosrov, unconcerned with bravery or leaving a good memory of himself, occupied himself with pleasure, hunting birds and other game. For this purpose, he planted a forest on the banks of the Azat River, which bears his name to the present day.

Նա եւ զարքունիսն փոխէ վերոյ անտառին յոստ մի, ապարանս հովանաւորս շինեալ, որ ըստ պարսկական լեզուին Դուին կոչի, որ թարգմանի բլուր: Քանզի ի ժամանակին յայնմիկ Արէս ուղեկցեալ արեգական, եւ աւդք ջերմայինք պղտորեալք ժանդահոտութեամբ փչէին. յորմէ ոչ կարացեալ ժուժել որք յԱրտաշատն բնակեալ էին կամաւ յանձն առին զփոփոխումնն:

He also transferred his court to a hillock above the forest, constructing shaded mansions there. In the Persian language, the site is called Duin, which means “hill.” In that period it happened that the sun was in Ares, and there were hot, pestilential winds accompanied by a stench. Those residing in Artashat were unable to bear it, and they willingly agreed to move.

Որ ինչ յաւուրս սորա ի հիւսիսականաց ազգաց արշաւանք ի մեզ, ուր եւ նահատակութիւնք Վահանայ Ամատունւոյ:

About the invasion among us of the Northern people, during his Xosrov’s time and about Vahan Amatuni’s exploits there.

Յաւուրս սորա միաբանեալ բնակիչք հիւսիսոյ Կաւկասու, գիտացեալ զթուլասրտութիւն նորա եւ զյուլութիւն, եւ առաւել ի հրապուրելոյ մաղթանաց Սանատրկոյ ի գաղտնի հրամանէ Շապհոյ Պարսից արքայի, արշաւեալ ի միջոց աշխարհիս մերոյ հասանէին մեծաւ ամբոխիւ, որպէս թէ երկու բիւրովք: Որոց պատահեալ պատերազմաւ արեւելեայ եւ արեւմտեայ զաւրուն Հայոց հանդերձ զաւրապետաւքն Բագարատաւ ասպետիւ եւ Վահանաւ նահապետիւ Ամատունեաց. քանզի հարաւային մեր գունդք առ արքային Խոսրովայ էին յաշխարհին Ծոփաց, եւ զՄիհրան սպանեալ, եւ զհիւսիսային մեր գունդն հարեալ, ի թիկունս ընկեցեալ թշնամեացն, եւ հասեալ ի դրունս Վաղարշապատու պաշարէին: Որոց յանկարծակի ի վերայ անկեալ արեւելեայ եւ արեւմտեայ մեր զաւրուն, եւ անտի մերժեալ զՕշական առապարաւն, ոչ ետուն ժամանել ճապաղել ի նետաձգութիւն ըստ աւրինի իւրեանց սովորութեանն, երագեալ սաստկապէս զհետ ունելով քաջաձիոցն ի դժուարս քարանց եւ ի վիմուտ տեղիս:

In Xosrov’s day, the inhabitants of the northern Caucasus—being aware of his cowardice and laziness, and, especially, having succumbed to the incitements of Sanatruk (carried out by secret orders of the Persian king, Shapuh)—made an incursion into our land with a great mob of about 20,000. Now the eastern and western forces of the Armenians encountered them, having for military commanders Bagarat the aspet, and Vahan, patriarch of the Amatunik’. For, at the time, the southern brigades were with King Xosrov in the land of Tsop’k’. Mihran had been killed and our northern brigades had been defeated and thrown back by the enemies. The latter having reached the gates of Vagharshapat, besieged it. But then our eastern and western forces suddenly fell upon them, pushing them back from there to the rocks of Oshakan, giving them no time to shoot arrows, according to their usual custom. The valiant horsemen, quickening their fast pace, pursued them vigorously into a difficult area full of rocks and boulders.

Մինչեւ յոչ կամաց գումարեալ թշնամեացն ի ճակատ. եւ զաւրագլուխ նիզակաւորացն լեալ անարի ոմն սկայ վառեալ, եւ թաղեաւ կաճեայ բոլորով ամենեւիմբ պարածածկեցեալ, շահատակէր ի մէջ զաւրացն: Յոր ակնակառոյց լեալ քաջացն Հայոց եւ յարձակեալ ոչ ինչ կարէին վնասել. քանզի հարեալ նիզակաւ ճախր առնոյր կաճեայն: Յայնժամ քաջին Վահանայ Ամատունւոյ հայեցեալ յեկեղեցին կաթուղիկէ, ասէ.

Finally, and not willingly, the enemies arranged their battlefronts. The military head of the spearmen was a certain fearsome giant, fully armed and completely covered in thick felt, fighting in the midst of the warriors. The Armenian braves, keeping an eye on him and attacking, were not able to harm him in any way. This was because the felt turned aside the blows of the spears. It was then that Vahan Amatuni, looking toward the cathedral church, said:

«Օգնեա՛ ինձ, Աստուած, որ զԴաւթեան պարսաքարն դիպեցուցեր ճակատու խրոխտացելոյն Գողիաթու. ուղղեա՛ եւ զնիզակս իմ ական հզաւրիս այսորիկ:» եւ ոչ վրիպեցաւ ի խնդրոյն. ընդ գաւակ ձիոյն հարեալ յերկիր կործանեաց զահագին զվիրագն: Այսպիսի դիպուած ի փախուստ յորդորեաց զթշնամիսն, եւ ի յաղթութիւն զՀայոց գունդն զաւրացոյց։ Եւ աստի դարձեալ յաշխարհն Ծոփաց Բագարատ վկայ հաստատուն առանց նախանձու լինի առ արքայի վասն Վահանայ քաջութեանցն եւ առաքինի դիպուածոյն: Վասն որոյ պարգեւէ նմա արքայ զտեղի ճակատուն զՕշական, ուր ինքնակամ դիմագրաւ նահատակն եղեւ։ Եւ փոխանակ Միհրանայ կարգէ զԳարջոյլ Մաղխազ նահապետ Խոռխոռունեաց ի վերայ զաւրուն:

“God, help me, You Who guided the stone of David’s sling to the forehead of the insolent Goliath. Direct my spear also to the eye of this warrior.” Nor did Vahan fail in his request. He struck the awesome giant over the croup of his horse and brought him down. This incident prompted the enemy to flee, but the victory strengthened the Armenian brigade. From here, Bagarat returned to the land of Tsop’k’ and was a steady witness who spoke without envy before the king about Vahan’s feats of bravery and virtuous conduct. For this, the king gifted to him Oshakan, the site of the battle, where he selflessly performed feats of valor. In place of Mihran, King Xosrov designated Garjoyl Maghxaz, patriarch of the Xor’xor’unik’, as commander over the troops.

Վախճան Խոսրովու, եւ պատերազմ Հայոց ընդ Պարսս:

The death of Xosrov and the warfare between the Armenians and Persians.

Յետ այսորիկ գիտացեալ Խոսրովայ, թէ ձեռն Շապհոյ Պարսից արքայի ընդ թշնամիսն է լուծանէ զխաղաղութիւնն որ ընդ նմա, եւ զմասնաւոր հարկսն արգելու ի նմանէ, տալով եւ զայն կայսեր. եւ ածելով զզաւրս Յունաց ընդդիմանայ արքային Պարսից: Բայց ոչ յերկարեալ զկեանս իւր վախճանի, թագաւորեալ ամս ինն. եւ բարձեալ զնա թաղեցին յԱնի առ հարս իւր։ Եւ ժողովեալ մեծին Վրթանիսի զամենայն նախարարս Հայոց, հանդերձ զաւրաւք եւ զաւրապետաւք, յանձն առնէ զաշխարհս Արշաւրի Կամսարականի, որպէս գլխաւորի եւ յոյժ պատուականի յետ արքայի։ Եւ իւր առեալ զՏիրան որդի Խոսրովու գնայ առ կայսր, զի թագաւոր Հայոց ի տեղի հաւր իւրոյ կացուսցէ:

After this, Xosrov—when he became aware that the Persian king, Shapuh, was helping his enemies—broke the peace he had with him and withheld the special tax from him, giving it instead to the emperor; and he drew Greek forces to resist the king of the Persians. However, he did not live much longer and then died, having reigned for nine years. Raising him up, they took and buried him in Ani, by his fathers. Then the great Vrt’ane’s, having assembled all the lords of the Armenians, with the troops and chiefs of the troops, entrusted governance of the land to Arshawir Kamsarakan, as the principal and exceedingly honorable man after the king. Then Vrt’ane’s, taking Xosrov’s son, Tiran, went to the emperor for him to designate Tiran as king of the Armenians in place of his father.

Իսկ արքայն Պարսից Շապուհ իբրեւ լուաւ զմահն Խոսրովու, եւ եթէ որդի նորա Տիրան առ կայսր գնաց գումարէ զաւրս բազումս ի ձեռն Ներսեհի եղբաւր իւրոյ, որպէս թէ թագաւորեցուցանել զնա Հայոց խորհեցեալ, եւ առաքէ յաշխարհս մեր, իբրեւ անառաջնորդ զսա վարկուցեալ: Որոց պատահեալ քաջին Արշաւրի Կամսարականի հանդերձ ամենայն Հայաստանեայցս զաւրու, ճակատ տուեալ ի Մռուղն անուանեալ դաշտի։ Եւ թէպէտ եւ բազումք ի մեծամեծ նախարարացն անկան ի պատերազմին, սակայն յաղթեալ Հայոց գունդին փախստական առնեն զզաւրս Պարսից, եւ պահեն զաշխարհս մինչեւ զգալն Տիրանայ:

Meanwhile, as soon as the Persian king, Shapuh, heard about Xosrov’s death and that Tiran, his son, had gone to the emperor, Shapuh assembled many troops. He entrusted them to his brother, Nerseh and, planning to make him king of the Armenians, sent him to our land—which he regarded as without a leader. The Persian troops were met by brave Arshawir Kamsarakan with all the troops of the Armenians, doing battle in the plain named Mr’ugh. Although many of the grandee naxarars fell in the battle, nonetheless, the victorious Armenian forces put the Persian troops to flight and kept our land secure until the return of Tiran.

Յաղագս թագաւորելոյն Տիրանայ, եւ փոխելոյ յաշխարհէս մեծին Վրթանայ, եւ փոխանորդելոյ զաթոռն սրբոյ Յուսկանն:

About the enthronement of Tiran, the departure from this world of Vrt’ane’s the Great and the succession of the blessed Yusik to the Catholicosal throne.

Յեաւթն եւ ի տասներորդի ամի ինքնակալութեան իւրում Աւգոստոս Կոստանդոս, որդի Կոստանդիանոսի, թագաւորեցուցանէ զՏիրան որդի Խոսրովու, եւ առաքէ ի Հայս հանդերձ մեծաւն Վրթանաւ: Որոյն եկեալ, ունի զաշխարհս մեր խաղաղութեամբ, հաշտութիւն ընդ Պարսս առնելով եւ ոչ պատերազմունս. հարկելով Յունաց, այլ եւ մասնաւոր ինչ Պարսից կայր ի հանդարտութեան իբրեւ զհայր իւր, ոչ ինչ արութիւն քաջութեան եւ սորա ցուցեալ. նա եւ ոչ հայրենի առաքինութեանն հետեւեալ, այլ թուլացեալ յամենայն բարեպաշտութենէ գաղտնի, ոչ իշխելով համարձակ պատուել զախտն ի մեծէն Վրթանիսէ:

In the 17th year of his reign, Augustus Constantius, son of Constantine, enthroned Xosrov’s son, Tiran, and sent him to Armenia with Vrt’ane’s the Great. When Tiran arrived, he took control of our land in peace, making a treaty rather than warfare with the Persians. Tiran, who paid taxes to the Greeks but also a special tax to the Persians, remained in tranquility like his father, though he did not display any of his valor. Nor did he follow his patrimonial virtue. Instead, he secretly weakened all pious behavior, though he did not dare openly to revere vice, because of the presence of Vrt’ane’s the Great.

Իսկ յետ լնլոյ հնգետասան ամաց եպիսկոպոսութեան մեծին Վրթանայ փոխի յաշխարհէս յերրորդ ամի Տիրանայ։ Եւ ի հրամանէ նորին տարեալ հանգուցանեն ի գեաւղն Թորդան, իբրեւ մարգարէական ակամբ հայեցեալ որ զկնի բազում ժամանակաց եւ հաւրն ի նոյն տեղւոջ հանգուցան նշխարք։ Եւ յաջորդէ զաթոռն Յուսիկ որդի նորին ի չորրորդ ամին Տիրանայ, յոյժ հետեւող եղեալ հարցն առաքինութեան:

Vrt’ane’s the Great, having served 15 years in the episcopacy, was translated from this world in the third year of Tiran‘s reign. By his own order, he was taken and buried in T’ordan, seeing with a prophet’s eye that after much time his father’s remains would be laid to rest in the same place. Vrt’ane’s’ son, Yusik, succeeded him on the ecclesiastical throne in the fourth year of Tiran‘s reign. Yusik zealously followed the virtuous behavior of the fathers.

Պատերազմ Շապհոյ ընդ Կոստանդեայ:

Shapuh’s war against Constantius.

Բայց Շապուհ Որմզդեան առ Տիրան մեր արքայ առաւել սէր հաստատեաց, մինչեւ զաւրավիգն աւգնականութեան եղեալ թափէ զնա յարձակմանէ հիւսիսականացն ազգաց, որք միաբանեալ ելին արտաքս քան զկապանն Ճորայ եւ բանակեցան ի սահմանս Աղուանից ամս չորս։ Եւ զայլ յոլով թագաւորս նուաճեալ Շապհոյ, եւ զազգս բարբարոսաց բազումս ի սատարութիւն կալեալ յարձակեցաւ ի Միջերկրեայս եւ ի Պաղեստինէ: Իսկ Կոստանդեայ արարեալ կեսար զՅուլիանոս սպառազինեցաւ ընդդէմ Պարսից. եւ տուեալ ճակատ, երկոքին կողմանքն պարտեցան. քանզի բազումք անկան յերկաքանչիւրոցն. եւ ոչ մի ի միւսոյ թիկունս դարձոյց. մինչեւ ի հաւանութիւն եկեալ արարին խաղաղութիւն ամս սակաւս։ Եւ ի Պարսից դարձեալ Կոստանդեայ յերկար հիւանդացեալ վախճանեցաւ ի Մոմփսիւեստի քաղաքին Կիւլիկեցւոց, թագաւորեալ ամս քսան եւ երիս: Ի սորա աւուրս երեւեցաւ խաչն լուսեղէն առ երանելեաւն Կիւրղիւ:

Shapuh, son of Hormizd, established even more friendship with our King Tiran, to the point that by providing him with aid and relief, Shapuh delivered him from the invasion of the Northern peoples who, having united, passed through the Chora Gates and had settled in the borders of Aghuania for four years. Shapuh also conquered many other kings and brought many barbarian peoples into alliance. Then he attacked Asia Minor and Palestine. As for Constantius, after making Julian caesar, he armed against the Persians. The battle commenced and both sides were defeated—for many fell on both sides and neither side turned and fled—until they came to an agreement and made peace for a few years. When Constantius returned from Persia, he died after a long illness in the city of Mopsuestia in Cilicia, after reigning for 23 years. In these days a luminous cross appeared to the blessed Cyril.

Եթէ զիա՛րդ Տիրան իջեալ ընդ առաջ Յուլիանոսի պատանդս տայ։

How Tiran went before Julian and gave hostages.

Եթէ զիա՛րդ Տիրան իջեալ ընդ առաջ Յուլիանոսի պատանդս տայ: Զայսու ժամանակաւ թագաւորեաց Յունաց ամբարիշտն Յուլիանոս. ուրացաւ նա զԱստուած եւ պաշտեաց զկուռս, եւ յարոյց հալածանս եւ խռովութիւն ի վերայ եկեղեցւոյ. եւ բազմադիմի ջանայր շիջուցանել զհաւատ քրիստոնէութեան, բայց ոչ բռնութեամբ հաւանեցուցանէր, այլ խորամանկեալ հնարէր, զի Քրիստոսի պաշտաւնն խափանեսցի եւ դեւք երկրպագեսցին։ Եւ յորժամ զնա ընդդէմ Պարսից իրաւունքն զինեցին, եւ անցեալ ընդ Կիւլիկիայ հասանէր ի Միջագետս. եւ զաւրացն Պարսից կողմնապահաց հատեալ զչուանս նաւակամրջին Եփրատու, զգուշանային անցիցն:

In this period the impious Julian reigned over the Greeks. He apostatized God, worshipped the idols, and also raised persecutions and agitation against the Church, and in many ways tried to extinguish the Christian faith. However, he did not forcibly induce belief, but through cunning tricks tried to obstruct the worship of Christ and have the demons worshipped. Now when justice prompted him against the Persians, he went against them crossing through Cilicia and arriving in Mesopotamia. Meanwhile, the Persian borderguard troops had cut the cords of the pontoon bridge over the Euphrates and were guarding the crossing. Tiran, our king, descended and went before Julian and then Tiran applied himself against the Persian troops and put them to flight. Then, providing assistance, he helped across the Euphrates River the impious Julian with a multitude of cavalry, for which he was greatly exalted by him.

Իսկ Տիրան մեր թագաւոր իջեալ ընդ առաջ Յուլիանոսի, դիմէ ի վերայ Պարսից զաւրացն, եւ հալածականս առնէ. եւ հարեալ սպասաւորութիւն անցուցանէ զամբարիշտն Յուլիանոս հանդերձ բազմութեամբ այրեւձիոյն, եւ մեծարի ի նմանէ յոյժ։ Եւ խնդիրս առնէ, զի մի՛ տարցի զնա ընդ իւր ի Պարսս, իբր անկար գոլով ձիավարել, եւ յանձն առեալ Յուլիանոս խնդրէ զաւրս եւ պատանդս։ Եւ Տիրանայ խնայեալ յԱրշակ որդի իւր երկրորդ տայ ցնա զորդի իւր զՏրդատ զերրորդ, հանդերձ կնաւ եւ որդւովք, եւ զթոռն իւր զՏիրիթ, զորդի մեռելուն Արտաշիսի, որդւոյ իւրոյ անդրանկան: Զորս առեալ Յուլիանու նոյն հետայն առաքէ ի Բիւզանդիոն. եւ զՏիրան արձակէ յիւր աշխարհն. եւ տայ զիւր պատկերն նկարեալ ի տախտակս, յորում եւ ի դիւաց զոմանս ընդ նմա. եւ հրամայէ յեկեղեցւոջ կանգնել յարեւելից կուսէ. ասելով, թէ որք միանգամ ընդ Հռոմայեցւոց տէրութեամբն հարկին դոյնպէս առնեն: Զոր յանձին կալեալ Տիրանայ առեալ բերէ, ոչ ածելով զմտաւ, թէ խաբէութեամբ դիւաց երկրպագին պատկերք:

Tiran requested that Julian not take him along to Persia, raising as a pretext that he was then unable to ride a horse. Julian accepted this explanation and requested from Tiran troops and hostages. In complying with this, Tiran kept back his second son, Arshak, giving Julian his third son, Trdat, along with the latter’s wife and sons, as well as his grandson, Tirit’, who was the son of his deceased senior son, Artashe’s. Julian took them and immediately sent them to Byzantion. Julian also released Tiran to return to his land. He gave him his own image, portrayed with some demons, painted on boards. And he commanded that it should be erected on the east side of the church, saying that all who were tributary to the Roman Empire did the same. Tiran agreed and brought it back, not considering that, through trickery, they would also be worshipping the images of demons.

Պատերազմ Շապհոյ ընդ Կոստանդեայ:

The martyrdom of Saint Yusik and Daniel.

Վկայութիւն սրբոյ Յուսկանն եւ Դանիելի: Արդ հասեալ Տիրանայ ի գաւառն Ծոփաց յիւրում արքայական եկեղեցւոջն կամեցաւ կանգնել զպատկերն: Զոր յափշտակեալ սրբոյ Յուսկանն եհան ի ձեռաց արքայի. եւ ընկեցեալ յերկիր, կոխեալ մանրեաց, զգացուցանելով արքայի զիրին խորամանկութիւն: Որում ոչ ինչ ունկնդիր եղեւ Տիրան, քանզի երկեաւ ի Յուլիանոսէ, զմտաւ ածելով մեռանել ինքեան իբրեւ զկոխող թագաւորական պատկերի. եւ յաւելեալ բորբոքումն չարութեանն, զոր ունէր ընդ սրբոյ Յուսկանն, յաղագս հանապազորդ յանդիմանութեան իւրոց յանցանաց հրամայեաց ջալոտիւք հարկանել յերկար, մինչ ի գանելն աւանդեաց զհոգին: եւ յետ կատարման նորա թշնամանեալ անիծիւք Տիրան ի ծերունւոյ քահանայէն Դանիելէ, որ աշակերտ էր սրբոյն Գրիգորի եւ հիւպերետ, հրամայեաց զնա խեղդամահ առնել: Զոր բարձեալ աշակերտացն թաղեցին ի միայնարանի նորին, որ կոչի Հացեաց դրախտ: Իսկ զմարմին սրբոյ Յուսկանն բարձեալ տարան առ հայր իւր ի գիւղն Թորդան. որ եկաց յեպիսկոպոսութեանն ամս վեց:

When Tiran arrived in the district of Tsop’k’, he wanted to set up the picture in his royal church. But the blessed Yusik snatched it from the king’s hands, threw it to the ground, and trampled it to bits, warning the king about the trickery involved in the matter. However, Tiran would in no way pay heed to this, since he feared Julian and thought that he himself would be put to death as one who trampled on the royal image. Tiran was even more inflamed by the anger that he felt towards Saint Yusik, who constantly reproached him for his misdeeds. And so Tiran ordered him to be beaten with cudgels for a long while, until he breathed his last from the beating. After his death, and after Tiran was cursed by the embittered old priest Daniel, who had been a student and disciple of Saint Gregory, Tiran ordered that he should be strangled. Then his students took the body and buried it in his retreat, called “the garden of ash trees,” Hats’eats’ draxt. As for the body of Saint Yusik, they took and buried it near his father in the village of T’ordan. Daniel was in the episcopate for six years.

Եթէ զիա՛րդ Զաւրայի առեալ զզաւրս Հայոց դառնայ ի Յուլիանոսէ, եւ սատակի ազգաւ:

How Zo’ray took the Armenian troops, turned from Julian, and was killed with his clan.

Լուր սպանման սրբոյ Յուսկանն եւ քրթմնջիւն ամենայն նախարարացն եհաս առ նահապետն Ռշտունեաց Զաւրայ, որ փոխանակ Մանաճհրի սպարապետ էր Հայոց հարաւային գնդին, եւ Տիրանայ հրամանաւ զհետ Յուլիանոսի զաւրաւք: Որոյ լուեալ զայսպիսի համբաւ, ասէ ցզաւրս իւր. «Մի՛ վարեսցուք հրամանաւ այնորիկ, որ գայթագղութիւն արկանէ յերկրպագութիւնն Քրիստոսի, եւ սպանանէ զսուրբս նորա. եւ մի՛ ճանապարհակցեսցուք այսմ ամբարիշտ թագաւորի։ Եւ զզաւրսն համակամս իւր արարեալ դառնայ, եւ եկեալ ամրանայ ի Տմորիս, մինչեւ տեսցէ, թէ զի՛նչ արասցեն այլ նախարարքն: Բայց սուրհանդակքն Յուլիանու յառաջ ժամանեն քան զգալն նորա, բերելով Տիրանայ թուղթ, որ ունէր աւրինակ զայս:

News of the killing of the blessed Yusik and the murmuring of all the lords reached Zo’ray, patriarch of the R’shtunik’ clan, who was sparapet of the southern brigade of the Armenians in place of Manachihr and who, at T’iran’s order, had accompanied Julian with troops. When he heard such reports, he said to his troops: “Let us not honor such a man who puts a stumbling block before the worship of Christ and kills his saints. Let us not accompany this impious king.” Getting his troops to agree, he went and fortified himself at Tmorik’ until he could see what the other naxarars would do. But Julian’s messengers arrived before him bringing a letter to Tiran, with this import:

Թուղթ Յուլիանոսի առ Տիրան:

Julian’s Letter to Tiran

Ինքնակալ Յուլիանոս, ծնունդ Ինաքայ, Արամազդայ որդի, եւ ճակատագրեալ յանմահութիւն. Տիրանայ մերում գործակալի խնդալ:

The autocrat Julian—descended from Inak, son of Aramazd, and destined for immortality—greets our agent Tiran.

Զզաւրս, զոր արձակեցեր ընդ մեզ, առեալ զաւրագլխի նոցին ի բաց դարձաւ. եւ մեք բաւական էաք յանթիւ գնդացս մերոց զհետ առաքել ունել զնոսա. այլ թոյլ տուաք վասն երկուց պատճառաց. առաջին զի մի՛ ասիցեն զմէնջ Պարսիկք, եթէ բռնութեամբ եւ ոչ կամաւ ածէ զզաւրսն. երկրորդ փորձել զքո միամտութիւնդ: Արդ եթէ ոչ ի քումմէ կամաց արար նա զայն սատակեսցես զնա ազգովիմբ, առ ի չթողուլ նմա մնացորդ. ապա եթէ ոչ երդուեալ ի Ռաս, որ զթագաւորութիւնս շնորհեաց մեզ, եւ յԱթենաս, որ զյաղթութիւնն, զի ի դառնալն մերում անպարտելի զաւրութեամբս վանեսցուք զքեզ եւ զաշխարհդ:

The troops which you sent to us have been taken by their military commander and left. Now even though we had enough from our innumerable brigades to pursue and halt them, we let them go for two reasons. First, so that the Persian not say of us that he led the troops by force rather than willingly. Second, to test your loyalty. Now, if it was not your will that he did that, then put him to death with his clan, not leaving a descendant. Otherwise, I swear by Ares, who gave us our kingdom, and by Athena, who gives us victory, that upon our return, with our invincible strength we shall destroy you and your land.

Տեսեալ զայս Տիրանայ եւ յոյժ զարհուրեալ առաքէ զմարդպետն կոչեցեալ Հայր, եւ հանդերձ երդմամբ կոչէ առ ինքն զԶաւրայ: Իսկ զաւրաց նորա տեսեալ, թէ լռեալ կան նախարարքն ամենայն ըստ սովորական անժուժութեան մերոյ ազգիս ցրուեցան ի տունս իւրաքանչիւր։ Եւ միայնացեալ Զաւրայ, գայ առ արքայ յոչ կամաց. եւ արքայի զԶաւրայ ի բուռն առեալ ունի եւ զամուրն նոցին զԱղթամար, եւ բառնայ զամենեսին սատակմամբ: Բայց զմանուկ մի, որդի Մեհենդակայ եղբաւր նորա, փախուցեալ դայեկացն ապրեցուցին: Իսկ արքայ փոխանակ նորա կարգէ զՍաղամութ տէր Անծտայ:

When Tiran saw this he was horrified and sent to Zo’ray an official called the mardpet Hayr, and with an oath summoned Z’oray to his presence. But when Zoray’s troops saw that all the naxarars were silent, according to the impatience of our people, they dispersed, each to his own home. Zo’ray, left alone, went to the king, but not willingly. The king seized Zo’ray, taking also their fortress of Aght’amar, and caused all from that clan to perish. However, there was a lad who was the son of Mehendak, his brother, whom his dayeaks spirited away and saved. The king designated in his place Saghamut’, lord of Antsit.

Յաղագս մահուան որդւոցն Յուսկան, եւ յաջորդելոյ զաթոռն Փառներսեհի:

About the death of Yusik’s sons and the successor of P’ar’nerseh to the patriarchal throne.

Բայց ի Տիրանայ խնդրեն նախարարքն Հայոց այր արժանի կացուցանել յեպիսկոպոսութիւն փոխանակ Յուսկան: Քանզի որդւոցն նորին ոչ գովելի վարս ստացեալ անարժանք եղեն այնմ առաքելականին աթոռոյ. այլ եւ մահ եւս հասեալ նոցա յաւուրսն յայնս, յոյժ ահագին եւ սարսափման լսողաց արժանաւոր, ի միում տեղւոջ շանթահար եղեալ երկոցունցն, որոց Պապ եւ Աթանագենէս կոչէին անուանքն. ոչ թողլով զաւակ հասակեայ պատշաճ այնմ, բայց մանուկ մի որդի Աթանագենի, որում Ներսէս անուն ճանաչէր, որ ի Կեսարիայ էր ի հրահանգս, եւ զայնու ժամանակաւ գնացեալ ի Բիւզանդիոն առնուլ կին զդուստր Ասպիոնայ ուրումն իշխանի մեծի։ Եւ վասն ոչ կալոյ այր յազգէ Գրիգորի, ընտրեցին զՓառներսեհ ոմն յԱշտիշատից Տարաւնոյ, եւ կացուցին քահանայապետ ի տասներորդ ամի Տիրանայ. որ կալաւ զաթոռն ամս չորս:

The lords of the Armenians requested of Tiran that a worthy man be designated to the episcopacy to replace Yusik. This was because his sons had not inherited his praiseworthy behavior and were unworthy of the Apostolic throne. Furthermore, death came upon Yusik’s sons in those days, death which merited an attitude of great awe and fright in those hearing about it—since in the same place both of them were hit by lightning. The sons were named Pap and At’anagene’s. They left no mature sons suitable for it, but only a lad, At’anagene’s’ son, known as Nerse’s. He was being educated in Caesarea, and at that time had gone to Byzantium to take for a wife the daughter of a great prince, Apion. Now since there was no man available from the clan of Gregory, they elected a certain P’ar’nerseh from Ashtishat in Taro’n, designating him chief priest in the 12th year of Tiran. P’ar’nerseh occupied the ecclesiastical throne for four years.

Եթէ զիա՛րդ ի Շապհոյ խաբեցաւ Տիրան, երթալով ի կոչ նորա, եւ կուրացաւ ի նմանէ:

How Tiran was tricked by Shapuh when he departed at his summons, and was blinded by him.

Յետ այսր ամենայնի ամբարիշտն Յուլիանոս ըստ արժանի խորհրդոցն վէր ընկալեալ ի փորոտիսն սատակի ի Պարսս։ Եւ զաւրացն դարձեալ, թագաւոր ունելով զՅոբիանոս, որ ի ճանապարհի վախճանեալ ոչ ժամանեաց ի Բիւզանդիոն: Իսկ արքային Պարսից Շապհոյ զհետ նոցա կրթեալ, եւ խաբկանաւք կոչէ զՏիրան առ ինքն, գրելով թուղթ այսպէս:

After all this, the impious Julian perished in Persia from a wound to his intestines, as was fitting retribution for his plans. The troops turned back, having for their king Jovian, who died on the road and did not reach Byzantium. The Persian king, Shapuh, went in pursuit. He deceitfully summoned Tiran, writing a letter with this content:

Թուղթ Շապհոյ առ Տիրան:

The Letter of Shapuh to Tiran.

Մազդեզանց քաջ եւ բարձակից արեգական Շապուհ արքայից արքայ. ի բարւոջ մերում յիշեալ եղբայր սիրելի Տիրան Հայոց արքայ. ողջոյն շատ:

Shapuh, king of kings, valiant one of the Mazdaeans, who sits on the same throne with the sun, remembers with kindness our beloved brother, Tiran, king of the Armenians, and sends many greetings.

Ճշմարտիւ ի վերայ հասաք, եթէ զսէրն մեր հաստատուն պահեցեր, ոչ գալով ընդ կայսեր յաշխարհս Պարսից. այլ եւ զգունդն զոր էառ ի քէն զհետ յղեալ կոչեցեր ի բաց։ Եւ զառաջինն զոր արարեր, գիտեմք, զի մի՛ ընդ աշխարհ քո անցանիցէ արարեր, զոր ինքն իսկ առնելոց էր. ուստի եւ մեր պահապանք գնդին վատասրտեալ ի բաց եկին, զքեզ պատճառելով. վասն որոյ մեր ցասուցեալ սալարի նոցա ցլու արբուցաք արիւն։ Եւ քում թագաւորութեանդ ոչ ինչ վնասեսցուք, երդուեալ ի Միհր մեծ աստուած. միայն փութա՛ տեսանել զմեզ, զի խորհել ինչ մարթասցուք վասն հասարակաց աւգտի:

We have accurately established that you have kept solid our friendship, not accompanying the emperor to the land of the Persians. Rather, the brigade which he took from you, you called back. Moreover, we know that your first action was undertaken so that he would not pass through your land, which he intended to do. Now when our brigade of guards lost heart and departed, they blamed you. And we, enraged, made their salar drink bull’s blood. We swear by the great god Mihr that we shall in no way harm your kingdom. But you must hurry to see us so that we may reflect on the common good.

Զայս տեսեալ Տիրանայ խելագարեալ գնաց առ նա. քանզի արժանն տանէր զնա ի տեղի հատուցմանն:

When Tiran saw this, he lost his mind and went to him, for justice itself drew him to the place of retribution.

Զոր տեսեալ Շապհոյ կշտամբեաց զնա բանիւք յանդիման զաւրաց իւրոց, եւ զաչս նորա կուրացոյց որպէս զՍեդեկիային այնու ի հնումն. թէ եւ արդեաւք վրէժս ընդ սրբոյ առնն այնորիկ պահանջեցաւ, որով լուսաւորէր աշխարհս, ըստ Աւետարանին ձայնի գոլով լոյս աշխարհի, յորմէ խաւարեցոյց Տիրան զՀայս: Խաւարեցաւ եւ ինքն, կալեալ զթագաւորութիւնն ամս մետասան:

When Shapuh saw Tiran he upbraided him in front of his own troops and blinded his eyes, as happened to Zedekia in ancient times. Thus justice was rightly demanded for the killing of that saintly man by whom our land was illuminated, who was, according to the saying in the Gospel, the light of the world, of which Tiran deprived the Armenians. Thus he, too, was deprived of light, having ruled as king for 11 years.

Յաղագս թագաւորեցուցանելոյ Շապհոյ զԱրշակ, եւ արշաւանաց ի Յոյնս:

Concerning Shapuh’s enthroning of Arshak, and his campaign among the Greeks.

Բայց Շապուհ թագաւորեցոյց փոխանակ Տիրանայ զորդի նորա զԱրշակ, ակն ածելով ի զաւրացն Հայոց, զի մի՛ խափան ինչ առաջի արկելոց իւրոց գործոցն լինիցին. այսպիսի իմն պատեհ համարեալ, բարերարութիւն առնելով իւր հաստատել զաշխարհս. նուաճեաց եւ զազգս նախարարացն, պատանդս առնելով յամենեցունց։ Եւ փոխանակ Վահանայ Ամատունւոյ սպարապետ կացուցեալ Հայոց արեւելեայ զաւրուն զհաւատարիմ իւր զՎաղինակ Սիւնի, եւ նմա յանձն արարեալ զՀայս ինքն զհետ յունական զաւրուն կրթէր, եւ հասեալ ի Բիւթանիա, եւ նստէր ամիսս յոլովս։ Եւ ոչ ինչ կարացեալ առնել սիւն առ ծովուն կանգնէ, եւ առիւծ ի վերայ դնէ, մատեան ընդ ոտիւքն ունելով, որ նշանակէ այսպիսի ինչ. քանզի առիւծ հզաւր է ի գազանս, նոյնպէս եւ պարսկականն ի թագաւորս. եւ մատեան ժողովիչ է իմաստութեան, որպէս Հռոմայեցւոց տէրութիւնն:

Shapuh enthroned Arshak, Tiran’s son, as king in his place. In his selection, Shapuh had an eye on the Armenian troops, so that they not put an obstacle in the way of his plans. He considered that such a step—the rendering of a benevolence—would help him to secure the land for himself. He also subjected the clans of lords by taking hostages from all of them. As sparapet of the eastern troops of the Armenians in place of Vahan Amatuni, he designated Vaghinak Siwni, who was loyal to him. Moreover, having entrusted to him the rule of Armenia, he himself went in pursuit of the Greek troops. Shapuh and his army, having reached Bithynia, camped there for many months. Unable to accomplish anything, he erected a column by the sea and on it he put the image of a lion with a book between its paws, as a symbol reflecting the fact that just as the lion is the strongest among the animals, so is the Persian monarch among kings. As for the book, like the Roman lordship, it contains wisdom.

Թէ ո՛րպէս արհամարհեաց Արշակ զթագաւորն Յունաց։

How Arshak despised the king of the Greeks.

Ընդ այնոսիկ ապա ժամանակս յարեաւ խռովութիւն արքային Պարսից Շապհոյ ի հիւսիսականաց ազգաց։ Եւ Յունաց թագաւորեալ Վաղենտիանոս, եւ գումարտակ ի Միջերկրեայս առաքեալ հալածականս առնէ զզաւրս Պարսից: Ապա առաքէ առ Արշակ մեր թագաւոր թուղթ:

In those times a disturbance arose for the Persian king Shapuh from the northern peoples. The Greeks had enthroned Valentinian who massed troops in Asia Minor, chasing out the Persian troops. Then he sent a letter to our king, Arshak.

Թուղթ Վաղենտիանոսի առ Արշակ:

Valentinian’s Letter to Arshak

Ինքնակալ Վաղենտիանոս Աւգոստոս, հանդերձ աթոռակցաւ մերով եւ թագակցաւ Վաղեսիւ կայսերաւ. Արշակայ Հայոց արքայի խնդալ:

Autocrat Valentinian Augustus with our throne-mate and crown-mate, the caesar Valens wishes joy to Arshak, king of the Armenians.

Պարտ էր քեզ յիշել զչարիսն, որ անցին ընդ ձեզ յանաստուածիցն Պարսից, եւ զերախտիսն որ ի մէնջ ի վաղնջուց մինչեւ ցքեզ, եւ հեռանալ ի նոցանէ եւ մաւտել ի մեզ: Որպէս զի խառնեալ ընդ զաւրս մեր մարտիցես ընդ նոսա, եւ հանդերձ գոհացողական թղթովք մերոց զաւրավարացդ առաքեսցես զհարկս աշխարհիդ. եւ առեալ զեղբայրս քո, եւ որ ընդ սմա վտարանդիքս ի բաց ածցեն: Ողջ լեր ամենայն հնազանդութեամբ Հռոմայեցւոց տէրութեանս:

You need to recall the evils which befell you from the godless Persians and be mindful of the benefits shown to you by us from ancient times to your own time. You should distance yourself from them and draw nearer to us, to join with our forces and fight against them and—with approving letters from our generals—send us the taxes due from your land. Then you may take your brother and those exiled with them, for they will be released. Be well in all submission to the Roman lordship.

Իսկ Արշակ եւ ոչ պատասխանի առնէ թղթոյն, այլ նշկահեալ արհամարհեաց զնոսա. նա եւ ոչ զհետ Շապհոյ միտեցաւ ամենայն սրտիւ. այլ անձնահաճ եղեալ, պարծելով հանապազ ի գինարբուս եւ յերգս վարձակաց. քաջ եւ արի երեւեալ քան զԱքիլլեւս, իսկ արդեամբք Թերսիտեայ նմանեալ կաղի եւ սրագլխոյ. վտարանջեալ յիւրոց նախագլխացն, մինչեւ զամբարտաւանութեանն ընկալաւ վարձս: Ի Յաղագս սրբոյն Ներսիսի եւ բարեկարգութեանն որ ի նմանէ։

Arshak did not reply to the letter. Rather, he treated the Romans with scornful disdain. Yet neither did he join with Shapuh wholeheartedly. Instead, self-satisfied, he gloried in wine-drinking and the songs of hired musicians. Arshak seemed to be braver and more courageous than Achilles, but in fact resembled the lame and pointed-headed Thersites. He rebelled against his overlords until he received retribution for his arrogance.

Յաղագս սրբոյն Ներսիսի և բարեկարգութեանն որ ի նմանէ։

Concerning Saint Nerse’s and his good reforms.

Յերրորդ ամի թագաւորութեանն Արշակայ եկաց եպիսկոպոսապետ Հայոց մեծն Ներսեհ, որդի Աթանագինեայ, որդւոյ Յուսկան, որդւոյ Վրթանայ, որդւոյ սրբոյն Գրիգորի։ Եւ ի Բիւզանդիոյ դարձեալ ի Կեսարիայ, եւ եկեալ ի Հայս զամենայն կարգս ուղղութեան հարցն իւրոց նորոգեաց, այլ եւ առաւել եւս. քանզի զբարեկարգութիւնն զոր ետես ի Յունաց աշխարհին, մանաւանդ ի թագաւորեալ քաղաքին, ի սմա նկարագրէ: Ժողով արարեալ եպիսկոպոսաց եւ համաւրէն աշխարհականաւք, կանոնական սահմանադրութեամբ հաստատեաց զողորմածութիւն, խլելով եւ զանգթութեանն արմատ, որ բնաբար սովորութեամբ էր յերկրիս մերում: Քանզի բորոտք հալածեալ լինէին, իբր պիղծ համարեալ յաւրինաց. եւ զուրուկս փախստեայս առնէին, զի մի՛ ի նոցանէ յայլս փոխեսցի ախտն. որոց դադարք անապատք եւ ամայիք, եւ ծածկոյթ վէմք եւ մացառք, ոչ յումեքէ գտանելով մխիթարութիւն թշուառութեանցն: Առ այսոքիւք եւ հաշմք անդամովք ոչ խնամեալ լինէին, եւ հիւրք անծանաւթք ոչ ընդունէին, եւ աւտարք ոչ ժողովէին:

In the third year of Arshak’s reign, the great Nerse’s became chief bishop of the Armenians. Nerse’s was the son of At’anagines. son of Yusik, son of Vrt’ane’s, the son of Saint Gregory. Returning from Byzantium to Caesarea, he came among the Armenians and renewed all the corrective arrangements of his fathers, and went even further. For the good order which he saw in the land of the Greeks, especially in the royal city, he simulated here. He held an assembly of bishops and laity and established mercy by canonical regulation pulling up the root of cruelty, which was the natural custom in our country. For in Armenia lepers were persecuted, being considered unclean by law; those with swellings were driven out, so that the disease would not be transferred from them to others. Deserts and deserted places were their refuge. Rocks and bushes were their shelter and they received no consolation for their misfortune from anyone. Along with these, cripples were not protected, unknown guests were not accepted and foreigners did not congregate.

Իսկ նորա հրամայեալ ըստ գաւառաց գաւառաց շինել աղքատանոցս ի խորշս եւ ի զերծ տեղիս. զի փոխանակ հիւանդանոցացն Յունաց լինիցին ի մխիթարութիւն մարմնոց վշտացելոց։ Եւ բաժանեաց ի նոսա զաւանս եւ զագարակս, պտղաբերել յարդեանց անդաստանաց եւ ի կթից արաւտականաց եւ ի գեղմանց. զի պաշտեսցեն զնոսա հարկաւ, բացէ ի բաց, եւ նոքա մի՛ ելցեն ըստ բնակութիւնս իւրեանց։ Եւ յանձն արար Խադայ ումեմն, որ էր ի Մարգաց Կարնոյ սարկաւագ իւր: Սահմանէ եւ յամենայն գիւղս վանս շինել, զի լինիցին աւտարանոցք, եւ տեղի սննդեան որբոց եւ ծերոց, եւ անունողաց տածումն: Շինէ եւ յանապատ եւ յանմարդ տեղիս եղբայրանոցս եւ մենաստանս եւ յատկանձնակաց խրճիթս. եւ հայր եւ տեսուչ նոցա կարգէ զՇաղիտայ եւ զԵպիփան եւ զԵփրեմ, եւ զԳինդ որ յազգէն Սլկունեաց, եւ զայլս ոմանս: եւ զերկուսս զայսոսիկ յազգաց նախարարացն բառնայ. մի զմերձաւորաց խնամութիւն, զոր վասն ագահելոյ սեպհական ազատութեանն առնէին. եւ միւս որ ի վերայ մեռելոց գործէին ոճիրս ըստ հեթանոսական սովորութեանն։ Եւ էր այնուհետեւ տեսանել զաշխարհս մեր ոչ որպէս զբարբարոսս այլանդակեալս, այլ իբրեւ զքաղաքացիս համեստացեալս:

Nerse’s ordered that poor-houses should be built in various districts in remote and uninhabited places which, like the hospitals of the Greeks, would provide comfort for those physically suffering. He set aside for them hamlets and farms, fertile with the produce of the land, milk from herds, and wool so that by tax they would be protected, and at a distance so that the residents would not leave their dwellings. He entrusted this to a certain Xad, who was his deacon from the village of Margats’, in the district of Karin. He also stipulated that in all villages, lodgings should be built which would be lodgings for foreigners as well as places for the nourishment of orphans, the elderly, and the poor. In deserted and uninhabited places he also built monasteries, hermitages, and cells for solitaries. As head and overseers of them, Nerse’s designated Shaghit’a, Epip’an, and Ep’rem and Gind, from the Slkuni clan, and some others.

Սպանումն Տրդատայ, եղբաւրն Արշակայ, եւ երթալ սրբոյն Ներսիսի ի Բիւզանդիոն, եւ դարձուցանել զպատանդսն:

The killing of Trdat, Arshak’s brother; Saint Nerse’s goes to Byzantium; and the returning of the hostages.

Սաստիկ եւ յոյժ ահաւոր էր ի վերայ անիրաւաց Վաղենտիանոս. ուստի եւ զբազում իշխանս վասն յափշտակութեան սատակեաց, եւ զՌոդանոս ոմն ներքինապետ այրեաց կենդանւոյն. քանզի երիցս հրամայեաց, եւ ոչ դարձոյց զյափշտակութիւն ընչից կնոջ միոյ այրւոյ։ Եւ ի նմին աւուր հասեալ այնց հրեշտակաց զորս ի Հայսն առաքեաց ցասուցին զնա առաւել զրուցով խրոխտալոյն Արշակայ: Եւ վասն զի ի ժամուն յայնմիկ առ ձեռն ունէր զբարկութիւն հրամայեաց զՏրդատ եղբայր նորա, զհայր մանկանն Գնելոյ, սպանանել, եւ Թէոդոսի զաւրու ծանու ի վերայ Հայոց դիմել: Որոյ հասեալ ի սահմանս Հայոց զարհուրի Արշակ եւ առաքէ ընդ առաջ նորա զմեծն Ներսէս. եւ ի հաշտութիւն մաղթեալ տայ լիով զխափանեալ հարկսն, եւ պայծառ պատարագաւք ընդ նմին իսկ արձակէ զմեծն Ներսէս: Որոյ երթեալ եւ ի հանդարտութիւն զթագաւորն շրջեալ մեծարի ի նոցանէ յոյժ. նա եւ զպատանդսն խնդրեալ առնու եւ դառնայ։ Եւ կոյս մի անուն Ողոմպիադայ, յազգէ կայսեր, կին ածէ Արշակայ: Բայց կայսերն բարերարութիւն արարեալ մանկանն Գնելոյ, յաղագս զուր ի նոցանէ մահուանն Տրդատայ հաւր նորա, տայ նմա զպատիւ հիւպատոսութեան, եւ գանձս յոլովս: Ընդ որ խանդացեալ Տիրիթ խորհէր նմա չարիս հանապազ, սպասելով ի դիպող աւուր:

Valentinian was strict and very terrible when dealing with those who were lawbreakers. He slaughtered many princes because of their rapacious ways, and burned alive the chief eunuch, a certain R’odanus. This was because after Valentinian had ordered him three times to return the property ravished from a widowed woman, R’odanus did not return it. Moreover, on the very same day the emissaries Valentinian had sent to the Armenians returned inflaming him even more because of the narration of Arshak’s arrogance. At the time, seized with anger, he ordered the killing of Arshak’s brother Trdat, father of the lad Gnel. Valentinian also ordered Theodosius, with a large force, to go against the Armenians. When they reached the borders of Armenia, Arshak was terrified and sent before them Nerse’s the Great. Seeking peace, he paid in full the taxes which had been withheld. He had sent Nerse’s the Great, also bearing magnificent gifts. Nerse’s went and pacified the king and was greatly exalted by them. He also reqested and took the hostages and departed. Now there was a maiden named Olympias, who was of the emperor’s lineage, whom Valentinian sent as a wife for Arshak. The emperor also did a benevolence to the lad Gnel because of their pointless killing of his father, Trdat, granting him the honor of the title of consul and much treasure. Because of this favoritism, T’irit’ was constantly plotting evil against Gnel, waiting for an appropriate time. From the clans of the naxarars he eliminated these two customs: firstly, they should not have marriage relations with close relations, which custom they practiced out of a desire to preserve the freedom of the sep’uhs. Secondly, they should not following pagan custom, commit crimes over the deceased in excessive mourning. After that, one could see our land as a well-mannered, civilized place, rather than a land of uncivilized barbarians.

Եթէ ո՛րպէս եղեւ խռովութիւն Արշակայ ընդ Գնելոյ, եւ մահ Տիրանայ:

How the dispute between Arshak and Gnel came about, and concerning Tiran’s death.

Իսկ Գնէլ եկեալ յաւանն Կուաշ, որ յոտին Արագածն կոչեցեալ լերինն, առ կուրացեալ հաւն իւր Տիրան, զի ցայնժամ կենդանի էր։ Եւ Տիրանայ ողբացեալ դառնապէս զՏրդատ զորդի իւր, զհայրն Գնելոյ, իբր զինքն ունելով պատճառ սպանման նորա. վասն որոյ տայ Գնելոյ զամենայն ինչս իւր, եւ զկալուածս գիւղից եւ դաստակերտաց. եւ ի նմին աւանի Կուաշ հրամայէ բնակել: Ապա առնու Գնէլ իւր կին զՓառանձեմ ոմն յազգէն Սիւնեաց. եւ թագաւորապէս արարեալ հարսանիս, տայ առատապէս պարգեւս ամենեցուն նախարարացն: Որոց հաճեալ ընդ նա եւ սիրեալ ետուն առ նա զզաւակս իւրեանց. զորս առեալ, մեծապէս հանդերձեաց զինու եւ զարդու. եւ յաւելին եւս սիրել զնա:

Gnel came to the hamlet of Kuash, which is at the foot of the mountain named Aragats, to his blinded grandfather, Tiran, who was still alive. And Tiran bitterly lamented the death of his son, Trdat, Gnel’s father, considering himself the cause of his killing. For that reason, he gave Gnel all his belongings and his property in villages and estates. And Tiran ordered Gnel to reside in that same hamlet of Kuash. Then Gnel took for his wife a certain P’ar’antsem from the Siwnik’ clan. Celebrating the wedding royally, he generously gave gifts to all the lords. The naxarars were pleased by him and liked him, and gave their sons to him. When Gnel took and grandly dressed and armed them, the lords liked him even more.

Աստանաւր եգիտ Տիրիթ պատճառս քսութեան. եւ մատուցեալ առ արքայն հանդերձ բարեկամաւ իւրով Վարդանաւ զինակրաւ արքայի, որ ի Մամիկոնեան տոհմէն էր, ասեն. «Ո՞չ գիտես, զի խորհեալ է Գնելոյ սպանանել զքեզ, զի ինքն փոխանակ քո թագաւորեսցէ: Ահա տե՛ս, արքայ, զնշան իրին, զի բնակեցաւ Գնէլ յԱյրարատ, ի կալուածս ձեր թագաւորաց, եւ սիրտ ամենայն նախարարացն եղեւ ընդ նմա: Քանզի կայսերքն նիւթելով զայդ ետուն նմա զպատիւ հիւպատոսութեանդ, եւ գանձս սաստիկս, որով պատրեաց զնախարարսն: Երդնոյր Վարդան յարեւն արքայի եւ ասէր. «Իմովք ականջաւք լուայ ի Գնելոյ, զի ասէր, թէ ոչ թողում հաւրեղբաւր իմում զվրէժ մահուան հաւր իմոյ, որ վասն դորա եղեւ:

It was here that Tirit’ found a pretext for slander. Approaching the king along with his friend, Vardan, the king’s swordsman from the Mamikonean clan, they said: “Do you not know that Gnel is planning to kill you, to rule as king in your place? Behold, king, a sign of this thing, for Gnel has settled in Ayrarat on the property of your Arsacid kings and the hearts of all the lords are inclined to him. For the emperors have so arranged it—they gave him the dignity of consul and abundant treasures with which he enticed the lords.” Vardan swore an oath by the king’s sun and said: “With my own ears I heard Gnel say: “I will not fail to avenge my uncle for the death of my father, which occurred through his fault.”

Այսմ հաւատացեալ Արշակ յղէ զնոյն իսկ զՎարդան առ Գնէլ, թէ «Ընդէ՞ր բնակեցար յԱյրարատ եւ լուծեր զկարգ հայրենեաց: Քանզի սովորութիւն էր արքայի միայն բնակել յԱյրարատ եւ միոյ որդւոյ նորա, զոր փոխանորդ թագաւորի պահէին, եւ այլոց Արշակունեաց բնակել ի գաւառս Հաշտենից եւ Աղիովտի եւ Առբերանւոյ, հանդերձ ռոճկաւք եւ մտիւք յարքունուստ։ Եւ արդ ընտրելի է քեզ, կա՛մ ընդունել զմահ, կամ գնալ յԱյրարատայ, եւ արձակել ի քէն զուստերս նախարարացդ: Զայս լուեալ Գնելոյ արար զհրամանս արքայի եւ գնաց յԱղիովիտ եւ յԱռբերանի: Բայց Տիրան հաւն նորա պատգամս խիստս յղեաց առ որդի իւր Արշակ. վասն որոյ հեղձամահ եղեւ յիւրոց սենեկապետաց ի հրամանէ արքայի ի գաղտնիս, եւ ի նմին աւանի Կուաշ թաղեցաւ, ոչ արժանի եղեալ հարցն գերեզմանաց. թէ արդեաւք զփոխարէնսն Դանիելի առնն Աստուծոյ հատոյց, որով չափով չափեաց չափեալ եղեւ ըստ Գրոց:

Believing this, Arshak sent that same Vardan to Gnel to inquire “Why are you residing in Ayrarat and breaking the patrimonial regulation?” (Since it was the custom that only the king would reside in Ayrarat along with one of his sons whom they kept as a replacement for the king. The other Arsacids were to reside in the districts of Hashteank’, Aghiovit, and Ar’beran, with stipends and provisions from the royal treasury.) Now, you must choose, either to accept death, or to leave Ayrarat, and to release from you the sons of the lords.” When Gnel heard this, he obeyed the king’s order and left Aghiovit and Ar’beran. However, Gnel’s grandfather, Tiran, sent severe reproaches to his son, Arshak. As a result, at the king’s secret order, he was strangled by his own chamberlains. Tiran was buried in that same hamlet of Kuash, being unworthy of the mausolea of his fathers. For truly he was repaid for causing the death of Daniel, the man of God. According to the Scriptures, with the same measure he had measured, so was it measured out to him.

Եթէ ո՛րպէս եղեւ խռովութիւն Արշակայ ընդ Գնելոյ, եւ մահ Տիրանայ:

Arshak again becomes envious of Gnel, and kills him.

Դարձեալ խանդալ Արշակայ ընդ Գնելոյ եւ սպանանել զնա: Ապա ելանէ արքայ զթիկամբք Մասեաց առնել որսս յիւրում սիրեցեալ գաւառին ի Կոգայովտի. եւ եղեալ որս սաստիկ ուրախացեալ Արշակ ի գինիս պարծէր, ոչ այլոյ ուրուք ի թագաւորաց նախ քան զնա մեռանել այնչափ բազմութիւն երէոց ի միում ժամու: Աստանաւր դարձեալ նորոգեն զնենգութիւնն Տիրիթ եւ Վարդան, ասելով, Գնելոյ բազում երէս քան զայն ունել ընդ նոյն աւուրս յիւրում լերինն, որ Շահապիվանն անուանի, որ ի մայրենի հաւոյ իւրոյ Գնելոյ Գնունւոյ հասեալ էր ցնա: Վասն որոյ առաքէ առ նա հրովարտակ այսպիսի:

One day the king arose to go hunting in his favorite district of Kogayovit, beyond Masis. The prey was so great that Arshak later boasted in his wine-drinking that prior to himself, no king had killed such a multitude of beasts in one hour. At this, Tirit’ and Vardan again renewed their treachery, saying: “Gnel caught many more beasts than that in recent days on his mountain called Shahapivan inherited from his maternal grandfather, Gnel Gnuni. For this reason, King Arshak sent the following message to him.

Թուղթ Արշակայ առ Գնէլ:

Letter of Arshak to Gnel.

Արշակ արքայ Հայոց մեծաց, Գնելոյ իմում որդւոյ խնդալ: Տեսցե՛ս տեղիս քաջերէս ի լերինդ Ծաղկաց զպարկացիր ջրով, եւ պատրաստեսցես. զի եկեալ մեր ըստ արժանեաց թագաւորականաց հանդիպեսցուք որսոց:

Arshak, king of Greater Armenia, greets my son, Gnel. We are coming, so look for places great with game on the Tsaghkts’ mountain, places that are well-wooded and well-watered, places worthy of kings, where we shall find game.

Եւ երագ զհետ հրովարտակին երթեալ Արշակ խորհէր, եթէ ոչ ըստ հրամանին գտցէ արարեալ Գնելոյ, պատճառս ի վերայ եդեալ, իբր թէ չարակնեաց զուրախանալն արքայի կապեսցէ զնա: Այլ իբրեւ ետես, զոր չէր երբէք տեսեալ զայնպիսի պատրաստութիւն որսոց եւ բազմութիւն երէոց, խոցեալ խորհրդովք նախանձու եւ կասկածանաց հրամայեաց նոյն Վարդանայ ի նմին որսին սպանանել զԳնէլ, որպէս թէ ընդ խաբս ինչ վրիպակաւ, երէոյ կամելով ձգել նմա պատահեաց նետն: Որոյ առեալ զայսպիսի հրաման վաղվաղակի կատարէ, ոչ այնչափ յաղագս հրամանի թագաւորին, քան թէ վասն կամացն Տիրիթայ իւրոյ սիրելւոյն: Իսկ Արշակայ հանդերձ նախարարաւքն իջուցեալ ի դաշտն Աղիովտի զդին Գնելոյ թաղեաց յարքունական քաղաքին Զարիշատի. ի չքմեղս եղեալ կոծ մեծ առնէ:

Arshak quickly went after the message, reasoning that if he did not find Gnel engaged in fulfilling his order, he would use that as a pretext to arrest him for it would demonstrate Gnel’s evil intention towards the royal pleasure. However, when Arshak saw such preparations for the hunt, so much prey—stung by feelings of envy and suspicion—he ordered that same Vardan to kill Gnel during that very hunt, pretending that he was aiming at the animal, but that the arrow accidentally had hit him. Receiving such an order, Vardan immediately implemented it—not so much because it was the king’s order, but because his dear Tirit’ wanted it. Arshak with his lords descended to the plain of Aghiovit and buried Gnel’s body in the royal city of Zarishat and raised a great lamentation, as though innocent.

Եթէ ո՛րպէս ժպրհեցաւ Արշակ առնուլ զկին Գնելոյ, յորմէ եղեւ Պապ:

How Arshak made bold to take Gnel’s wife, from whom Pap was born.

Թէպէտ եւ Արշակ կարծեաց զանխուլ գործել զչարիսն այն որ ոչն ծածկի յամենատես ականէն Աստուծոյ, յայտնի եւ աշխարհի, առ ի մեղուցելոց պակուցումն, որպէս զմահն Տիրանայ եւ Գնելոյ: Քանզի գիտացեալ ամենայն ուրուք իմացաւ զայս եւ մեծն Ներսէս, եւ անէծ զԱրշակ եւ զառիթ սպանմանն. եւ գնացեալ նստաւ ի սուգ զաւուրս բազումս, որպէս Սամուէլ վասն Սաւուղայ: Իսկ Արշակ ոչ զղջացեալ ապաշաւեաց, այլ անամաւթեալ, ագահելով ի գանձս սպանելոյն եւ ի ժառանգութիւն յաւել առնուլ զկին նորին զՓառանձեմ. յորմէ եղեւ պատանի մի, որ անուանեցաւ Պապ:

Although Arshak thought that his evil deeds would be wrought secretly, that which is not concealed from the all-seeing eye of God also became evident to the world at large, to the dismay of sinners, namely the death of Tiran and Gnel. For everyone knew about it as did the great Nerse’s, who cursed Arshak and the cause of the killing. Then Nerse’s went and sat in mourning for many days, as Samuel had mourned for Saul in the Bible. Arshak did not regret or atone for what he did. Rather, shamelessly and greedily he took the treasures and inheritance of the slain man and, in addition, took his wife, P’ar’andzem. From her was born a lad who was named Pap.

Այս Փառանձեմ գործեաց զանլուր եւ զանկարելի չարիս, եւ զսարսափման լսողաց արժանաւոր: Անարժանիւ ոմամբ սուտանուն քահանայիւ ի կենաց դեղն զմահացուն խառնեալ ետ Ողիմպիադայ առաջին կնոջն Արշակայ, եւ ելոյծ ի կենաց սակս տիկնութեանն մախանաց: Նոյնպէս եւ զՎաղինակ տայ Արշակայ սպանանել, եւ փոխանակ կարգել զիւր հայրն զԱնտիոք:

This P’ar’andzem committed an unheard of and unprecedented crime worthy of horrifying listeners. With the aid of an unworthy and falsely-called priest, she mixed a fatal drug into the chalice with the life-giving communion, and had this given to Olympias, Arshak’s first wife, taking her life through envy of her queenly rank. She also had Arshak kill Vaghinak and had her father, Antiochus, put in his place.

Սպանումն Տիրիթայ։

The killing of Tirit'.

Իբրեւ եղեւ խաղաղութիւն Շապհոյ ի հիւսիսականաց ազգաց, եւ պարապ առեալ ի պատերազմացն յայտնեաց զցասումն զոր ունէր առ Արշակ, վասն ոչ նմա, այլ կայսեր հարկելոյ զայնքան ամս: Սակս որոյ առաքէ առ նա Արշակ զՏիրիթ եւ զնորին սիրեցեալն Վարդան արժանի պատարագաւք խնդրել զհաշտութիւն: Բայց վասն զի քինախնդիր անցելոցն մարտից կամեցաւ լինել Շապուհ ինքն ելանէ պատերազմել ընդ Յոյնս, որոյ աղագաւ խնդրէ զԱրշակ մեր թագաւոր հանդերձ ամենայն զաւրաւքն Հայոց ընդ իւր լինել: Իսկ Արշակ ոչ կամեցաւ իւրովի երթալ, այլ բարուրս եդեալ դոյզն գունդ առաքէ զկնի Շապհոյ:

Once Shapuh had established peace with the northern peoples and was unoccupied with warfare, he revealed the wrath that he had toward Arshak because he had paid taxes not to himself, but to the emperors, for many years. Therefore, Arshak sent to him Tirit’ and his dear one, Vardan, with worthy gifts, seeking reconciliation. But since Shapuh wanted to take vengeance for past battles, he himself went to war against the Greeks. On this occasion he asked Arshak our king and all the troops of the Armenians to accompany him. Arshak, however, did not want to go in person and, making an excuse, sent only a few brigades to follow Shapuh.

Եւ իւր բարկացեալ Տիրիթայ ընկենու զնա ի պատուոյն, որպէս զի թէ ի նորա հրապուրանաց եղեւ այն, յաղագս ատելութեանն զոր ունէր առ Յոյնս։ Եւ առաւել եւս գրգռէր զարքայ Վասակ զինակիր նորա, նախանձ պահելով ընդ եղբաւրն վասն աղջկան միոջ հարճի: Վասն որոյ նախատեաց զնոսա արքայ ամաւթալի բանիւք եւ կսկծեցուցանողաւք: Որոց ոչ կարացեալ այնպիսի վատթարութեան եւ պարսաւանաց տանել դէմ եդեալ գնացին առ Շապուհ հատուած: Ընդ որ առաւել եւս զայրագնեալ Արշակ հրամայէ նոյն Վասակայ զհետ նոցա կրթել բազմաձեռն գնդաւ, զի ուր եւ հասցէ սպանցէ զնոսա. զոր ոչ հեղգացաւ կատարել Վասակ, թէպէտ եւ եղբայր նորա էր Վարդան։ Եւ խնդրեցաւ անպարտ արիւնն Գնելայ յամբարշտէն Տիրիթայ ըստ անիծիցն Ներսիսի, եւ ի Վարդանայ, ի հարազատ եղբաւրէ իւրմէ մեռանել:

Arshak, angered at Tirit’, deprived him of his honors as though he had been beguiled by him, due to the hatred he had for the Greeks. Arshak’s swordsman, Vasak, incited the king even more, being envious of his brother Vardan over one young concubine. Therefore the king insulted them with shaming and stinging words. Unable to endure such bad-mouthing and slander, they defected and went to Shapuh. At this, Arshak became yet more enraged, and ordered that same Vasak to go after them with a large brigade and to kill them wherever he found them. Vasak did not hesitate to do all this, despite the fact that Vardan was his own brother. So it was that in accordance with the curse of Nerse’s, payment for the innocent blood of Gnel was demanded from the dishonest Tirit’ as well as from Vardan, who happened to die at the hands of his own true brother.

Պարտումն Շապհոյ ի Տիգրանակերտի:

Shapuh’s defeat at Tigranakert.

Իսկ Շապուհ գայ հասանէ ի Տիգրանակերտ մեր քաղաք: Կան ընդդէմ նորա արք քաղաքին հանդերձ գումարտակ գնդաւ. քանզի Անտիոք նահապետ Սիւնեաց, որ էր աներ Արշակայ եւ վերակացու քաղաքին, հրամայեաց աղխել ընդդէմ Շապհոյ։ Եւ ոչ միայն զմուտն արգել, այլ եւ ոչ հրեշտակս առաքեաց առ նա, եւ ոչ զնորայսն ընկալաւ։ Եւ հզաւր կռուոյ եղելոյ զբազումս ի Պարսիցն սպանանեն. եւ ի պարտութիւն մատնեալ գնդին Շապհոյ, դառնայ անդրէն ի Մծբին. եւ հանգիստ առեալ զաւրացն եւ արծարծեալ յաշխատութենէն, խնդրէր առնուլ զՏիգրանակերտ. եւ ոչ թողացուցին նմա յառաջախաղաց գունդք եւ լրտեսք պատաղել զայնու, իբր թէ Յունացն խանգարեսցի գործ։ Եւ Շապհոյ յառաջ անցեալ գրէ առ նոսա թուղթ աւրինակ զայս:

Shapuh came and arrived at our city, Tigranakert. The men of the city opposed him together with an assembly of troops. For Antiok’ patriarch of Siwnik’, who was Arshak’s father-in-law, and supervisor of the city, ordered that the entrances be blocked against Shapuh. Not only did he block the entrances, he neither sent nor received messengers. In the fierce fight which ensued, many of the Persians were slain. Consequently, suffering defeat, Shapuh’s brigade turned from there to Nisibis. When the troops had rested and recovered from their labor, Shapur again wanted to take Tigranakert. However, the advance detachments and scouts did not allow him to do this, so that the Greek enterprise would not be disturbed. Shapuh, advancing beyond them, wrote them a letter with this content:

Թուղթ Շապհոյ ի Տիգրանակերտ:

The Letter of Shapuh to Tigranakert

Մազդեզանց քաջ Շապուհ արքայից արքայ. Տիգրանակերտեայց, որք ոչ եւս էք անուանելոց ի մէջ Արեաց եւ Անարեաց: Ես կամէի ի ձէնջ սկսեալ յամենայն առաջիկայ քաղաքս խաղաղութեամբ եւ քաջաւրէն ազատութեամբ զմուտն առնել. եւ եթէ դուք Տիգրանակերտեայք, որ առաջին էք, ոչ շահատակութեամբ ասեմ, այլ ի մտէ ուղեւորութեանս, ընդդէմ կացէք ինձ ի ձէնջ ուսցին եւ այլք զդոյն առնել: Այլ ի դարձին իմում բարկութեամբ այնպէս վանեցից զձեզ, զի կրկին եղիջիք աւրինակ խեռեալ ստահակելոց:

Shapuh, bravest of the Mazdeans, King of Kings, to the people of Tigranakert—you, who may no longer be named as among the Aryans and non-Aryans: I had wanted, starting with you, to enter all the cities before me in peace and valiant liberty. You residents of Tigranakert happen to be the first—not in bravery, I say, but in geographical order on my route. Should you oppose me, the others will learn from you and do the same. But on my return, I will punish you so much that again you will serve as an example to others, this time for disobedient and impudent people.

Եթէ ո՛րպէս Արշակաւան շինեցաւ եւ կոտորեցաւ, եւ առաւ Անի։

How Arshakawan was built and destroyed, and how Ani was taken.

Բայց Արշակ եւս ժպրհեցաւ առնել գործ անմտութեան: Ի թիկանց կուսէ լերինն Մասեաց շինեաց ձեռակերտ, ժողով մարդկան մեղաւորաց. եւ ետ հրաման, որ ոք անկեալ անդր բնակեսցէ մի՛ լիցի ի վերայ նորա իրաւունք դատաստանի։ Եւ նոյն ժամայն ծովացեալ լցաւ մարդկութեամբ հովիտն ամենայն. քանզի աւանդառուք եւ պարտականք, եւ ծառայք եւ վնասակարք, եւ գողք եւ սպանողք, եւ կնահանք եւ այլք այսպիսիք փախուցեալք անդր անկանէին, եւ ոչ կայր նոցա այց եւ խնդիր։ Եւ բազում անգամ բողոքեալ նախարարացն եւ ոչ ինչ լուաւ նոցա Արշակ. մինչեւ առ Շապուհ եւս ունել նոցա բողոք։ Եւ եղեւ ի դառնալն Շապհոյ ի Յունաց առաքեաց զմի ի սպարապետաց իւրոց եւ հայ գունդ ընդ նմա, եթէ դէպ լինի, ունել զԱրշակ. եւ նա խոյս ետ ի նոցանէ զկողմամբք Կաւկասու, Վրաց միաբանելով:

Arshak, however, dared even more to do a senseless deed. On the rear side of Mount Masis, he built an estate as a gathering place for evil-doers. And King Arshak issued an order that anyone who went and resided there would be free from the laws of justice. At once the entire valley, like the sea, billowed up to fullness with people. For trustees and debtors, escaped servants and evil-doers, thieves and killers and men who had put aside their wives, and others like them who had fled and landed at Arshakawan, there was no investigation or issue about them. Many times the naxarars protested, but Arshak paid no heed to them until they even made their complaint to Shapuh. And it happened that Shapuh, on returning from making war with the Greeks, sent one of his sparapets and an Armenian brigade with him to seize Arshak, if an opportunity presented itself. But Arshak evaded them, fleeing to the Caucasus area, and uniting with the Iberians.

Իսկ սպարապետն Պարսից եկեալ ի Հայս ի ձեռնտու լինելոյ նախարարացն առնու զամուրն Անի, եւ գերէ զամենայն գանձս արքունի որ ի նմա, այլ եւ զոսկերս թագաւորացն. ոչ գիտեմ, թէ վասն նախատի՞նս առնելոյ Արշակայ, եթէ վասն հմայից ինչ հեթանոսականաց: Զոր ապա մաղթեալ նախարարացն թափեալ թաղեցին յաւանին յԱղցս, որ յոտին Արագած կոչեցեալ լերինն: Քանզի ոչ գիտացին ընտրել զոսկերս հեթանոսաց եւ հաւատացելոց, զի ընդ միմեանս էր խառնակեալ գերողացն, յաղագս այնր ոչ արժանի համարեցան ի դիրս սրբոցն թաղել ի Վաղարշապատ քաղաքի:

When the sparapet of the Persians arrived among the Armenians, he took the fortress of Ani with the help of the naxarars, seizing all the royal treasures in it as well as the bones of the entombed kings. I do not know whether the intention of taking the bones was to deliver some insult to Arshak, or for use in some pagan charms. However, when the naxarars requested them, the Persians released the bones and they buried them in the hamlet of Aghts’ik’ which is at the foot of the mountain called Aragats. However, because they did not know how to distinguish the bones of pagans from those of believers—since the thieves had them all jumbled together—they did not consider it fitting to bury them in the city of Vagharshapat along with the saints.

Եւ նախարարացն Հայոց ժողովեալ դիմեցին ի վերայ արքունական ձեռակերտին Արշակաւանի, եւ հարին զնա սրով սուսերի յառնէ մինչեւ ցկին, բայց ի տղայոց ստնդիացաց. քանզի դառնացեալք էին իւրաքանչիւր ի վերայ ծառայից իւրեանց եւ յանցաւորաց: Զոր թէպէտ եւ վաղ գիտացեալ մեծին Ներսիսի ոչ յառաջ քան զկոտորելն ժամանեաց հասանել. այլ ի կատար գործոյն հասեալ եգիտ բաժանեալ զտղայս կոտորելոցն, զի վարեսցեն ի գերութիւն որպէս զհեռաւոր թշնամեաց: Զորս թափեալ մեծին Ներսիսի, հրամայեաց կրել որթովք ի գոմ մի, եւ դարմանս եւ սնուցողս նոցին կարգեաց. որք յետոյ աւանացեալ անուանեցան Որթք այնորիկ աղագաւ:

Then the Armenian naxarars assembled and went against the royal estate of Arshakawan. They attacked it and put all the men and women to the sword, excepting suckling babes. For they were embittered against their own servants and criminals. Although Nerse’s the Great had been informed about this early on, he did not manage to reach the place before the slaughter. Rather, he arrived when it was over, and found the children of the slain who had been divided up to be taken into slavery like the children of foreign enemies. Nerse’s the Great freed them, ordering that they be carried in baskets to a stable, and he designated food and nurses for them. The spot later became a hamlet which was named Ort’k’ for this reason.

Առումն Տիգրանակերտի եւ բնաբարձ քանդումն։

The taking of Tigranakert and its complete demolition.

Իսկ Շապուհ եկեալ ի Տիգրանակերտ, դարձեալ աղխեցին ընդդիմանալ նմա. եւ ելեալ ի պարիսպն աղաղակէին. «Գնա՛ ի մէնջ, Շապուհ, զի մի՛ չարիս յերկրորդումս ընդ քեզ առաւել եւս քան զառաջինն անցուցանիցեմք պատերազմաւ։ Եւ նա պատասխանեաց. «Ո՜վ քաջքդ ի Հայոց, որք զանձինս արգելեալ փակեցէք ընդ պարսպաւքդ Տիգրանակերտի եւ արտաքս ձայն արկանէք սպառնալեաց. զի քաջ արանց է յարձակ դաշտի եւ յազատ տեղւոջ կռուել, եւ կանանց գործ է արգելուլ փակել զինքեանս յերկիւղէ առ հանդերձեալ կռիւսն։ Եւ զայս ասացեալ դարձաւ առ գերեալ Յոյնսն զինաւորս, ասէ. «Եթէ ձերով մարտիւ առից զայս քաղաք զամենեսեան զձեզ արարից ազատս հանդերձ ընտանեաւք ձերովք։ Եւ պարսկական զաւրուն շուրջ զքաղաքաւն հրամայեաց ընթանալ, եւ նետիւք խոցոտել զի վերայ պարսպին:

When Shapuh came to Tigranakert, the defenders again locked themselves in to resist him. Then they went onto the walls and shouted: “Leave us, Shapuh, lest through warfare we subject you to a second evil defeat worse than the first.” Shapuh responded: “O, you brave Armenians, who have locked yourselves in behind your walls of Tigranakert where you shout out threats. It is fitting for brave men to fight in the open and accessible plain. To lock yourself in through fear of the coming battle is women’s behavior. Having said this, Shapuh turned to the Greek soldiers he had captured and said: “If I take this city through your efforts, I will set free all of you with your families.” He ordered his Persian troops to surround the city and to shoot arrows at those on the walls.

Եւ Յունացն մատուցեալ մեծաւ բռնութեամբ յեցուցին ի պարիսպն զկոչեցեալ էշսն։ Եւ է այս գործի մեքենայից անուաւոր, յերից երից արանց մղելով տարեալ, եւ ի ներքուստ կացնովք եւ սակրաւք երկբերանովք եւ կտցաւոր մրճովք փորել զհիմունսն։ Եւ նգախարխար արարեալ զայն, որ ի հայկազնոյն Տիգրանայ հոծեալ եւ յարմարեալ որմունքն, քակեալ ընկեցին. եւ հուր ի դրունսն եւ յամենայն կողմանսն վառեալ, եւ քարինք եւ նետք եւ տէգք արձակեալք լինէին, եւ խոցոտեալ մերքն յապուշ դառնային։ Եւ ի ներքս մտեալ բոլոր զաւրքն եւ ձեռն պարսկական ոչ վաստակէր զբազմախողխող երկաթն արեամբ արբուցանել, մինչեւ ապաժոյժ սպանելոցն լցեալ ի հիմունսն ծաւալէր: Այլ յունականն ձեռն ի քթթել ական հրձիգ առնէր զամենայն փայտակերտսն։ Եւ Շապհոյ զմնացեալսն ի կոտորածէն գերեալ չուէ ի Պարսս. եւ հրեշտակս առ որ ի Հայս գունդք առաքեալ անպայազատ զՍիւնեացն հրամայէ առնել զտոհմ:

The Greeks approached with great force and attached to the walls devices called “onagers”. These are wheeled machines operated by three men inside equipped with axes, double-edged hatchets and hammers like beaks for digging up the foundations. The walls which had been firmly erected by Tigran, the descendant of Hayk, they demolished and threw down. Then the attackers lit fires at the gates and all wooden places. They hurled stones, arrows, and darts which struck and stunned our people. Then, when the entire force had entered the city the hands of the Persians did not tire of slaking the insatiable iron weapons with blood, until streams of blood and gore of the slain rose up from the foundation. The hands of the Greek soldiers set fire to all the wooden constructions. Then Shapuh, having taken prisoner the survivors of the destruction, departed to Persia. He sent messengers to the brigades stationed among the Armenians, ordering them to exterminate the clan of Siwnik’.

Յաղագս պատերազմին Արշակայ ընդ նախարարս իւր, եւ վտարանդի երթալոյն Պապայ ի Բիւզանդիոն։

Regarding the war of Arshak with his lords, and the going of Pap to Byzantium as hostage.

Դարձեալ յարեաւ խռովութիւն Շապհոյ ի նոյն ազգաց, եւ խաղաղութիւնն ի Յոյնս շրջեցաւ, ըստ այնմ թէ փոխարկեալ միմեանց փոխարինին. սոցա խաղաղութիւն ի նոցա խռովութեանն, եւ նոցա խաղաղութիւն ի սոցա խռովութեանն, որ վախճան միոյն միւսոյն լինին սկզբունք: Քանզի հիւանդացեալ Վաղենտիանու ի բերդին որ կոչի Բերգիտիոն վճարի ի կենցաղոյս, եղբաւրն փոխանորդելով զտէրութիւնն Վաղեսի. յետ բարեբախտագոյն պատերազմաւ Գթացն յաղթութեամբ դարձի, նոյն հետայն առաքէ զաւրս ի Միջագետս ի Հայս, յաղագս տուելոյ զաւրուն յաւգնութիւն Շապհոյ:

Shapuh again experienced trouble from the same northern peoples, while at the same time peace was established with the Greeks—according to the principle that changing phenomena changes positions: peace for one side became disturbances for the other, while conversely disturbances became peace. The cessation of one became the beginning of the other. Valentinian became sick and died in the fortress called Bergition, while his brother, Valens, replaced him as head of the empire. Following an extremely successful war with the Goths, Valens returned, and immediately sent troops to Mesopotamia and Armenia, to give military aid to Shapuh.

Բայց Արշակայ եկեալ Վրացի գնդաւ ժողովէ զսակաւս եւ յիւր մտերմաց, եւ տայ պատերազմ ընդ նախարարսն ընդ այնոսիկ, խնդրելով զվրէժ ձեռակերտին իւրոյ Արշակաւանու: Միաբանեալ եւ նոցա առաջնորդութեամբ Ներսեհի որդւոյ Կամսարայ, ընդդիմանան Արշակայ պատերազմաւ։ Եւ հզաւր մարտի եղելոյ բազումք յերկաքանչիւրոց կողմանցն անկան. քանզի արք դիպեալ արանց ոչ ոք զպարտութիւն յանձն առնոյր։ Եւ մինչ դեռ նոքա յայսմ էին, հասանեն եւ զաւրքն կայսերականք: Ապա տեսեալ Արշակայ, թէ թշնամի են նորա Շապուհ եւ Վաղէս եւ իւր նախարարքն, տարակուսեալ յամենեցունց յղէ առ մեծն Ներսէս բազում անգամ աղաչելով. խոստանայր դառնալ յամենայն ճանապարհաց չարաց, եւ լինել ըստ կամաց նորա, եւ ապաշխարել ի քուրձ եւ ի մոխիր. միայն զի նա եկեսցէ եւ արասցէ խաղաղութիւն, եւ թափեսցէ զնա ի ձեռաց հզաւրացն Յունաց: Սապէս եւ ի նախարարացն ստէպ ստէպ զմիմեանց զկնի գային մաղթանք նորին աղագաւ. նա եւ եպիսկոպոսացն ժողովեալ պաղատանս մատուցանէին, զի մի՛ անփոյթ արասցէ զկորստենէ իւրոյ վիճակին:

Arshak, however, arrived then with an Iberian brigade, gathered a few of his supporters, and made war against his own lords, seeking vengeance for their destruction of his estate, Arshakawan. The lords united under the leadership of Nerseh, son of Kamsar, and resisted Arshak in battle. It was a fierce battle with many from both sides falling. For men were fighting men and no one was willing to accept defeat. Now while they were still so engaged, the imperial troops also arrived. Thus it came about that when Arshak saw that his enemies included Shapuh, Valens, and his own lords, and that he was distrusted by everyone, he sent messages to Nerse’s the Great many times, begging him for his help. Arshak vowed to turn from all his evil ways, and to be as Nerse’s wanted, and to atone in sackcloth and ashes. Arshak would so behave if only Nerse’s would come and make peace and free him from the powerful hands of the Greeks. Similarly the lords came one after the next, thick and fast to Nerse’s with requests for reconciliation. Furthermore Nerse’s’ bishops assembled and begged him not to ignore the possible destruction of his own see.

Ապա հաւանեալ մեծն Ներսէս եկն ի մէջ նոցա, եւ արար խաղաղութիւն, լսելով նմա թագաւորին եւ նախարարացն, բայց ի նահապետէն Արծրունեաց Մեհրուժանայ եւ ի նորին քեռառնէ Վահանայ Մամիկոնենէ, որք անլսող եղեալ ապստամբեալ գնացին առ Շապուհ: Իսկ այլ ամենայն նախարարքն հաստատեցին ուխտ, զի յայնմ հետէ թագաւորն վարեսցի ուղղութեամբ, եւ նոքա ծառայեսցեն միամտութեամբ. եւ այս ի մէջ նոցա: Բայց եւ առ զաւրսն Յունաց երթեալ մեծին Ներսիսի, աղաչէր մի՛ ինչ աշխարհիս մեղանչել, այլ առնուլ զհարկսն եւ զորդի Արշակայ զՊապ հանդերձ ամենայն նախարարացն որդւովք պատանդս, եւ դառնալ: Որում լսող եղեալ քաղցր եւ մեծն Թէոդորոս զաւրավար դառնայ առ կայսր հանդերձ պատանդաւքն, ընդ իւր տանելով զմեծն Ներսէս թղթով Արշակայ, որ ունէր աւրինակ զայս:

Then Nerse’s the Great consented, went among them, and made peace, with both the king and the lords listening to him—except for Meruzhan, patriarch of the Artsrunik’ and his sister’s husband, Vahan Mamikonean, who did not heed and, rebelling, went to Shapuh. However, all the other lords established an oath that they would serve the king single-mindedly if he would justly rule as king. This was agreed among them. Nerse’s the Great then went to the Greek forces and begged that they would in no way harm our land, but instead return to Byzantium having received the taxes and taking Pap, Arshak’s son, and the sons of all the lords, as hostages. The mild and great General Theodosius agreed and returned to the emperor with the hostages and with Nerse’s the Great, with a letter from Arshak having the following content:

Թուղթ Արշակայ առ Վաղէս:

The Letter of Arshak to Valens.

Արշակ արքայ Հայոց մեծաց եւ ամենայն նախարարք Արամեան ազինս. տեառն մերում ինքնակալի Վաղեսի Աւգոստոսի եւ որդւոյ քում Գրատիանոսի խնդալ: Մի՛ դիցէ ինքնակալդ ի մտի, եթէ առ ատել զձեզ նշկահեցաք, կամ իբրեւ զհզաւրս ինչ զմեզ վարկանելով արձակեցաք գունդ հինից յերկիրդ Յունաց. այլ մեծի խռովութեանդ, որ ի ձերում միջի շարժեցաւ, գիտակ եղեալ երկուցեալ ի Շապհոյ, եթէ ոչ ոք թափեսցէ զմեզ ի ձեռաց նորա աւգնեցաք նմա դոյզն գնդաւ: Այլ ոչ ես ինքն Արշակ եկի ընդ նմա, զմիամտութիւն ընդ ձեզ պահելով. վասն որոյ աւերեալ գերեաց զաշխարհս մեր, մինչեւ զոսկերս անգամ հարցն բրեաց ի գերեզմանաց։ Եւ արդ հաւատացեալ ձեր եղելոցս զառաջին սէրն առ մեզ հաստատուն պահեցէ՛ք, եւ մեք առ ձեզ զմտերիմն հատուսցուք ծառայութիւն:

Arshak, king of Greater Armenia and all the lords of the Aramian nation send greetings to our lord, the great autocrat Valens Augustus and to your son, Gratianus. May the autocrat not think that it was from hatred of you that we mutinied, or that we regard ourselves as somehow militarily powerful and so sent a brigade of robbers to your Greek country. Rather, being aware of the great disturbances which have arisen among you and being afraid of Shapuh—that no one would free us from his grip—helped him with a force of very few brigades. I, Arshak myself, did not go with him, keeping faith with you. That is the reason he wrecked and enslaved our land—to the point that he dug up the bones of our fathers from their graves. So now believe this account of what happened and hold firm the affection you previously had toward us, and we will repay you with faithful service.

Իսկ Վաղէս ո՛չ զթուղթն ընթերցաւ, եւ ոչ զմեծն Ներսէս ետես. այլ բացէ ի բաց արտասահմանել զնա հրամայէ, եւ սրոյ զամենայն պատանդսն մատնել:

Valens did not read the letter, nor did he see Nerse’s the Great. Rather, he ordered that Nerse’s be exiled and that all the hostages should be put to the sword.

Յաղագս արտասահման լինելոյ մեծին Ներսիսի, եւ անկանել պատահեալ ի կղզին անբնակ. եւ թէ ո՛րպէս կերակրեալ լինէին ի վերին խնամոցն։

Regarding the exile of Nerse’s the Great and his chance landing on an uninhabited island; and how he was fed through Providence from On High.

Ի ժամանակին յայնմիկ էր յաթոռ եպիսկոպոսութեանն Բիւզանդացւոց հոգեմարտն Մակեդոն։ Եւ իբրեւ ել հրաման յարքունուստ աքսորել զմեծն Ներսէս, որպէս զմի անգամ խաբող եւ դրժող արքայի մատուցեալ առ նա ոմանց ի հերձուածողաց աղանդոյն Արիոսի, ասեն. «Եթէ դաւանես ընդ մեզ թափէ զքեզ հայրն մեր Մակեդոն: Որում ոչ հաւանեալ աքսորեցաւ. եւ ի նաւալիւղն լինել ըստ խստաշունչ աւդոյ ձմերայնոյն, ընկեցեալ ի կղզի ինչ անապատ ջարդեաց զնաւն. եւ նաւորդացն ոչ իշխեցեալ մակուկաւն նաւել, մնային տագնապեալ, ուտելով զարմատս անտառին: Այլ ի տեսչութենէն Աստուծոյ կերակրեալ լինէին ամիսս ութ ի ձկանցն, զոր ծովն ընկենոյր կենդանիս: Բայց Պապայ յանձն առեալ հանդերձ ամենայն պատանդաւքն թափեաց Մակեդոն:

In that period, the episcopal throne of Byzantium was occupied by Macedonius, who fought against the Spirit. When the command came from the royal court to exile Nerse’s the Great as a cheat and traitor to the king, some of the heretics of the Arian sect approached Nerse’s and said: “If you will hold the Arian confession along with us, our father, Macedonius, will release you.” When Nerse’s did not agree to do this, he was exiled. This voyage occurred during the fierce winds of winter, winds which threw the ship onto a deserted island and wrecked it. The sailors did not dare to sail with their small boat. Thus they stayed where they were, troubled, eating roots in the forest. However, by God’s Providence, they were fed for eight months by fish which the sea threw up there, alive. As for Pap and all the hostages, they had accepted the Arian confession and Macedonius had released them.

Կոտորել Արշակայ զնախարարսն, եւ աղագս վարուց Խադայ եպիսկոպոսի։

Arshak’s destruction of the lords and about the behavior of Bishop Xad.

Ի հեռանալ մեծին Ներսիսի ստեաց Արշակ ամենայն ուխտիցն, զոր եդ ընդ նախարարսն, եւ խնդրեաց զքէն ձեռակերտին իւրոյ Արշակաւանու։ Եւ կոտորեաց զբազումս ի նախարարացն, մանաւանդ զազգն Կամսարականաց բառնայր ի միջոյ, չարակնելով ագահեալ յամուրն Արտագերս եւ ի քաղաք ոստանի նոցա Երուանդաշատ։ Եւ կոչեալ առ ինքն ի լքեալ արքունիսն Արմաւիր իբր զազգականս իւր, ի պատճառս պատուոյ մեծարանաց, միահաղոյն զարս եւ զկանայս հանդերձ մանկամբք հրամայեաց կոտորել։ Եւ ոչ ոք ի նոցանէ ապրեցաւ, բայց Սպանդարատ որդի Արշաւրի. քանզի ունէր կին Արշակունի, որ եւ բնակեցաւ ի նորին ժառանգութեան ի կողմանս Տարաւնոյ եւ Հաշտենից, իբր տրտունջ զհաւրեղբաւրէն իւրմէ եղեալ զՆերսեհէ. որոյ աղագաւ եւ ոչ ի կոտորման նոցա դիպեցաւ: Այլ լուեալ զբաւթն հանդերձ որդւովքն Շաւարշաւ եւ Գազաւոնիւ եւ բոլոր ընտանեաւքն գնաց փախստական ի Յոյնս:

With Nerse’s the Great absent, Arshak violated all the oaths he had made with naxarars, and he also sought vengeance for the destruction of his estate of Arshakawan. He killed many lords, in particular exterminating the Kamsarakan clan, due to his greedy envy for their fortress of Artagers and the city of their ostan, Eruandashat. Summoning them to himself as his own relatives at the abandoned royal residence of Armawir, under the pretext of exalting them with honors, he ordered that all of them—men, women, and children—be killed. None of them survived except for Spandarat, son of Arshawir. This happened because Spandarat had an Arsacid wife and he resided on her hereditary lands in the Taro’n and Hashteank’ areas. As it happened, Spandarat was not present at the massacre, since he had a quarrel with his father’s brother, Nerseh. However, as soon as he heard the bad news, he fled to the Greeks with his sons Shawarsh and Gazawon, and his entire family.

Բայց ի գնալն մեծին Ներսիսի ի Յոյնս էր ձեռնադրեալ զսարկաւագն Խադ յեպիսկոպոսութիւն Բագրեւանդայ եւ Արշարունեաց, եւ հաւատաց ի նա զամենայն գործ վերակացութեան աշխարհիս մինչեւ ցժամանակ իւրոյ դարձին: Այս Խադ յամենայնի նմանել մեծին Ներսիսի, եւ առաւել եւս ի տեսչութիւն աղքատաց. որոյ եւ շտեմարանքն իսկ աղբերացան սքանչելապէս իբր առ Եղիայիւ եւ Եղիսէիւ. եւ ի յանդիմանել զարքայ ահաւոր եւ սաստիկ էր եւ աներկիւղ։ Եւ ոչ եղեւ ի նմա գամագիւտ սատանայ, բայց առ միոյ նուագի, զի էր պճնող առ հանդերձս եւ ձիասէր. զոր պարսաւեալ այպանէին փոխանակաբանեալ որք ի նմանէ յանդիմանեալ լինէին: Վասն որոյ թողեալ այնուհետեւ զպերճագոյն հանդերձսն, խարազնազգեստ եղեալ իշով շրջէր մինչեւ ցաւր մահուան իւրոյ:

When Nerse’s the Great was going to the Greeks he ordained the deacon, Xad, to the episcopate of Bagrewand and Arsharunik’ and entrusted to him all the work of supervision of the land until his own return. This Xad resembled Nerse’s the Great in all things and did even more in caring for the poor. His grainaries were miraculously replenished like springs, as in the days of Elijah and Elisha. In reprimanding the king he was formidable, severe, and fearless. Satan had no success with him, except in one area—for Xad was overly elegant in dress, and a lover of horses. When those he had reproached lambasted and ridiculed him for this behavior, Xad, in response, thereafter left off his wearing of such very elegant clothing. Instead, wearing a hairshirt, he circulated about riding on a donkey, until the day of his death.

Եթէ ո՛րպէս Արշակ քարշել զերանելին Խադ եւ քարկոծել զնա կամէր սակս յանդիմանութեան իւրոց յանցանաց։

How Arshak wanted to seize and stone the blessed Xad, for reproaching his transgressions.

Եւ եղեւ ի սատակել Արշակայ զազգն Կամսարականաց հրամայեաց զդիակունս նոցա քարշել եւ ընկենուլ անթաղ, կերակուր լինել շանց. եւ ինքն որպէս մեծաւ յաղթութեամբ պսակեալ, ի բարեկենդանութեան կատարէր աւուրս, կուտել մթերել յԱրմաւիր զնոցայն հրամայելով զհամբարսն: Զորոց պեղեալ երկուս հորս յոյժ քաջախորս եւ սաստկապէս լայնս, որ ի շինին Նախճաւանի, բերին սայլովք նոցին աւանի: Իսկ սայլորդացն տեսեալ ոսկերս մարդկան գազանակուր եղելոց, ցրուեալս առ եզերբ փոսոյն, հարցեալ ուսան իւրեանց լինել տերանց. հաւաքեալ ի սայլսն ներքոյ եղեգանն բերեալ թաղեցին ի նոյն հորս: Զոր զգացեալ Արշակայ հրամայէ զսայլորդսն ի վերայ հորոցն կախել զփայտէ:

Now it happened that when Arshak was destroying the clan of the Kamsarakans, he ordered that their corpses should be dragged and thrown anywhere unburied, to be food for dogs. Then he himself, as though crowned by a great victory, spent his days in festivity. Arshak ordered that the contents of the Kamsarakans’ barns be taken away and stored in Armawir. Having dug two very deep and wide pits in the locality of Naxchawan, they brought them in their wagons to that hamlet. Now the drivers—seeing the bones of people eaten by dogs scattered along the edge of the ditch—asked and learned that these were the bones of their lords. Collecting them in the wagons hidden under reeds, they brought and buried them in the same pits. When Arshak learned about this, he ordered that the wagon divers should be hanged on wood over the pits.

Բայց Խադայ ոչ պատահեալ յառաջնում նուագին, այսմ ժամանեալ հասանէ. եւ սկսաւ կշտամբել զարքայ բանիւք յանդիմանութեան: Հրամայեաց Արշակ քարշել զնա եւ քարկոծել։ Եւ քանզի էին դստերաց նորա տայգերք ի մեծ նախարարութեանցն, ի կորովի եւ ի քաջ ազգէն Ապահունեաց սուսերս հանեալ կիսախողխող զքարշողսն առնէին, եւ յափշտակեալ զԽադ ի ձեռաց նոցա, եւ յիւրեանցն գնացին գաւառ։ Եւ Արշակայ ոչ ի հակառակս մտեալ ղաւղէր, զի մի՛ խռովութիւն ամենայն նախարարացն յուզիցի:

Now Xad, who had not been present on the first occasion, arrived at this time and began to upbraid the king with words of reprimand. Arshak commanded that he be dragged and stoned to death. It happened that Xad’s daughters were married to men who were great lords, men from the powerful and valiant clan of the Apahunik’. They drew their swords and seized Xad from their hands—almost stabbing to death those who were dragging him—and went to their own district. Arshak did not oppose this. Rather, he hid so that a disturbance embracing all the lords would not be stirred up.

Յաղագս թագաւորելոյն Թէոդոսի մեծի, եւ ժողովոյն որ եղեւ վասն հոգեմարտացն։

Regarding the accession of Theodosius the Great and the council held about Pneumatomachoi.

Բայց Վաղեսի կայսեր ըստ արժանի իւրոց խորհրդոցն զյաւիտենական գեհենին աստէն բերելով զաւրինակ, հրակէզ եղեալ յԱդրիանուպաւլիս սատակեցաւ. եւ առնու զթագն Թէոդոս: Սա քակեաց զմեհեանս կռոցն մինչեւ յատակս, զփակեալսն միայն ի սրբոյն Կոստանդիանոսէ, զանուանեալն Արեգական եւ Արտեմեայ եւ Ափրոդիտեայ ի Բիւզանդիոն. աւերեաց նոյնպէս եւ զտաճարն Դամասկոսի, եւ արար եկեղեցի. նոյնպէս եւ զտաճարն Իլիու քաղաքի, զԼիբանոսի զմեծ եւ զհռչակաւոր զերեքբարեանն:

Emperor Valens perished—burned to death at Adrianople—already worthy of the eternal flames of Gehenna for his evil intentions. Theodosius received the crown. He razed to the ground the temples of the idols which had only been closed by the blessed Constantine, the temple bearing the names of the Sun, Artemis, and Aphrodite, in Byzantium. He also destroyed the temple of Damascus and turned it into a church. He did the same to the temple of Heliopolis, the great and renowned Trilithion of Lebanon.

Սա դարձոյց զամենայն հարս սուրբս, որք յաղագս ուղղափառութեանն արտասահմանեալ էին ի մետաղս, ընդ որս եւ զմեծն Ներսէս ածեալ առ իւր ի Բիւզանդիոն պահէ մեծաւ պատուով, մինչեւ ճշմարտութեանն ստուգեցաւ հաւատ, որ յաղագս ամբարշտին Մակեդոնի հայհոյութեանցն. զի ոչ Տէր խոստովանէր զՀոգին սուրբ, եւ ոչ երկրպագելի եւ ոչ փառաւորելի ընդ Հաւր եւ ընդ Որդւոյ, այլ աւտար յԱստուծոյ բնութենէն, եւ ստացական եւ ծառայ եւ պաշտաւնեայ, եւ ազդումն ինչ, եւ ոչ էութիւն անձնաւոր։ Եւ ժողովեալ սուրբ հարքն ի թագաւորեալ քաղաքն Բիւզանդիոն, Դամասկոս Հռոմայ, Նեքտառիոս Կոստանդնուպաւլսի, Տիմոթէոս Աղեքսանդրի, Մելիտոս Անտիոքու, Կիւրղոս Երուսաղէմի, Գրիգորիոս Նիւսիայ, Գեղասիոս Կեսարու, Գրիգորիոս Նաձիանձու, Անփիւլոքսիոս Իկոնիու, եւ այլ եպիսկոպոսք, միանգամայն հարիւր եւ յիսուն հարք, որք նզովեալ մերժեցին զՄակեդոն եւ զամենայն հոգեմարտս:

He brought back all the holy fathers who, for their orthodoxy, had been exiled to laboring in the mines. Among them was Nerse’s the Great whom he had brought to him in Byzantium and kept with great honor until the true faith was confirmed against the blasphemies of the impious Macedonius. For Macedonius did not confess the Holy Spirit as Lord or as worthy of worship and praise with the Father and the Son, but regarded him as foreign to the nature of God, as a creature, servant and minister—a force rather than a personal being. The holy fathers assembled in the royal city of Byzantium: Damascus of Rome, Nestor of Constantinople, Timothy of Alexandria, Meletius of Antioch, Cyril of Jerusalem, Gregory of Nysa, Gelasius of Caesarea, Gregory of Nazianz, Amphilocius of Iconium, and other bishops, in all, 150 fathers. They anathematized and excommunicated Macedonius and all the Pneumatomachoi.

Յաղագս թագաւորելոյն Թէոդոսի մեծի, եւ ժողովոյն որ եղեւ վասն հոգեմարտացն։

Concerning Arshak’s unwilling trip to Shapuh, from which he did not return.

Ակամայ երթ Արշակայ առ Շապուհ, եւ անդարձ լինել: Դարձեալ պարապ առեալ Շապհոյ ի պատերազմացն առաքէ ի վերայ Արշակայ զԱլանաոզան ոմն պահլաւիկ հզաւր գնդաւ, որ էր ազգակից Արշակայ: Յորմէ խոյս տուեալ Արշակայ, թափուր ի բազմաց մնայր նախարարաց. որոց ձեռն տուեալ յԱլանաոզանն կամաւ երթային առ Շապուհ, տաղտկացեալ յիւրեանց արքայէն Արշակայ. եւ մեծարեալք ի նմանէ դառնային յաշխարհս մեր: Ուստի տարակուսեալ Արշակայ յղէ պատգամ առ իշխան զաւրուն Պարսից, եթէ «Դու արիւն իմ եւ հարազատութիւն, ընդէ՞ր այդպիսեաւ վարես զիս ջերմութեամբ. թէպէտ եւ ակամայ զգալուստ քո գիտեմ, ոչ կարացեալ սայթաքել զհրամանս Շապհոյ գալ ի վերայ քո ազգականիս:

When Shapuh was unoccupied with warfare again, he sent against Arshak a certain Pahlaw named Alanaozan, with a strong force. Alanaozan was Arshak’s relative. Arshak evaded him. Furthermore, Arshak had been deserted by many of the lords who had extended their hands to Alanaozan and willingly had gone to Shapuh, being disgusted by Arshak, their own king. These lords, after being exalted by Shapuh, returned to our own land. Consequently, Arshak, in confusion, sent a messenge to the prince of the Persian troops, with the following contents: “Why do you—who are of my own blood and kin—pursue me so vigorously? Even so, I know that you did not come of your own free will, being unable to disobey Shapuh’s order to go against your own relative. But now, permit me to hide somewhere for a bit, until I catch my breath and am able to pass into the country of the Greeks. Then you can take hold of my land and will find many benefits from me as from a close relation.”

Այլ արդ թուլացո՛ ինձ ղաւղել ուրեք վայրկեան մի ժամանակի, մինչեւ ոգի առեալ անցանել կարացից յերկիրն Յունաց. եւ դու կալցես զաշխարհս, եւ բազմաց յինէն հանդիպեսցիս բարութեանց, որպէս ի մտերիմ հարազատէ: Դարձուցանէ Ալանաոզանն այսպիսի պատասխանիս, եւ ասէ. «Թէ դու ոչ խնայեցեր յազգայինսն մեր Կամսարականս, որ առաւել քան զիս էին քեզ հարազատագոյնք, դենի ձերոյ մասամբ եւ աշխարհաւ համաբնակաւ, զիա՞րդ յինէն ակն ունիցիս ի քեզ խնայել, հեռացեալ դենիւ եւ բնակութեամբ. եւ որո՞վ աւրինակաւ ես ի քոյսն յուսալով բարիս, որ անյայտ է թէ առից զգտեալսն յիմմէ թագաւորէն կորուսանիցեմ:

Alanaozan replied with the following sort of response, saying: “If you did not spare our relations, the Kamsarakans—who were much more closely related to you than I am, sharing your faith and residing in your land—how can you expect me, distant from you in faith and residence, to spare you? And why should I, in the hopes of some expected benefits from you—which are uncertain—lose those I which currently have from my king?”

Ապա այնուհետեւ յոյժ նեղեալ Արշակ, յոչ կամաց երթայ առ Շապուհ, եւ ի պահեստի լինի ի նմանէ. եւ բռնութեամբ հարկաւորեալ գրէ, զի Փառանձեմ կին նորա եկեսցէ ի դուռն։ Եւ Շապուհ հրամայէ ամենայն մեծամեծացն, զի ընդ Փառանձեմայ եկեսցեն:

Thereafter Arshak, very much constrained, went to Shapuh, unwillingly. And Arshak was placed in custody by him. Arshak was forcibly compelled to write that his wife, P’arandzem, should come to the court. Shapuh also ordered all the grandees to come along with P’arandzem.

Յաղագս չարեացն որ անցին ընդ Հայս ի Շապհոյ, եւ մահն Արշակայ:

Regarding the evils visited upon the Armenians by Shapuh, and the death of Arshak.

Յաղագս չարեացն որ անցին ընդ Հայս ի Շապհոյ, եւ մահն Արշակայ: Իբրեւ գիտացին նախարարք Հայոց, այնք, որոց նախ քան զԱրշակ ձեռն տուեալ էր Շապուհ արքայ Պարսից, թէ եւ զնոցա կանայսն խնդրեալ է իբրեւ զայնց, որք առ Արշակայն էին միամիտք, եւ զայն եւս տեսին, եթէ գնաց Ալանաոզան, եւ գունդ փոքր է որ վասն այնր է եկեալ միաբանեալ հալածեցին զնոսա. եւ իւրեանց առեալ զկանայս եւ զորդիս փախեան յաշխարհն Յունաց: Նա եւ ոչ դշխոյն Փառանձեմ գնաց ի կոչ առնն իւրոյ, այլ հանդերձ գանձիւք անկաւ յամուրն Արտագերից. լուր առնելով առ որդին իւր Պապ, յուսայր ապրել ի ձեռաց Շապհոյ: Ընդ որս զչարեալ Շապուհ կապէ զոտս Արշակայ երկաթեղէն շղթայիւք, եւ տայ տանել յերկիրն Խուժաստանի յԱնուշն կոչեցեալ բերդ։ Եւ բազում զաւրս գումարեալ ի ձեռն Մեհրուժանայ Արծրունւոյ եւ Վահանայ Մամիկոնէի, ուրացողաց զՔրիստոս, արձակէ յաշխարհս Հայոց. որք եկեալ նստան շուրջ զբերդաւն Արտագերից։ Եւ թէպէտ ոչ ինչ կարէին առնել նմա վասն անմատչելի ամրութեանն, բայց զի բարկութիւնն Աստուծոյ էր ի վերայ Արշակայ մարդիկ ամրոցին ոչ անսացին մնալ համբաւուն Պապայ, այլ անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բռնութենէ: Զորս գերեալ հանդերձ գանձիւքն եւ տիկնաւն Փառանձեմաւ խաղացուցին ի յԱսորեստան. եւ անդ ընդ սայլի ցից հանեալ սատակեցին:

When the Armenian lords who had allied with Shapuh, king of the Persians, rather than with Arshak observed that Shapuh had requested the presence of their women as well as the wives of Arshak’s supporters, and they also observed that Alanaozan had departed and that the brigade sent for this purpose was small, the lords united and drove them away. Furthermore, they took their wives and children and fled to the land of the Greeks. Nor did Queen P’arandzem go at her husband’s summons. Instead, taking the royal treasures, she holed up in the fortress of Artagers and notified her son, Pap, hoping to escape from Shapuh’s hands. Shapuh, enraged at this, shackled Arshak’s feet in iron fetters, and had him taken to the Xuzhastan country, and imprisoned in the fortress called Anhush. Shapuh then assembled many troops, placing them under the control of Meruzhan Artsruni and Vahan Mamikonean—who had apostatized Christ—and sent them to the land of the Armenians. They came and invested the fortress of Artagers. Although they were unable to do anything because of the unassailable security of the place, yet due to God’s anger at Arshak, the men of the fortress did not wait for news from Pap. Rather, they surrendered willingly, not by force. They were taken into captivity to Asorestan, along with the treasures and Queen P’arandzem. There they were impaled on wagon shafts and killed.

Ի նմին ժամու եհաս հրաման ի Շապհոյ արքայէ, զի քանդեալ աւերեսցեն զամրութիւն ամենայն քաղաքաց, եւ զՀրեայսն խաղացուսցեն ի գերութիւն, եւ զայն Հրեայսն, որ նովին հրէութեան աւրինաւք կային ի Վանն Տոսպայ, զորս ածեալ էր Բարզափրանայ Ռշտունւոյ յաւուրս Տիգրանայ. զորս բնակեցոյց Շապուհ յԱսպահան: Գերեցին եւ զայն Հրեայսն որք յԱրտաշատ եւ ի Վաղարշապատ, զորս ածեալ էր նոյն Տիգրանայ արքայի, որք յաւուրս սրբոյն Գրիգորի եւ Տրդատայ հաւատացեալ էին ի Քրիստոս. ընդ որս եւ զԶուիթայ երէց Արտաշատու: Յայնժամ մատուցեալ առ Շապուհ Մեհրուժան եւ Վահան չարախաւսէին զԶուիթայ երիցուէ Արտաշատու, եթէ յայն սակս եկն ընդ գերութիւնն, զի խրատեսցէ զնոսա պինդ ունել զաւրէնս քրիստոնէութեան: Վասն որոյ Շապուհ հրամայեաց չարչարել զԶուիթայ, զի թողցէ զաւրէնս քրիստոնէութեան. որում ոչ հաւանեալ, կատարեցաւ: Զայս ամենայն աղէտս թշուառութեանց լուեալ Արշակայ սաւուղաբար արար ընդ անձին իւրում. որ թագաւորեաց ամս երեսուն:

At the same time an order arrived from King Shapuh that they should pull down and ruin the fortifications of all the cities, take the Jews into captivity—those who had been brought by Barzapran R’shtuni in the days of Tigran and lived in Van in the Tosp area, remaining in their faith. Shapuh settled them in Aspahan. They also took into captivity those Jews who lived in Artashat and Vagharshapat and were brought by the same King Tigran, who later believed in Christ in the days of Saint Gregory and Trdat. With them was Zuit’, the priest of Artashat. Then Meruzhan and Vahan went to Shapuh and slandered Zuit’, the priest from Artashat, to the effect that he had come into captivity in order to encourage them to remain steadfast in their Christianity. For that reason, Shapuh ordered that Zuit’ should be tortured so that he abandon the Christian faith. This was something Zuit’ would not agree to, and he died. When Arshak heard about all these calamities, he committed suicide, like Saul. Arshak had reigned for 30 years.

Անցք ընդ մեզ չարեացն ի Մեհրուժանայ, եւ թագաւորել Հայոց Պապայ:

Regarding the evils visited upon the Armenians by Shapuh, and the death of Arshak.

Յետ մահուանն Արշակայ գումարեաց Շապուհ զաւր բազում ի ձեռն Մեհրուժանայ, եւ արձակեաց ի Հայս, ի նա հաւատալով զաշխարհս։ Եւ տուեալ նմա կին զքոյր իւր զՈրմիզդուխտ, եւ հրովարտակս բազում շինից եւ դաստակերտաց ի Պարսից աշխարհին, եւ խոստացաւ տալ նմա զՀայոց թագաւորութիւնն, միայն թէ զնախարարսն նուաճելով ի դէն մազդեզանց զաշխարհս դարձուսցէ: Որոյ յանձն առեալ եւ եկեալ, եւ զբազումս ի նախարարաց կանանց կալեալ ի բերդս բերդս տայր պահել, զդարձ արանցն յուսալով։ Եւ զամենայն կարգ քրիստոնէութեան ջանայր խափանել: Զեպիսկոպոսս եւ զքահանայս հարկաց պատճառաւ կապեալ յերկիրն Պարսից տայր տանել։ Եւ զորս միանգամ գիրս գտանէր այրէր, եւ հրաման տայր մի՛ ուսանել զդպրութիւն յունարէն, այլ զպարսիկ, եւ մի՛ ոք իշխեսցէ յոյն խաւսել կամ թարգմանել. այսպիսի ինչ պատճառաւ, զի ամենեւին մի՛ լիցի Հայոց ընդ Յունաց ծանաւթութիւն եւ հաղորդութիւն սիրոյ, այլ ճշմարիտ խափանել զքրիստոնէութեան ուսումն. զի յայնժամ գիր դպրութեան Հայոց չեւ եւս էր լեալ, եւ յունականաւն վարէին եկեղեցւոյ կարգք:

After Arshak’s death, Shapuh assembled a large force under the direction of Meruzhan, and sent it to Armenia, entrusting the land to him. Shapuh gave Meruzhan as a wife his sister, Ormizduxt, as well as edicts giving him many localites and estates in the land of the Persians. Moreover, Shapuh promised to give him the Armenian kingdom if he would subdue the naxarars and turn the land to the Mazdean faith. Meruzhan agreed to this and arrived in Armenia, where he seized the wives of many naxarars, having them held in various fortresses, in the hopes of converting their husbands. He also attempted to obstruct all the Christian arrangements. Bishops and priests he had bound and taken to the country of Persia over non-payment of taxes. He burned the books he came across and issued an order that they should not study material written in Greek, but in Persian—and that no one should dare to speak Greek or translate it. The pretext for this was so that there be no acquaintance or friendly relations whatever among the Armenians with the Greeks. However the actual reason for these measures was to obstruct the study of Christianity. For at that time an alphabet for Armenian writing still did not exist, and the church services were conducted in Greek.

Արդ իբրեւ լուաւ մեծն Ներսէս զչարիսն ամենայն, որ հասին ի վերայ Հայոց, եւ զմահն Արշակայ աղաչեաց զինքնակալն Թէոդոս, խնդրելով ի նմանէ աւգնականութիւն։ Եւ թագաւորեցուցանէ զՊապ որդի Արշակայ. եւ ընդ նմա գումարեաց զաւր բազում ի ձեռն քաջ ստրատելատին Տերենտիանոսի։

Now as soon as Nerse’s the Great heard about all the evil which had been visited upon the Armenians and also about the death of Arshak, he entreated the autocrat Theodosius and requested aid from him. Theodosius enthroned Arshak’s son, Pap, and assembled many troops, under the direction of the valiant stratelat Terentius.

Եւ մեծին Ներսիսի առեալ զամենայն նախարարսն, որք կամակից էին ընդ տէրութիւնն Պապայ եւ որք ոչ, եւ զապրեալ Կամսարականն Սպանդարատ սոցա միաբանութեամբ ածէ զՊապ յաշխարհս Հայոց։ Եւ եկեալ գտանեն զամբարիշտն Մեհրուժան պետացեալ կալեալ զերկիրս Հայոց. եւ հալածական արարեալ յինքեանս թափեն զաշխարհս: Բայց Մեհրուժան հրամայէ պայկացն զբերդիցն պարսպաց կախել զկանայս նախարարացն, մինչեւ մեռցին. եւ թողուլ նոյնպէս ի կախաղանին զդիակունսն, զի լուծեալ անկցին գէշ կերակուր լինել թռչնոց:

Nerse’s the Great, taking all the lords who were in agreement with Pap’s rule, and those opposed, and also the surviving Kamsarakan, named Spandarat, sent all of them with Pap to the land of the Armenians. When they arrived, they found the impious Meruzhan ruling as chief over the country of the Armenians. They drove him out and secured the land for themselves. But Meruzhan ordered the guards to hang the lords’ wives from the walls of the fortresses until dead, then to leave their corpses hanging on the gallows until they decomposed and fell, becoming carrion for birds.

Յաղագս մեծի պատերազմին որ եղեւ ի Ձիրաւ, եւ սատակման ամբարշտին Մեհրուժանայ։

Concerning the great battle which occured at Dziraw and the death of the impious Meruzhan.

Ազգ արարեալ Մեհրուժանայ յերկիրն Խորասանայ առ Շապուհ զամենայն աւգնականութիւն Թէոդոսի զոր արար առ Պապ ելանէ հրաման ի Շապհոյ ամենայն զաւրացն Պարսից երթալ ընդ Մեհրուժանայ ի Հայս ի պատերազմ: Դոյնպէս ազգէն ինքնակալին Թէոդոսի Պապ եւ Տերենտիանոս զՇապհոյ, թէ ամենայն զաւրացն հրամայեաց ելանել ի վերայ մեր, բայց ի դրանկացն: Ապա եւ Աւգոստոսն Թէոդոս հրամայեաց Ադդէի կոմսին մեծի երթալ յաւգնականութիւն Պապայ, առնուլ զամենայն զաւրս Յունաց, ոչ զոք թողուլ զոր ոչ առցէ. այլ եւ զհետեւակս պահապանս քաղաքացն, որք զմետաքսեայսն ունէին զվիշապս։

Now when Meruzhan notified Shapuh in the country of Khorasan about all the aid which Theodosius had given to Pap, an order was issued by Shapuh that all the Persian troops should go with Meruzhan to fight in Armenia. Similarly, Pap and Terentius notified the autocrat Theodosius that “Shapuh has ordered all the troops to come against us—all of them except the palace guards.” Then the Augustus Theodosius ordered the great count Adde’ to go to Pap’s aid and to take along all the forces of the Greeks, not leaving anyone behind—including the infantry guarding the cities, those who had silken dragons as banners.

Եւ խմբեցաւ պատերազմն ի դաշտին որ կոչի Ձիրաւ, եւ մատեան ճակատ առ ճակատ։ Եւ մանկունք քաջ նախարարացն Հայոց, ինքնակամ նահատակեալք, մտին ի մէջ ճակատուցն, առաջնորդութեամբ սպարապետին իւրեանց Սմբատայ ասպետի, որդւոյ Բագարատայ, որ յազգէն Բագրատունեաց: Ելին եւ ի զաւրացն Պարսից համատիք նոցա, եւ խաղացին ի մէջ ճակատուցն. եւ ցիրք ընդ ցիրս լինէին։ Եւ ի դառնալ մանկանցն Պարսից, ընդ հուպ դարձեալ մերոցն զհետ նոցա, աւրինակ իմն որպէս փոթորիկ յանտառէ տերեւաթափ, այնպէս երագ յերիվարացն առեալ նիզակաւք, դի ցուրտ յերկիր ընկենուին, ոչ կարելով նոցա յիւրեանց ճակատն մտանել: Իսկ յորժամ պարսիկքն զմերն շրջէին նոքա ի վահանափակն Յունաց իբր յամուր քաղաք մտանէին, առ ոչինչ վնասելոյ: Քանզի այնպէս արար Գորգոնոս իշխան հետեւակ զաւրուն, իբր պարսպաւ պատեաց վահանաւք զճակատն Պապայ:

The battle was waged on the plain called Dziraw and the battle lines began to converge. The young sons of the brave Armenian lords, thirsting for exploits, entered into the midst of the fronts under the leadership of their sparapet, aspet Smbat, son of Bagarat from the Bagratuni clan. Their counterparts from the Persian army also came forth and went among the fronts and the two antagonists mixed. When the young Persians turned back, our own youths followed closely behind them. Just as a storm in a forest causes the leaves to drop, with that same speed the Armenian youths, not allowing them to take refuge in their battle formation, knocked them off horses with spears and hurled their cold corpses to the ground. Moreover, when the Persians surrounded our lads, these Armenians went for safety into the shield-protected formation of the Greeks, as though entering a fortified city, and suffered no harm. This was because Gorgonos, prince of the infantry troops, surrounded Pap’s formation with shields serving as a protective wall.

Քանզի զաւրքն Յունաց վառեալ էին ի զէնս ոսկւոյ եւ արծաթոյ, եւ երիվարք նոցա նոյնպէս զարդու, եւ էր տեսանել իբրեւ զպարիսպ ինչ, յորոց յոլովք ի ջղեայ եւ ի կաշեայ պահպանակաց զգեստուն զկարծրութեան վիմաց բերէին երեւոյթս. եւ ի վերայ նոցա անխալամ գէսք նշանք արձակեալք իբր զսաղարթս ինչ հովանաւոր ծառոց: Բայց զվիշապացն մանուածս, ահագին բերանաբացութեամբ ուռուցեալ ի փչմանէ աւդոյն, ոչ ինչ ուրեք կարեմ նմանեցուցանել, այլ միայն իբրեւ զլեառն ինչ ադամանդեայ խոնարհիլ ի ծով եւ բովանդակ ճակատն Յունաց ի պարսկական զաւրսն: Քանզի եւ զնոսա էր տեսանել իբրեւ զհզաւր ինչ գետ առ ի կողմն ի լայն ծաւալեալ. արդարեւ զջրոյ գոյն զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն:

The forces of the Greeks carried weapons made of gold and silver, and their horses were similarly adorned. As such, they appeared as some kind of wall: most of the Greek soldiers were protected in leather and chain armor, giving the impression of impenetrable stone blocks. Above them, the manes of hair on their helmets swayed like the spreading crowns of trees. As for the movements of the dragons with their vast mouths swollen open by the blowing of the wind, I canot compare them with anything but a diamond mountain descending to the sea—just like this did the entire Greek military formation stand over the Persian forces. One could see them as a mighty river spreading widely along its banks. The color of their protective equipment really created the impression of water.

Արդ իբրեւ ետես մեծն Ներսէս զայն ամենայն ել նա ի կատար լերինն Նպատայ. եւ ամբարձ զձեռս իւր յերկինս, անխոնարհելի պահելով ի խնդրուածս, հանգոյն նախամարգարէին Մովսիսի, մինչեւ պարտեցաւ երկրորդն Ամաղէկ:

Now when Nerse’s the Great saw all this, he went up to the summit of Mount Npat. There he raised his hands to heaven and did not lower them in his plea, like the first prophet, Moses, until the second Amelek was defeated.

Իսկ ի ծագել արեգականն ընդդէմ մերոց զաւրացն, ի պղնձապատ վահանացն նշոյլք զլերամբքն փայլատակէին իբրեւ յամպոյ մեծէ, եւ ի նոցանէ ի դուրս ոստչէին ի մերոց նախարարացն քաջ զրահաւորք որպէս փայլատականց ճառագայթք. յորոց միայն ի տեսութենէն զանգիտեալ պարսկական գունդն, սակաւ ինչ եւ մերն, վասն ոչ կարել հայել ընդդէմ արեգականն ծագման: Իսկ ի բաղխել զմիմեանս եղեւ ի վերայ հովանի ամպոյ, եւ հողմ սաստիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ։ Եւ ի խառնակել մարտին պատահէ Կամսարականն Սպանդարատ խմբի մեծի, յորում էր քաջն Շերգիր Ղեկաց արքայ, զգլուխ միջին գնդին պնդութեամբ զտեղի ճակատուն կալեալ։

When the sun rose opposite our troops, the reflection from their copper-plated shields glittered on the mountain as if from a great cloud, and from behind them, like flashes of lightning, there jumped forth armored brave men from our lords. Just at the sight of them, the Persian brigade was disoriented; our troops also were slightly confused, since the rising sun prevented them from seeing ahead. But once the two sides clashed, a cloud overshadowed them from above and a strong wind blew from our side to the Persians. Now when the battle had been joined, Spandarat Kamsarakan encountered a large group, in which was the brave Shergir, king of the Ghek, firmly holding his place at the head of the middle brigade.

Եւ յարձակեալ Սպանդարատ, եւ հերձեալ զխումբն, որպէս զշանթահար յերկիր կործանէր զքաջն, եւ զխումբն պտուտեալ ի փախուստ դարձուցանէր։ Եւ այսպէս ի վերին աւգնականութենէն զաւրացեալ առ հասարակ զաւրքն Յունաց եւ Հայոց, դիակամբք թշնամեացն լցին զդաշտն ամենայն, եւ զմնացորդսն ամենայն ի փախուստ շրջեալ հալածեցին: Ընդ որս եւ զՈւռնայր Աղուանից արքայ, խոցոտեալ ի Մուշեղայ որդւոյ Վասակայ Մամիկոնենի, հանին ի պատերազմէն:

Spandarat attacked, cutting through the group, threw the brave Shergir to the ground as though he had been hit by lightning and—turning the group around—put it to flight. Thus, strengthened by help from On High, the Greek and Armenian forces generally filled the entire plain with the enemies’ corpses and put to flight and pursued all the survivors. Among them was Ur’nayr, king of the Aghuans, who had been wounded by Mushegh, son of Vasak Mamikonean, and they had removed him from the battle.

Բայց ամբարշտին Մեհրուժանայ վիրաւորեալ ձին ոչ կարաց երագել ընդ փախստեայսն. որում աճապարեալ հասանէ սպարապետն հայոց Սմբատ, եւ զորս ընդ նմայն էին կոտորեալ ձերբակալ առնէ զվատշուէրն յեզեր շամբին Կոգայովտի։ Եւ զմտաւ ածեալ, թէ գուցէ թափիցէ զնա մեծն Ներսէս, այնորիկ աղագաւ ոչ ածէ ի բանակն. այլ զտեղեաւքն գտանէ պատրաստական առ ի կորուստ ամբարշտին զոմանս խորանաւորս հուր լուցեալ, եւ շամփուր երկաթի միս խորովելոյ. զոր ջեռուցեալ, կրկնեաց բոլորեալ որպէս պսակ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ, ասէ. «Պսակեմ զքեզ, Մեհրուժան, քանզի ի խնդիր էիր թագաւորել Հայոց. եւ ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ Եւ մինչ դեռ տաքն էր իբրեւ զհուր եդ ի գլուխն Մեհրուժանայ, եւ այնպէս սատակեցաւ չարն։ Եւ յայնմ հետէ խաղաղեցաւ երկիրն, ընդ ձեռամբ Պապայ նուաճեալ:

However, the impious Meruzhan did not manage to go quickly with the fugitives, since his horse had been wounded. Smbat, sparapet of the Armenians, quickly reached him, killed those with him, and arrested the villain at the edge of the Kogovit swamp. Then it crossed his mind that perhaps Nerse’s the Great would take Meruzhan from him. For that reason, Smbat did not take him to the army. Instead, right there he found a ready means of destroying the impious one. Some people were in a tent there and they had kindled a fire and had a iron spit for roasting meat. Smbat heated the spit and bent it into a circle like a crown. When he had heated it to red-hot, he said: “Meruzhan, I crown you, since you were looking to become king of the Armenians. For I, as aspet, am obliged to crown you according to the princely right of my forefathers. And, while the “crown” was still as hot as fire, he placed it on Meruzhan’s head. Thus did the evil one perish. After this the country was pacified, submitting to Pap.

Եթէ ո՛րպէս Պապայ դեղ մահու արբուցեալ սրբոյն Ներսիսի ելոյծ ի կենցաղոյս:

How Pap caused Saint Nerse’s to drink a fatal drug and deprived him of life.

Յետ սպառելոյ պատերազմացն եւ խաղաղանալոյ երկրիս, մեծն Ներսէս դնէր վկայութիւն ի մէջ արքային Պապայ եւ ի մէջ նախարարացն գնալ յամենայն ճանապարհս արդարութեան, զի վկայեսցեն ըստ հաւատոց քրիստոնէութեան եւ գործքն. եւ զի արքայն մի՛ հաւրն իւրում նմանեսցի, անիրաւել եւ զրկել, այլ վարեսցի ուղղութեամբ, հայրաբար խնամովք առ նախարարսն. եւ նոքա մի՛ եւս յաւելցեն վտարանջել, նշկահելով զնա, այլ ծառայել միամտութեամբ: Յայնժամ արքայն Պապ դարձոյց ի Կամսարականն Սպանդարատ զամենայն ինչ զոր յափշտակեալ էր հաւր իւրոյ Արշակայ, զգաւառն Շիրակայ եւ զԱրշարունեաց, որ լեալ էին ազգին Կամսարականաց, ոչ իբրեւ զանիրաւ ագահութիւն հաւր իւրոյ Արշակայ, այլ իբրեւ պարգեւս ընդ վաստակոց քաջին Սպանդարատայ, որ սպան զՂեկաց արքայն: Այլ եւ զայլոց նախարարացն դարձոյց զզրկանս, եւ յոյժ անընչասիրաբար ցուցանէր զիւր ախորժակսն, եւ առատաբար կեայր:

After the wars were over and the country became peaceful, Nerse’s the Great established an understanding between King Pap and the lords that he would walk all the paths of righteousness, so that his deeds testify to the Christian faith; and also so that the king not resemble his father in doing deeds of injustice and deprivation. Rather, he should comport himself properly, with fatherly care for the lords. The lords, in return, would no longer escalate rebellion and would cease insulting him. Instead, they would serve him single-mindedly. Then King Pap returned to Spandarat the Kamsarakan all the belongings which his father, Arshak, had ravished—the district of Shirak and Arsharunik’ which had been the property of the Kamsarakan clan. Pap returned this not for the unjust greed of his father, Arshak, but as a gift for the labors of the valiant Spandarat who had killed the king of the Gheks. Moreover, King Pap returned to the other lords what they had been deprived of and displayed himself as extremely uninterested in worldly goods and a generous person.

Բայց զի ամաւթալի ախտիւ զազրագործ էր, եւ յանդիմանեալ կշտամբէր ի մեծէն Ներսիսէ, ընդ ակամբ հայէր ի նա, խորհելով չարիս, եւ ոչ իշխէր յինքնակալէն Թէոդոսէ յայտնի ինչ առնել նմա չարի. դեղ մահու գաղտնի արբուցեալ սրբոյն Ներսիսի ելոյծ ի կենցաղոյս. որ կալաւ զաթոռ եպիսկոպոսութեանն ամս երեսուն եւ չորս։ Եւ փոխեալ յաշխարհէս երանելին Ներսէս ի գաւառին Եկեղեաց, ի գեաւղն որ կոչի Խախ, բարձեալ զմարմին նորա արքային Պապայ թաղեաց ի Թիլն աւանին, զանխլաբար ունելով զեղեալսն:

But because Pap was mired in a shameful disease homosexuality, he was reprimanded by Nerse’s the Great. For that reason, Pap looked askance at Nerse’s and planned evil against him. However, because Pap did not dare to do anything bad to him that would be known to the autocrat Theodosius, Pap secretly gave Saint Nerse’s a fatal drug to drink and took his life. Nerse’s had occupied the throne of the episcopate for 34 years. The blessed Nerse’s departed this world in the district of Ekegheats’ in the village named Xax. King Pap took his body and buried it in the hamlet of T’il, keeping secret what had taken place.

Յաղագս աթոռակալութեանն Սահակայ, եւ սպանմանն Պապայ ի Թէոդոսէ։

Regarding Sahak’s occupancy of the episcopal throne, and the killing of Pap by Theodosius.

Ապա տեսեալ թագաւորին Պապայ սգացեալ զամենայն Հայս ի վերայ երանելւոյն Ներսիսի, հարկաւորեալ յուզեաց եւ եգիտ զոմն յազգէ եւ ի ժառանգութենէ Աղբիանոսի, որում անուն Սահակ կոչէր, ոչ հեռի ի գովութենէ. զոր կացոյց փոխանակ Ներսիսի առանց մեծի արքեպիսկոպոսին Կեսարու. որ կալաւ զաթոռն ամս չորս:

When King Pap saw that all of Armenia was grieving over the blessed Nerse’s, he was obliged to seek out and find a certain man whose name was Sahak, who was of the lineage and descent of Aghbianos, a not unpraiseworthy man. Pap designated him as Nerse’s’ replacement—without the participation of the great archbishop of Caesarea. Sahak occupied the ecclesiastical throne for four years.

Բայց Պապայ լուեալ, եթէ մեծն Թէոդոս ել ի Բիւզանդիոյ ի Հռովմ կոյս, եւ մտեալ ի Թեսաղոնիկ հանդերձ սպայիւն, եւ յաղագս իջավանին եղեւ խռովութիւն ընդ նա եւ ընդ քաղաքացիսն, եւ մարտ խռովութեան, եւ յաղթեալ ինքնակալին սատակեաց ի քաղաքացեացն արս հնգետասան հազար: Զայս լուեալ Պապայ, վարկուցեալ յերկարել այսպիսւոյ խռովութեան արհամարհեալ նշկահեաց. եւ գրգռեալ զնա կորստեանն իւրոյ հալածեաց զՏերենտիանոս հանդերձ զաւրաւքն, եւ սկսաւ պատրաստել ի պատերազմ։ Եւ հասեալ հրաման ի մեծէն Թէոդոսէ, ընդ կրունկն դարձաւ քաջն Տերենտիանոս։ Եւ ըստ իւրում պատահման բախտին յանկարծակի անկեալ ի բանակն, զոմանս կոտորեալ սրով, եւ զոմանս փախստեայս արարեալ. ուր սաստկապէս նահատակեալ քաջութեամբ ընդդիմամարտ լինէր Գնէլ նահապետ Անձեւացեաց եւ սպարապետ Պապայ արեւելեան զաւրուն. զոր յաղթողին Տերենտիանոսի իւրովի արարեալ սուսերաւ կիսակտուր զգլուխ նորա, ըմբռնեաց զթագաւորն Պապ։ Եւ Պապայ յաղերս աղաչանաց անկեալ, զի մի՛ մեռցի, այլ յանդիման լինել արքայի. եւ քաջին Տերենտիանոսի գթացեալ շնորհեաց նմա զմաղթանսն։ Եւ երկաթեղէն կապանաւք երթեալ առաջի մեծին Թէոդոսի ըստ իւրում անզգամութեանն սակրով վճարի, թագաւորեալ ամս եաւթն:

Pap heard that Theodosius the Great had arisen from Byzantium and gone toward Rome and had entered Thessaloniki with his troops. There was a disturbance between him and the citizens over their place of encampment followed by a battle won by the autocrat in which he killed 15,000 citizens. When Pap heard about this, he thought that such a disturbance would be prolonged, and he scorned the emperor and rebelled. Inciting him to his own destruction, he expelled Terentius along with his troops and began to prepare for war. Then an order came from Theodosius the Great and the brave Terentius turned back. As luck would have it, Terentius unexpectedly fell upon Pap’s army. Some he killed with the sword; others he chased off. It was there that Gne’l, patriarch of the Andzewats’ik’ and sparapet of Pap’s eastern forces, fought bravely, resisting fiercely. But the victorious Terentius with his own sword split his head in half and also captured King Pap. Pap begged and pleaded that he not be put to death on the spot, but be taken before the emperor. Valiant Terentius, having pity on him, acceded to his wishes. So it was that in iron fetters Pap went into the presence of the great Theodosius, where he was despatched with an axe for his senselessness. Pap reigned for seven years.

Յաղագս թագաւորելոյն Վարազդատայ, եւ կապանաց նորին։

Concerning reign of Varazdat and his imprisonment.

Բայց Աւգոստոս բարեացապարտն Թէոդոս, որ ի մեծ, ի քսաներորդ ամին իւրում թագաւորեցոյց Հայոց փոխանակ Պապայ զՎարազդատ ոմն ի նմին տոհմէ Արշակունեաց: Այս Վարազդատ էր տիովք մանուկ, սրտեայ, անձնեայ, ուժեղ, լի ամենայն գործովք արութեան, եւ յոյժ կորովի նետաձգութեամբ: Որ ի ժամանակի ի փախստենէն Շապհոյ գնացեալ ի դուռն կայսեր նահատակեցաւ, նախ ի Պիսաս զբռնամարտիկսն յաղթելով. դարձեալ յԱրեգ քաղաքի Ելլադացւոց յաւր հասարակի կոտորեաց առիւծս, յորում փառս Ողիմպիայ խաղուն հանդիսի յըմբշամարտկացն երեւի եւ յարգի: Այլ որ առ ազգին Ղանկուարտացն նորա արութիւնք քաջութեան համարձակիմ ասել հաւասար սրբոյն Տրդատայ. քանզի հինգ նահատակս ի թշնամեացն ընդդէմ իւր յարձակեալ ի վերայ իրերաց սպան սուսերաւ. եւ ի բերդ ինչ դիմեալ, ի վերայ պատուարին եաւթնեւտասն այր նետիւք հարեալ վերուստ ի վայր հոսեաց միմեանց զկնի, իբր ի սաստիկ իմն մրրկէ վաղահասուկ թզենեաց:

The goodly Augustus Theodosius, called the Great, in the 20th year of his reign enthroned over the Armenians in place of Pap, a certain Varazdat, who was from the same Arsacid clan. This Varazdat was a lad, stout-hearted, personable, and strong, full of all deeds of valor and a very capable archer. At the time when he fled from Shapuh, he went to the court of the emperor, where he became a champion, first at Pisa, winning the boxing competition, then again at Heliopolis in Helles at midday, where he killed lions. At the Olympic Games, the wrestlers praised and honored him. As for the valor of his bravery against the nation of the Lombards, I will make bold to say that it equalled that of Saint Trdat, for when five of the enemies’ champions attacked him, he killed them one after the other with a sword and, during the siege of a certain fortress, he shot with arrows seventeen of his adversaries on the wall and, one after the other, caused them to fall like the early fruits of a fig tree in a strong wind.

Որ եկեալ թագաւորութեամբ յաշխարհս մեր ի յիսուն եւ հինգ ամին Շապհոյ, առաջին մարտին պատահեաց աւազակաց ոմանց Ասորւոց ի դժուարս Դարանաղւոյ, եւ փախստեայս արարեալ հետամուտ լինէր: Իսկ նոցա անցեալ ընդ նեղուցս կամրջին Եփրատայ ընկեցին զփայտն զկնի իւրեանց. այլ նորա հասեալ վազեաց զԵփրատաւ առաւել քան զղակոնացին Քիոնեայ վազսն քսան եւ երկուց կանգնոց չափ։ Եւ անդ էր տեսանել նոր զոմն Աքիլլեւս ընդ Սկամանդրոս գետ վազելով: Յորմէ զարհուրեալ աւազակացն զէնընկէց լինելով ի ձեռն եկին: Յաղագս որոյ արբեալ ի մանկութեանն արութիւնս, առ այսոքիւք եւ ի թագաւորութեանն ոչ հնազանդէր խրատու վերակացութեան զաւրացն Յունաց: Վասն որոյ առաքէ հրեշտակս առ Շապուհ, զի տացէ ի դստերաց իւրոց նմա կնութեան, եւ սա դարձուսցէ առ նա զաշխարհս Հայոց: Զոր զգացեալ զաւրավարացն Յունաց, ազդ առնեն կայսեր: Իսկ կայսրն Թէոդոս հրամայեաց զնա ունել, եթէ ոչ իւրովք կամաւք երթիցէ ի կոչ ինքնակալին: Վասն որոյ հարկեալ երթայ կամաւք իւրովք, յուսացեալ ի սուտ հանել զԱւգոստոսն: Իսկ կայսրն եւ ոչ տեսութեան արժանի արար, այլ երկաթի կապաւք ետ տանել զնա ի Թուղիս կղզի Ովկիանու. որ թագաւորեաց ամս չորս:

He came to our land as king in the 55th year of Shapuh. In his first battle he encountered some Assyrian robbers in the Daranaghi gorges and, putting them to flight, began to pursue them. They, having rushed over a bridge across a narrow place of the Euphrates, had thrown a plank down behind them. But he came up and jumped across the Euphrates, surpassing the long jump of 22 cubits by Chion the Laconian. There one could see, as it were, a new Achilles jump over the Scamander River. Horrified by this, the bandits threw down their arms and surrendered. Having imbibed such bravery from his youth, similarly during his reign he did not submit to the advice of the commanders of the Greek forces. And so he sent envoys to Shapuh saying that if he would give him one of his daughters g308 as a wife, he would return the land of the Armenians to him. Now when the generals of the Greeks became aware of this, they informed the emperor. Emperor Theodosius ordered that Varazdat should be taken if he did not willingly go by his own will at the autocrat’s summons. For that reason Varazdat was forced to go at his own will, hoping to lie to the Augustus. But the emperor did not deem him worthy of an interview. Instead, he had him taken in iron fetters to the prison island of Thule in the Ocean. Varazdat had ruled as king for four years.

Բայց յերկրորդ ամի Վարազդատայ եկաց եպիսկոպոսապետ Հայոց Զաւէն, ի նոյն ազգականութենէ Աղբիանու, ամս չորս:

In the second year of Varazdat’s reign, Zawe’n became head of the bishops of the Armenians. Zawe’n was from the same lineage as Aghbianos, and held the position for four years.

Թագաւորութիւն Արշակայ եւ Վաղարշակայ։

The reign of Arshak and Vagharshak.

Ապա փոխանակ Վարազդատայ թագաւորեցոյց Հայոց Թէոդոս մեծ զերկուս որդիսն Պապայ զԱրշակ եւ զՎաղարշակ, այսպիսի ինչ խորհեցեալ, որպէս թէ ոչ միաբանեսցին երկոքին յապստամբութիւն։ Եւ անդէն պահելով զմայր մանկանցն, արձակէ զնոսա հանդերձ վերակացուաւք յինքենէ, արամբք հաւատարմաւք եւ զաւրու: Որք եկեալ կալան զաշխարհս մեր եւ տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ Պարսս։ Եւ առին իւրեանց կանայս, Արշակ զդուստր Բաբկան Սիւնեաց նահապետի, եւ Վաղարշակ զդուստր Սահակայ ասպետի, որ ի նմին ամի վախճանեցաւ:

Theodosius the Great enthroned as king of the Armenians in place of Varazdat, Pap’s two sons, Arshak and Vagharshak, reasoning that both of them would not unite in rebellion. As he also kept the lads’ mother, he released them from him, sending them to Armenia with overseers, trusted men, and troops. They came and seized our land and ruled it, bravely battling the Persians. They took wives: Arshak marrying the daughter of Babge’n, patriarch of the Siwnik’ clan; and Arshak, the daughter of aspet Sahak, who died in the same year.

Բայց յերկրորդ ամին Արշակայ եկաց յեպիսկոպոսապետութիւն Հայոց Ասպուրակէս, ազգական Շահակայ եւ Զաւենայ, ամս հինգ:

In the second year of Arshak’s reign the chief bishop of the Armenians became Aspurake’s, a relative of Shahak and Zawe’n who held the position for five years.

Իսկ մեծն Թէոդոս ելեալ ի պատերազմ ի Միդուլանոն հիւանդացեալ մեռաւ, թողեալ զթագաւորութիւնն որդւոց իւրոց, Արկադեայ զԲիւզանդեայն եւ Ոնորեայ զՀռոմայն. որք ոչ գովելիք եւ արժանաւորք հայրենականացն գտան առաքինութեանց:

When Theodosius the Great went to war, he got sick and died in Milan, leaving the kingdom to his sons, Arcadius over Byzantium, and Honorius over the Romans. They were not praiseworthy and were unworthy of their paternal virtues.

Յաղագս բաժանելոյ Հայոց ընդ երկուս ի ձեռն երկուց թագաւորացն Արշակունեաց, ի ծառայութիւն երկուց ազգաց Պարսից եւ Յունաց:

Concerning the division of Armenia into two under the two Arsacid kings, and the subjection to two people, Persians and Greeks.

Իմացեալ Շապհոյ, թէ թերուղիղ է Արկադ խաւսի ընդ նմա խաղաղութիւն. քանզի էր պարտեալ հարեալ ի հաւրէ նորա ի մեծէն Թէոդոսէ: Յանձն առնու եւ Արկադ առնել զհաշտութիւն, առաւել յիւրոց զաւրագլխացն. զի թէպէտ եւ յԱստուծոյ էր պարգեւեալ զյաղթութիւն յամս կենաց երանելւոյն Թէոդոսի, սակայն զաւրագլուխքն վաստակեալ ձանձրացեալ լինէին յաշխատութենէ հանապազորդ պատերազմացն: Վասն որոյ հաւանեալ կամաւ յանձն առին բաժանել զՄիջագետս եւ զՀայոց աշխարհս կրկին սահմանադրութեամբ: Վասն որոյ թողեալ Արշակայ զբուն թագաւորութիւն հարց իւրոց զԱյրարատ, եւ զամենայն մասն բաժնին Պարսից գնաց տիրել արեւմտեայ կողմանց աշխարհիս մերոյ, որ ի մասն ի բաժնին Յունաց. ոչ միայն մաւրն աղագաւ, որ էր ի կայսերական քաղաքին, այլ լաւ համարեալ նուազ կողմանն տիրել եւ ծառայել քրիստոնեայ թագաւորի, քան յոլովից իշխել եւ մտանել ընդ լծով հեթանոսաց: Գնացին զհետ նորա հանդերձ կանամբք եւ որդւովք եւ նախարարութիւնք որ ի բաժնին Շապհոյ, թողլով զիւրաքանչիւր արարս եւ զգիւղս եւ զդաստակերտս:

When Shapuh learned that Arcadius was not altogether equitable, he spoke with him regarding peace, because he had been defeated and beaten by his father, Theodosius the Great. Arcadius also wanted to make peace, especially because of his generals. This was because although God had granted them victory during the years of the blessed Theodosius’ lifetime, nonetheless, the military commanders were quite tired and weary from the labor of constant warfare. Consequently, they agreed voluntarily to divide the lands of Mesopotamia and Armenia with new boundaries. Therefore Arshak left the native kingdom of his fathers—Ayrarat and all the sections in the Persian part—and went to rule over the western areas of our land in the Greek section. This was not only because of his mother, who was residing in the imperial city, but because he considered it better to rule over a smaller part but to serve a Christian king, rather than to rule over more but under the yoke of pagans. Going along with him were the lords from Shapuh’s section, with their women and children, who left behind their fields, villages, and estates.

Ընդ որ զչարեալ Շապհոյ, գրէ առ Արշակ, թէ «Ընդէ՞ր գրգռեցեր զպատերազմ ի մէջ իմ եւ կայսեր, տանելով զնախարարութիւնս իմոյ բաժնիս։»

Angered by this, Shapuh wrote to Arshak: “Why are you stirring up war between the emperor and me, taking the lords of my section?”

Եւ պատասխանի լսէ յԱրշակայ, թէ «Վասն զի ոչ համբերէին ընդ Պարսիկ առաջնորդաւ վարիլ եկին զհետ իմ. եւ արդ եթէ հաւատաս ցիս զմասինդ քո իշխանութիւն, որպէս եւ կայսր զիւրոյս պատրաստ եմ ի պաշտել զքեզ որպէս զկայսր. ապա թէ ոչ է հաճոյ քեզ այս, եւ իւրեանց կամաւ դարձցին առ քեզ նախարարքս ոչ արգելում:» Զայս լուեալ Շապհոյ թագաւորեցոյց Հայոց ի վերայ բաժնի իւրոյ զԽոսրով ոմն ի նմին ազգէն Արշակունեաց. եւ առ նախարարս իւրոյ մասինն, որ ելեալ էին զհետ Արշակայ գրեաց հրովարտակ, որ ունէր զայս:

He received this response from Arshak: “They came with me because they are impatient with Persian overlordship. If you entrust me with rule over your section, as the emperor has let me rule over his, I am prepared to revere you as I do the emperor. If this does not please you and the lords want to return to you of their own volition, I will not prevent it.” When Shapuh heard this, he enthroned over the Armenians in his section a certain Xosrov from the same Arsacid line. He wrote an edict with the following import to the lords of his own portion who had arisen and departed with Arshak.

Թուղթ Շապհոյ առ նախարարսն:

Shapuh’s letter to the lords

Դիւցազանց քաջ, Շապուհ արքայից արքայ. նախարարաց Հայոց, որոց կալուած իշխանութեան յիմ բաժնին հատան. ողջոյն շատ շնորհեմ ձեզ: Թէպէտ եւ ձեր ոչ ազատաբար արարեալ, թողէք զիւրաքանչիւր իշխանութիւնս, եւ մեզ ոչ ինչ նիազ էր ի ձէնջ, սակայն ըստ տիրաբար խնամոց գթացաք ի ձեզ եւ յաշխարհդ ձեր. զմտաւ ածեալ, եթէ ոչ կարեն հաւտք առանց հովուաց լինել, եւ հովիւք առանց բարիոք վերակացուի, վասն որոյ թագաւորեցուցաք ձեզ զԽոսրով ոմն ի դենէ ձերմէ, եւ յազգէ բնիկ ձերոյ տէրութեանդ: Արդ դարձեալ ձեր յիւրաքանչիւր արարս իշխեցէք, որպէս եւ ցայժմ: Երդուեալ ի հուր եւ ի ջուր եւ ի փառս անմահից իմոց նախնեաց, զի առանց նենգութեան եւ պատրանաց արարաք զայդ, եւ անշրջելի պահեմք: Իսկ այնք որք ոչ լուիցեն հրամանաց մերոց զտունս նոցա հանդերձ գիւղաւք եւ դաստակերտաւք հրամայեցաք ունել յարքունիս: Ողջ լերուք:

Shapuh, king of kings, bravest of the heroes, to the lords whose property lies within my authority, I send you many greetings. Although you did not act like free men, each one abandoning his principality, we did not suffer any loss from you. Nonetheless, in accordance with our lordly concern, we pitied you and your land. We though about the fact that flocks cannot be without shepherds, or shepherds without good overseers, therefore we enthroned over you a certain Xosrov, who holds your faith and is of the lineage as your native Arsacid lords. Now each of you return to your fields and rule there as you did until now. I swear by fire and water and the immortal glory of my ancestors that we are acting without treachery or deceit and will keep this oath irrevocably. Now as for those who do not heed our command, we order that their Houses along with villages and estates should be confiscated by the court. Be well.

Յաղագս փոփոխման նախարարացն Հայոց յիւրաքանչիւր ժառանգութեանց ի պաշտաւն երկաքանչիւր թագաւորացն:

Regarding the transfer of the Armenian lords based on each one’s hereditary holdings to the service of one of the two kings.

Իբրեւ լուան նախարարքն Հայոց, այնք որք ունէին զիշխանութիւն ի գաւառս բաժնին Պարսից, թէ կացոյց Շապուհ թագաւոր հաւատացեալ Արշակունի, եւ զմուրհակ ուխտին տեսին թողեալ զԱրշակ դարձան ի բնակութիւնս իւրեանց, բայց յերից պատանեաց սննդակցաց արքայի եւ ի մաւտաւոր մերձաւորաց եւ Դարա, որդի Բաբկայ տեառն Սիւնեաց, որ աներ էր Արշակայ, եւ Գազաւոն, որդի Սպանդարատայ, տեառն Շիրակայ եւ Արշարունեաց, եւ Պերոզ յազգէն Գարդմանացւոց. եւ ի նոսին յարեցեալք Ատատ յազգէն Գնունեաց, Կենան յազգէն Ամատունեաց, Սուրայ յազգէն Մոկաց, Ռստոմ Առաւենեան, եւ այլք անյայտք ոմանք: Վասն որոյ զժառանգութիւնս նոցա կալաւ Խոսրով յարքունիս հրամանաւ Շապհոյ, եւ ոչ եթող զկալուածս որդւոյ ի հայր, եւ ոչ զեղբաւր յեղբայր:

As soon as the Armenian lords—those who had power in districts within the portion of the Persians— learned that Shapuh had enthroned as king the faithful Christian Arsacid and when they saw the document with the oath, they left Arshak and returned to their residences. The returnees included all except for three youths who had been nourished with the king as children and were close relations: Dara, son of Babik, lord of Siwnik’, who was Arshak’s father-in-law, and Gazawon, son of Spandarat, lord of Shirak and Arsharunik’, and Peroz of the Gardmanats’ik’ clan. They were joined by Atat from the Gnunik’ clan, Kenan from the Amatunik’ clan, Sura from the Mokk’ clan, R’e”stom Ar’awenean, and some other unknown people. For this reason, Xosrov at Shapuh’s command, confiscated their inheritance for the court and did not allow their property to pass from father to son, or from brother to brother.

Բայց էին ոմանք եւ ի նախարարացն, որք ունէին զիշխանութիւնս իւրեանց ի բաժնին Յունաց առ Արշակայ, որպէս Սահակ ասպետ, որ էր լեալ աներ Վաղարշակայ, եղբաւր Արշակայ, եւ խնդրեցին գալ առ Խոսրով. ընդ որում խեթիւ հայէր Արշակ, հանապազ հրապուրեալ ի կնոջէն իւրմէ, որպէս թէ զարդ արքունական ունել նմա ի փեսայէն իւրմէ մնացեալ: Ապա յայնժամ եղեւ քսութիւն սուտ զնմանէ յազգականաց իւրոց ի Սպեր գաւառէ. վասն որոյ չարչարեաց զնա Արշակ արքայ։ Եւ յայնմանէ խնդրէր Սահակ փախչել յԱրշակայ եւ անկանել առ Խոսրով. եւ խորհրդակից նմին իրի գործակցեալ լինէին Սուրէն Խոռխոռունի եւ Վահան Առաւեղեան, եւ Աշխադար յազգէն Դիմաքսենից: Բայց ի գնալն նորա ոչ ժամանեցին նոքա, խափանեալ ի զաւրացն Արշակայ. թաքուցեալ ղաւղեցին ընդ կեղծաւորութեանն առագաստիւ, սպասեալ դիպող աւուր:

However, there were also some lords who had their principalities in the Greek section, under Arshak—such as aspet Sahak, who was the father-in-law of Vagharshak, Arshak’s brother, and who wanted to go to Xosrov. As a result, Arshak viewed him with suspicion, being always deceived by his wife into believing that Sahak had retained a royal insignia, left from his son-in-law. And then, a false accusation arose against him from his relatives from the district of Sper. For that reason, King Arshak harassed him. Consequently, Sahak sought to flee from Arshak to Xosrov. His advisors and colleagues in this were Sure’n Xor’xor’uni, Vahan Ar’aweghean, and Ashxodar from the Dimak’sean clan. But when Sahak had departed, they did not meet up with him, obstructed by Arshak’s forces. So they hid the matter under a veil of deceit, awaiting a suitable day.

Յաղագս փոփոխման նախարարացն Հայոց յիւրաքանչիւր ժառանգութեանց ի պաշտաւն երկաքանչիւր թագաւորացն:

How Xosrov exalted Sahak aspet, and his exploits against the robbers of the Vanandats’i clan.

Եթէ ո՛րպէս մեծարեաց Խոսրով զՍահակ ասպետ. եւ նահատակութիւնք նորին ի յեղուզակս ազգին Վանանդացւոց: Բայց Խոսրով մեծապէս ուրախ եղեւ ընդ գալն Սահակայ ասպետի, եւ սպարապետ զնա ի վերայ զաւրաց իւրոց կարգեաց. եւ դարձոյց ի նա զկալուածս հայրենիս, եւ այլ աւանս հանդերձ ագարակաւք պարգեւեաց նմա յայնոցիկ ժառանգութենէ, որք ի բաժնոյն Պարսից առ Արշակայ մնացին:

Xosrov was greatly pleased with the arrival of Sahak aspet and appointed him sparapet over his forces. Furthermore, he returned his patrimonial property as well as other hamlets gifted to him from the inheritance of those lords from the Persian section who stayed with Arshak.

Զայսու աւուրբք ոմանք յազգէն Վանանդացւոց ապստամբեցին ի Խոսրովայ. եւ ոչ յոք ապաւինեցան, այլ ամրացան ի մայրիս լերանց իւրեանց եւ յանձուկս Տայոց քարանց. յեղուզակաբար արշաւանաւք յիշխանութիւն երկոցունց թագաւորացն Հայոց խռովէին զաշխարհս եւ անհանգիստ պահէին: Յորոց վերայ չոգաւ սպարապետն Խոսրովայ Սահակ ասպետ, եւ զբազումս ի նոցանէ սատակեաց, եւ զբազումս փախստական արար ի կողմանս Չորրորդ Հայոց: Զի ոչ յերկիրն Խաղտեաց անկան, ի Յոյնս ապաւինելով, եւ ոչ առ թագաւորն Արշակ անցին. այլ զաւազակս ոմանս, որ ի կողմանս Չորրորդ Հայոց էին, ի սահմանս Ասորւոց, դիմեցին ապաստան առնել: Քանզի Վանանդացիք զաւազակութեան գործ մեծ ցանկութեամբ գործէին, եւ որպէս ուղիղ իրք ախորժելի թուէին նոցա: Զորոց ձիգ զհետ մտեալ Սահակայ վարէ յերկար մինչեւ ի սահմանս Մանանաղւոյ:

In those days, some people from the Vanandats’i clan rebelled from Xosrov. Having confidence in no one but themselves, they fortified themselves in the forests of their mountain and the depths of the caves in Tayk’. Making bandit attacks on the principalities of both Armenian kings, they disturbed our land and kept it uneasy. Going against them, Xosrov’s sparapet, Sahak aspet, killed many of them putting many to flight to the area of Fourth Armenia. They did not go to the country of the Xaghtik’ under protection of the Greeks, nor did they pass to King Arshak. Instead, they applied for refuge to some bandits who were in the area of Fourth Armenia by the border of Syria. For the Vanandats’ik’ worked the acts of banditry with great desire and it seemed to them proper and desirable activity. Sahak pursued them directly and drove them a long distance, to the borders of Mananaghi.

Յաղագս գալոյն առ Խոսրով Սուրենայ, Վահանայ եւ Աշխադարայ հանդերձ գանձիւք Արշակայ:

Regarding the coming of Xosrov of the lords Sure’n, Vahan, and Ashxadar with Arshak’s treasury.

Սուրենայ Խոռխոռունւոյ եւ Վահանայ Առաւեղենի եւ Աշխադարայ Դիմաքսենի գտեալ ժամ պատեհ, զի էր հանեալ զգանձսն Արշակայ յամրոցէն Հանւոյ տանել յաշխարհն Ծոփաց, զոր յափշտակեալ, եւ կամեցեալ անցանել առ Խոսրով ոչ ժամանեցին: Քանզի աճապարեալ Սամուելի Մամիկոնենի մտերմի Արշակայ, յոլովաձեռն գնդաւ զհետ մտեալ փախստեայս արկանէ յամուր այրս ի գաւառին Մանանաղւոյ. յոր մուտ ոչ գտանէր, բայց ի կողմանէ դոյզն ելք էին առ ի թաւալ, եւ առաջի դրաց այրին սեպ էր ուղղորդ միապաղաղ. եւ ի վերուստ պաղանձաւ քուաւոր, որ հայի յանդունդս խորաձորոյն. եւ որ ինչ զերծանի յանհնարին ուղխս սաստկութեան անկանի, անդադար հոլովմամբ գլորեալ, ոչ ուրեք լինել ոտնկռիւ: Վասն որոյ տարակուսեալ Սամուէլ վարանէր առ անհնարութեան տեղեացն։ Եւ ազդ արարեալ Արշակայ հրամայեաց արկղ գործել երկաթակապ, եւ քաջ արանց ի ներքս մտանել, եւ այնպէս շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել ի դուրս այրին: Սակայն եւ ոչ այն ինչ վնասեաց. քանզի յոյժ ի բացեայ պահէր ցիրդն։

Sure’n Xor’xor’uni, Vahan Ar’aweghen, and Ashxadar Dimak’sen, finding the time right for this operation—since the treasury of Arshak was being removed from the fortress of Ani to be taken to the land of Ts’op’k’—seized it and wanted to pass over to Xosrov, but they did not have time. This was because Samue’l Mamikonean, a confidant of Arshak’s, quickly came after them with a large force and drove them into an inaccessible cave in the Mananaghi district. Those in pursuit found no other entrance except for a narrow passage on the side of the cliff. In front of the entrance to the cave was a smooth vertical rock. Above this was the edge of an opening looking into the deepest of gorges. If something were to fall, it would fall spinning with incredible speed and roll, turning ceaselessly to the bottom, for there were no footholds along the way. Because of the inaccessibility of the place, Samue’l was thrown into doubt. However, notifying Arshak, he ordered a box bound with iron to be made. Placing brave men inside, he ordered it to be lowered down on chain cables from above to the entrance of the cave. However, this did no harm to the thieves since brambles kept the cage a great distance away from the opening.

Եւ մինչ դեռ նոքա յայնմ էին լինէր իմն ըստ դիպուածոյ բախտի հասանել անդր ասպետին Սահակայ բովանդակ գնդաւն Խոսրովայ, որով հետամուտ յեղուզակացն էր: Թողեալ զնոսա դիմէ ի վերայ այնոցիկ որք ընդ այրին մարտնչէին, եւ հալածական արարեալ հանէ զՍուրէն, եւ զՎահան եւ զԱշխադար հանդերձ գանձիւքն, փոյթ ընդ փոյթ հասուցանէ առ Խոսրով:

While they were involved with this, by a twist of fate, aspet Smbat arrived with the entire brigade of Xosrov’s troops, who had been pursuing the bandits of the Vanandats’ik’. Letting them escape, Smbat turned on those who were battling for the cave, and chased them away. He then removed from the cave Sure’n, Vahan, and Ashxadar with the treasures—which he had quickly dispatched to Xosrov.

Իսկ Խոսրովայ առեալ ի գանձուցն հանէ եւ մասն Շապհոյ. եւ հրամանաւ նորա տայ նոցա գիւղս եւ դաստակերտս ընտիրս եւ յարմարս յայնոցիկ ժառանգութենէ, որք ի բաժնոյն Պարսից մնացին առ Արշակայ։ Եւ այս եղեւ սկիզբն պատերազմին Արշակայ եւ Խոսրովայ:

Xosrov took this and removed part of it for the Persian king Shapuh and, at the latter’s order, gave to the three loyalists villages along with choice and appropiate estates from the inheritances of those from the Persian section who had remained with Arshak. And this became the beginning of the war between Arshak and Xosrov.

Պատերազմաւ պարտեալ Արշակ ի Խոսրովայ վախճանի հիւանդութեամբ։

Arshak, defeated in war by Xosrov, dies of sickness.

Թէպէտ եւ ոչ եղեն ձեռնտու Շապուհ եւ Արկադ Խոսրովայ եւ Արշակայ, լինել զաւրավիգն աւգնականութեան առ ի տալ ընդ միմեանս պատերազմ, սակայն եւ ոչ արգելին զնոսա։ Եւ սպառեալ պատգամաւորութեանն, ժողովեալ Արշակայ զզաւրս իւր խաղայ ի վերայ Խոսրովայ: Գնաց եւ Խոսրով ի բանակէն իւրմէ առ ծովուն Գեղամայ, զոր Մաւրսն կոչեն, ընդ առաջ Արշակայ, զի մի՛ ի սահմանս իւր իջցէ. եւ ոչ այնչափ ատակեաց աճապարեալ մինչեւ եգիտ զԱրշակ իջեալ յիւր սահմանս, ի գաւառին Վանանդայ։ Եւ պատահեն միմեանց ի դաշտին որ կոչի Երեւել. եւ տան պատերազմ ընդ միմեանս սաստիկ յոյժ: Հարկանի զաւրն Արշակայ, մեռանի եւ սպարապետն նորա Դարա Սիւնի ի պատերազմին, եւ փախստական լինի Արշակ սակաւուք։ Եւ զհետ նորա մտեալ քաջին Սահակայ ասպետի, սպարապետին Խոսրովայ վարէր սաստկապէս: Ուրանաւր ահագին նահատակութիւնս ցուցեալ Գազաւոնի, որդւոյ Սպանդարատայ, բազում անգամ դարձեալ յարձակմամբ ցրուէր զհետամուտսն, եւ տայր պարապ ժամ գնալոյ Արշակայ։

Although Shapuh and Arcadius did not aid Xosrov and Arshak or give them military assistance to war against each other, neither did they prevent them from fighting. When the sending of diplomatic messages between Xosrov and Arshak had been exhausted fruitlessly, Arshak assembled his troops and advanced against Xosrov. Then Xosrov left his camp by Lake Gegham, which they called “the Marshes,” to go in advance of Arshak and prevent him from descending into his territory. But he was unable to hasten fast enough, so he discovered that Arshak already had descended into his territory in the district of Vanand. The two armies encountered one another in the plaiin called Erewel. They gave very fierce battle to each other. Arshak’s force was defeated, his commander-in-chief Dara Siwini was killed in the battle, and Arshak fled with few followers. Brave aspet Sahak, Xosrov’s commander-in-chief, pursued them vigorously. Here Gazawon, son of Spandarat, performed awesome feats of bravery, often turning in attack, scattering the pursuers and giving Arshak time to depart.

Եւ դարձաւ Խոսրով ի տեղի իւր, եւ գնաց Արշակ յԵկեղեաց. եւ հիւանդացեալ անդ մաշարայական ախտիւք ջերանի հիւծմամբ եւ մեռանի, թագաւորեալ ամենայն Հայոց ամս հինգ, եւ կիսոցն Հայոց ամս երկուս եւ կէս։ Եւ այնուհետեւ ոչ եւս կացուցին Յոյնք ի բաժնի իւրեանց թագաւոր, այլ առաջնորդէր նախարարաց կողմանցն այնոցիկ քաջն Գազաւոն. եւ աշխարհին իւրեանց մասինն կացուցին Յոյնք կոմէսս իշխանս:

Then Xosrov returned to his place, while Arshak went to the district of Ekegheats’. There he sickened with a wasting disease and fever, and died, having reigned as king of all the Armenians for five years, and as king of half the Armenians for two and a half years. Thereafter the Greeks no longer appointed a king in their section. Instead, valiant Gazawon led the lords of those parts. The Greeks, in their part of the land, appointed counts as governing princes.

Յաղագս երանելւոյն Մեսրոպայ։

Concerning the blessed Mesrop.

Տեսեալ թէ ի վերջ հասեալ է թագաւորութիւնն Հայոց, եւ զխռովութիւնն նիւթ իւրոյ համբերութեանն գտեալ Մեսրոպայ, որ էր ի Հացեկաց Տարաւնոյ, սնեալ եւ ուսեալ առ մեծին Ներսիսի, եւ յետ ելից նորա յաշխարհէ ի դրանն արքունի կարգեալ քարտուղար. սա սիրեաց զմիայնակեցութեան վարս. որպէս ասաց ոմն, թէ ի նաւահանգիստ փութայ նաւ խռովեալ, եւ անձն ժուժկալ խնդրէ զանապատ. նոյնպէս եւ նորա փախուցեալ. յաշխարհական զբաղմանց, եւ ընկեցեալ յետս զմարմնական պատիւն զհետ ընթանայր երկնաւորին։ Եւ երթեալ ի գաւառն Գողթան բնակէ, զմիայնակեցութեան վարս ստացեալ։ Եւ որ ի նմա ղաւղեալ աղանդն հեթանոսական, թագուցեալ յաւուրցն Տրդատայ մինչեւ ցայն ժամանակս, եւ ապա յայտնեցաւ ի վատթարել թագաւորութեանն Արշակունեաց, զայն եբարձ աւգնականութեամբ իշխանի գաւառին, որում անուն էր Շաբիթ: Ուր նշանք աստուածայինք լինէին, որպէս առ սրբովն Գրիգորիւ. հալածական լեալ դեւք մարմնաւոր տեսլեամբ անկանէին ի կողմանս Մարաց։ Եւ ոչ ինչ պակաս յայնցանէ արարեալ գտանի եւ ի Սիւնեաց աշխարհին, աւգնականութեամբ նորին իշխանին որ կոչէր Վաղինակ։

Mesrop, seeing that the kingdom of the Armenians had come to an end, found material in the agitation to try his patience. Mesrop, who was from Hats’ek in Taro’n, having been nourished and educated by Nerse’s the Great, and after the latter’s departure from the world, had been appointed secretary at the royal court. Yet, he loved the hermit’s life. As has been said, the storm-battered ship hastens to reach port and the self-controlled soul seeks the desert. So it was with him: he fled the worldly multitude, leaving behind material honor, seeking instead heavenly honor. And so he went to the district of Goght’n and resided there, living a hermit’s life. With the help of the prince of the district, who was named Shabit’, Mesrop eliminated the pagan sect which had hidden there from the period of King Trdat until then—as the Arsacid kingdom declined—when it was revealed. There, divine signs occurred as in the time of Saint Gregory. Demons in human form were chased to the Median areas where they took refuge. Nor did Mesrop achieve less than this in the land of Siwnik’, with the aid of its prince who was named Vaghinak.

Եւ ի վարդապետել երանելւոյն Մեսրոպայ ոչ փոքր կրէր վտանգս, քանզի ինքն էր ընթերցող եւ թարգմանիչ. եւ եթէ այլ ոք ընթեռնոյր, ուր նա ոչ հանդիպէր զանխուլ ի ժողովրդոցն լինէր, յաղագս ոչ լինելոյ թարգմանիչ: Վասն որոյ եդ ի մտի հնարել գտանել նշանագիրս Հայոց լեզուիս. եւ արկեալ զանձն ի ջանս պէս պէս փորձիւք տաժանէր:

Now it happened that the blessed Mesrop experienced no small difficulties preaching, since he was both reader and translator of the Bible into Armenian for those listening. However, if someone else did the reading at a place where Mesrop was not to be found, the material was unintelligible to the people, as there was no translator present. For that reason, he conceived the idea of creating an alphabet for the Armenian language. Putting himself to the task, he worked hard and became worn out from the various attempts.

Յաղագս երանելւոյն Մեսրոպայ։

The return to Xosrov of the lords who had been with Arshak.

Դարձ առ Խոսրով նախարարացն, որք էին առ Արշակայ: Տեսեալ նախարարացն Հայոց, եթէ ոչ կացուցին Յոյնք ի վերայ նոցա թագաւոր, եւ դժուարին վարկուցեալ զանառաջնորդն լինել խորհեցան կամաւ հնազանդել թագաւորին Խոսրովու: Նմին իրի գրեն առ նա թուղթ աւրինակ զայս:

When the Armenian lords observed that the Greeks had not designated a king over them and felt the difficulty of not having a leader, thought to willingly submit to King Xosrov. To this purpose, they wrote to him a letter having this content.

Թուղթ նախարարացն առ Խոսրով:

Letter of the naxarars to Xosrov.

Ստրատելատ Գազաւոն եւ ամենայն նախարարք Հայոց մասինն Յունաց. տեառն մերում Խոսրովայ արքայի կողմանն Այրարատոյ խնդալ: Ինքնին, տէր, գիտես զմիամտութիւն մեր առ յիշեցեալ թագաւորին մերում Արշակայ, զոր մինչեւ ցաւր վախճանի նորա անշրջելի պահեցաք. եւ արդ խորհեալ եմք նոյնպէս ծառայել քեզ միամտութեամբ, եթէ հաստատեսցես առ մեզ դաշամբք զերիսս զայս. առաջին չյիշել զյանցանս մեր, զոր պատերազմեցաք ընդ քեզ ի հարկէ եւ ոչ ի կամաց: Երկրորդ զի դարձուսցես ի մեզ զամենայն ժառանգութիւնս մեր որ ի մասինդ Պարսից, զոր հատէք յարքունիս: Երրորդ հնարել թափել զմեզ ի կայսերէ, զի մի՛ վրդովեսցեն զբնակութիւնս մեր, որք ունիմք իշխանութիւն յայսմ բաժնի։ Եւ զայս պայման ուխտի գրեալ եւ խաչ հաստատեալ կնքեսցես. զորս տեսեալ փութասցուք ի ծառայութիւն ձեր: Ողջ լեր, տէր մեր: Գրէ եւ Խոսրով պատասխանի:

Stratelate Gazawon and all the lords of the Armenians in the Greek sector send greetings to our lord Xosrov, king of the Ayrarat area. Lord, you yourself know about our steadfastness for our remembered King Arshak, which we held inviolable to the day of his death. Now we think to serve you similarly with the same devotion, if you will confirm for us by compact these three points. First, ignore our transgressions since we waged war with you under duress and not willingly. Second, return to us all our inheritance in your Persian sector, which you confiscated for the court. Third, find a way to free us from the emperor in a manner that would not disturb the residences we have in that Greek sector. If you write this agreement as an oath and seal it with the sign of the cross, once we have seen it we will hasten to your service. Be well, our lord.

Թուղթ Խոսրովու առ նախարարսն:

Letter of Xosrov to the lords.

Քաջ արանց Խոսրով Հայոց արքայ. ստրատելատիդ Գազաւոնի եւ ամենայն նախարարացդ մերոց ողջոյն շատ:

Xosrov, king of the Armenians, valiant among men, sends many greetings to stratelat Gazawon and to all our lords.

Ուրախ լերուք, զի եւ մեք ողջ եմք, եւ ուրախացաք ընդ լուր ողջունի ձերոյ. եւ առաքեցաք ըստ խնդրոյ ձերոյ զայս պայման ուխտի: Առաջին չյիշել զյանցանս ձեր, զոր չունէաք առ յանցանս իսկ, այլ առ երախտաւորս զմիամտելն առ թագաւորին Արշակունւոյ զոր պաշտէիքն. զի եւ առ մեզ զնոյն յուսամք լինել: Երկրորդ դարձուցանել ի ձեզ զժառանգութիւնս ձեր, զոր ունիմք յարքունիս. բայց յայնմանէ, զոր ումեք ումեք պարգեւեցաք, զի ոչ շրջին պարգեւք թագաւորաց առանց վնասու, մանաւանդ զի ի դիւան հաւրն մերոյ տեառն Շապհոյ արքայից արքայի եմուտ. այլ փոխանակ ընդ այնր յարքունուստ լնումք եւ զձերոյն պակասութիւն: Երրորդ թափեմք զձեզ ի գործակալացն Յունաց, թէպէտ պատերազմաւ ընդ կայսեր, թէպէտ խաղաղութեամբ։ Եւ զքեզ, Գազաւոն, արիւն իմ եւ հարազատութիւն, ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեանն, այլ ըստ արդեանս, որ ի մաւրէ քումմէ Արշանուշայ Արշակունւոյ, հանեալ զքեզ ի հայրենեաց քոց Կամսարականաց, եւ ի մայրենիս քո յիմս առեալ ազգ Արշակունի անուամբ պատուեցից:

Rejoice, since we are well, and we were happy at the news of your greeting. In accordance with your request, we are sending this oath of conditions: First, we will not recall your transgressions, which you do not reckon as transgressions but as proof of your loyalty to the Arsacid king whom you served—and we hope that you will do the same for us. Second, we shall return to you your inheritances which we have confiscated for the court, excepting those which we have already given to someone else. For royal grants are not taken away without a crime being committed, and especially since such grants have already been recorded in the divan of our father, Lord Shapuh, King of Kings. However, we shall make up the resulting shortfall from the royal funds. Third, we shall rid you of the Greek officials, either through war with the emperor or peacefully. As for you, Gazawon, my blood relation, I will reassign your rank so that you will be ranked not according to your earlier lineage, but according to your current one, the rights you have from your Arsacid mother, Arshanoysh, removing you from your patrimonial Kamsarakans and bringing you into the lineage of your mother and me, honoring you with the name of Arsacid.

Զայս տեսեալ Գազաւոնի ընդ հուպ դարձուցանէ զբնաւ նախարարսն առ արքայն Խոսրով, եւ բարեբաստիկ եղեալ քաջափառութեամբ, հանդիպի ամենայն խնդրոցն եւ խոստմանցն: Բայց Սամուելի Մամիկոնենի յինքն ըմբռնեալ զթուղթն Խոսրովու եւ զպատճէն թղթոյն նախարարացն զատուցեալ ի նոցանէ գնաց առ կայսրն Արկադ: Քանզի էր սպանեալ նորա զհայր իւր Վարդան յաղագս ուրացութեանն, եւ զմայր իւր Տաճատուրհի, եւ երկնչելով ի Պարսից եւ ի քեռեաց իւրոց Արծրունեաց ոչ իշխէր զատչել ի Յունաց: Իսկ Արկադայ բարի արարեալ նմա, հրամայէ զհաւասար թղթոցն հելլէն գրով ի դիւանի իւրում դնել, զի պահեսցին յիշատակք ազգաց ապստամբողաց. որ կայ մինչեւ ցայսաւր:

When Gazawon saw this, he quickly returned all the lords to King Xosrov. Gazawon blessed with magnificent glories, was further honored with the granting of all his requests and the fulfillment of promises made to him. It happened that Samue’l Mamikonean had acquired Xosrov’s letter and also a copy of the lords’ letter. Samue’l separated from them and went to Emperor Arcadius. This was because Samue’l had killed his own father, Vardan, for apostasy and his mother, Tachaturhi and therefore feared the Persians and his Artsruni uncles and did not dare to leave the Greeks. But Arcadius did well by him and ordered that a copy of the letter be made in Greek and placed in his divan so that memorials of rebellious clans be preserved. It exists to this day.

Միապետել Հայոց Խոսրովայ, եւ ունել զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն մեծին Սահակայ:

Xosrov exercises sole rule over the Armenians, and the archepiscopal throne is held by Sahak the Great.

Իբրեւ տիրեաց Խոսրով ամենայն նախարարացն Հայոց, որում ցանկայրն յղէ առ Արկադ եւ խնդրէ ի նմանէ հաւատալ յինքն զմասն Յունաց որ ի Հայս, զոր շէն կալեալ հարկեսցեն նմա անսխալ, որպէս նորին գործակալաց։ Եւ կասկածեալ Արկադեայ ի միաբանութենէ նախարարացն Հայոց, թէ միաբանութեամբ հանիցեն ի նմանէ եւ տացեն ի Պարսս զբաժինն զայն կատարէ զխնդիրսն Խոսրովայ:

As soon as Xosrov ruled over all the lords of the Armenians, as he wished, he sent to Arcadius requesting that he entrust to him the Greek part of Armenia, promising that it would be kept prosperous and that he would send taxes to him without fail, as though one of his officials. Arcadius granted Xosrov’s request, since he was suspicious of unity among the Armenian lords which would result in their removal from him as they gave that sector to the Persians.

Յետ այսր վախճանեալ եպիսկոպոսապետն Ասպուրակէս, ի տեղի նորա յաջորդէ Խոսրով զՍահակ որդի մեծին Ներսիսի, որդւոյ Աթանագենի, որդւոյ Յուսկան, որդւոյ Վրթանիսի, որդւոյ սրբոյն Գրիգորի: Սա ամենայն առաքինութեամբ հարցն նմանեալ, աղաւթիցն մասամբ առաւելեաց: Քանզի ստացաւ աշակերտս վաթսուն ըստ նմանութեան մայրաքաղաքացն սպուդէից, արք կրաւնաւորք, խարազնազգեստք, երկաթապատք, բոկագնացք, որք յար ընդ նմա շրջէին. որովք մշտնջենաւոր պաշտամամբ կատարէր զկանոնն, որպէս զայնս որք յանապատսն էին, ի հոգայր զաշխարհս, որպէս զայնս որք յաշխարհի են: Առ նա եկեալ Մեսրոպ յաղագս խնդրոյ նշանագրաց Հայոց եգիտ զնա առաւել եւս փափագող այնմ. եւ յետ բազում ջանից եւ ոչ ինչ աւգտելոյ, դարձեալ յաղաւթս ապաւինեալ, յԱստուծոյ խնդրելով։ Եւ մեկնեալ ի միմեանց, գնաց Մեսրոպ ի դադարս իւր. եւ յանձն առեալ զխստամբերութիւն վարուց ճգնէին առաւել քան զառաւել:

After this the archbishop Aspurake’s died, and Xosrov put as a successor in his place, Sahak, son of Nerse’s the Great, son of At’anagene’s, son of Saint Gregory. Sahak resembled his ancestors in all virtue and, in part, surpassed them regarding prayers. He had received 60 students, resembling the Spudaioi of the capital Constantinople who were clerics who wore hairshirts, belts of iron, went barefoot, and always circulated around with him. With them, like those hermits who live in the desert, Sahak performed the rites with unceasing prayer and he cared for our land like a layperson. To him came Mesrop, regarding his search for letters for Armenian, and he found Sahak even more desirous of an alphabet. After much effort and no success, they again turned to prayer and beseeched God. After their separation, Mesrop returned to his abode, where they devoted themselves to a rigorous way of life and practiced even greater asceticisms than before.

Կապումն Խոսրովայ, եւ փոխանորդել զթագն Վռամշապհոյ եղբաւր նորին։

The imprisonmnet of Xosrov and the passing of the crown to his brother.

Բայց Շապուհ էր ցասմամբ ընդ Խոսրովայ ի բարեկամանալն Արկադեայ անձամբ, եւ յանհրաման կարգել յեպիսկոպոսութիւն զմեծն Սահակ. վասն որոյ յղեալ մեղադրութիւն հանդերձ սպառնալեաւք ըմբոստացաւ Խոսրով, եւ խրոխտմամբ վեսական պատասխանեաց, արձակեաց զպատգամաբերսն անարգանաւք։ Եւ իսկոյն խաւսեցաւ ընդ Արկադեայ, զի լուծեալ զհաշտութիւնն ընդ Շապհոյ աւգնեսցէ նմա զաւրու, եւ սա դարձուսցէ ի նա զբոլոր աշխարհս: Այլ Շապուհ, ի հրապուրելոյ գուշակութեան նահապետացս մերոց նոյն հետայն առաքէ զորդի իւր զԱրտաշիր զաւրու մեծաւ ի Հայս։ Եւ ի հրաժարել Արկադեայ ի կուսակցելոյն Խոսրովայ, եւ ոչ զոք յաւտար ազգաց գտեալ ի սատարութիւն, անկարացեալ ընդդիմանալ կամ խուսափել ի նմանէ չոգաւ առ նա։

Shapuh was enraged by Xosrov’s friendly relations with Arcadius and his unauthorized appointment to the episcopate of Sahak the Great. Shapuh therefore sent accusations with threats and Xosrov, indignant, replied in a haughty manner and released the envoys in dishonor. Then he immediately communicated with Arcadius urging him to break the peace he had with Shapuh, help him with troops, and he would return the entire land to him. Meanwhile Shapuh, responding to the warnings of our patriarchs, immediately sent his son, Artashir, with a large force to Armenia. But since Arcadius refused to support Xosrov, and Xosrov did not find support from any foreign people, being unable to oppose or escape from Artashir, Xosrov went to him.

Եւ Արտաշրի ընկեցեալ զնա ի տէրութենէն, փոխանակ կացուցանելով զՎռամշապուհ զեղբայր նորին, ո՛չ զմեծն Սահակ եւ ոչ զոք ի նախարարացն կարգելոցն ի Խոսրովայ վրդովեաց ի պատուոյ իւրաքանչիւր, նա եւ հրամայեաց եւս ընդ Յոյնս զնոյն կարգ ունել։ Եւ թողեալ գունդ ստուար, ինքն ի Տիսբոն փութայր հասանել, ի ծերութենէ հաւրն ակն ածեալ, ընդ իւր ունելով զԽոսրով դնել յԱնուշն կոչեցեալ բերդին. որոյ թագաւորեալ ամս հինգ: Ընդ նմա տարաւ եւ զԳազաւոն կապանաւք, կասկածեալ յառնն քաջութենէ. եւ զտուն նորա հրամայէ ունել յարքունիս, նոյնպէս եւ զեղբաւր նորա Շաւարշայ, եւ զՊարգեւայ Ամատունւոյ:

Artashir removed him from his rule and, in place of him put on the throne Vr’amshapuh, his brother. He did not upset the honors established by Xosrov either of Sahak the Great or of any of the lords, and commanded that the previous attitude toward the Greeks be maintained. Then, leaving a large brigade there, Artashir himself hastened to Ctesiphon in view of his father’s old age. With him he took Xosrov, to put him into the prison fortress called Anhush. Xosrov had reigned for five years. Artashir also brought along Gazawon, in fetters, as he was suspicious of the man’s valor. Artashir also commanded that his House be confiscated for the crown as well as that of his brother, Shawarsh, and of Pargew Amatuni.

Քանզի նոքա երկոքեանն հանդերձ զինուորաւք իւրեանց եաւթն հարիւրովք նկատեալ որսացան զաջողութիւն ժամու ի ճանապարհի կարաւանին զերծուցանել զարքայն իւրեանց Խոսրով. եւ ոչ աջողեցան ի պարաւանդելոյ ոտից նորա ի շղթայս։ Եւ հզաւր մարտի եղելոյ սպանան Շաւարշ եւ Մանուէլ որդի Պարգեւայ, եւ բազումք ընդ նոսա. իսկ Պարգեւ ի կալանս ըմբռնեալ ածաւ առաջի Արտաշրի. եւ տիկտեսակ գործեալ ուռուցմամբ հրամայեաց դնել յանդիման Խոսրովայ հանապազ:

This was because these two, with 700 of their troops, were looking for an opportune moment to attack and free their king Xosrov by an ambush of the caravan on the road. They did not succeed, however, because his feet were bound with chains. A fierce battle took place and Shawarsh and Manue’l, son of Bargew, were killed, as were many with them. As for Bargew, he was seized and taken in restraints before Artashir. Artashir ordered that he be skinned and that the figure be inflated like a wineskin—and that this figure be put before Xosrov in perpetuity.

Երթ մեծին Սահակայ ի Տիսբոն, եւ դարձ մեծարանաւք եւ պարգեւաւք։

The journey of Sahak the Great to Ctesiphon and his return with honors and gifts.

Սուրբք ոմանք եւ երեւելիք, առաջինք ի նախարարացն եւ ի վերադիտաց աշխարհիս, լուսաւորութեան պատճառք, որդէծնութեամբ իջեալ ի մեծն Սահակ դադարումն եղեւ ուստերաց նորա. ունելով դուստր մի Սահականոյշ կոչեցեալ, որ տուաւ յամուսնութիւն Համազասպայ Մամիկոնենի։ Եւ ի մեռանել քաջ սպարապետին Հայոց Սահակայ ասպետի ի տեղի նորա աղաչէր սուրբն Սահակ կարգել զնա Խոսրովայ արքայի, եւ զկնի կապանաց նորա եղբաւր նորա Վռամշապհոյ: Այլ սա հրաժարէր առանց հրամանաց արքայից արքայի առնել զայն. յիշելով, եթէ սակս այսպիսեաց իրաց կրէ վիշտս եղբայր նորին Խոսրով: Վասն որոյ առեալ ի նմանէ թուղթս, ի թախանձելոյ դստերն ինքնին չոգաւ առ Արտաշիր Պարսից արքայ, որ յետ եաւթանասուն ամի թագաւորութեան հաւրն կալաւ զտէրութիւնն ամս չորս։

Some saints and venerable people, the first among the lords and bishops of our land, the causes of our illumination had succession from father to son. The great Sahak’s line experienced an end of male descendants. Instead, he had a daughter named Sahakanoysh, whom he gave in marriage to Hamazasp Mamikonean. Now upon the death of aspet Sahak, the brave sparapet of the Armenians, Saint Sahak beseeched King Xosrov—and after his imprisonment, his brother, Vr’amshapuh—to appoint Hamazasp in his place. But the king refused to do that without the order of the King of Kings—remembering that it was for doing such things without permission that his brother, Xosrov, came to grief. Then Sahak took letters written from him, and at the insistence of his daughter, went to Artashir, now king of the Persians who, after the 70-year reign of his father, reigned for four years.

Եւ մեծարի ի նմանէ յոյժ. նախ վասն քաջատոհմիկ ազգին Պահլաւկաց, դարձեալ եւ զի առաջի անհաւատից արգոյ եւ պատուական ցուցանէ Աստուած զծառայս իւր: Որոյ զբնաւն կատարեալ զխնդիրսն, նախ վասն փեսայի նորա Համազասպայ, դարձեալ եւ վասն մնացելոցն մեղուցեալ նմա ազգացն Կամսարական եւ Ամատունի, որք սուզեալք ղաւղեալք էին յանյայտ տեղիս. վասն որոյ մաղթեաց գթալ, իբր յաստուածային հրամանէ ոչ բառնալ որդւոց զյանցանս հարց. մանաւանդ զի եւ հարքն որք մեղանն նոքին սակս այնր եւ մեռան: Որոց մնացելոցն պարգեւեալ զկեալն հրամայեց զտունս երկաքանչիւրոցն զկալեալսն յարքունիս դարձուցանել ի նոսա. բայց միայն ի գահ հայրենի ոչ հաստատել, այլ ի խոնարհ քան զբազումս մատուցեալ նախարարս, ի կարգ կրտսերագունից պատրաստել:

Sahak was greatly exalted by him. This was first because of his very noble Pahlaw clan, and second, since God shows his servants as honored in the presence of the faithless king. The Persian king completely fulfilled his requests, first about his son-in-law Hamazasp, and second, about the survivors of the clans which he considered blameworthy, the Kamsarakans and Amatunis who were lurking in hiding in unfrequented places. Sahak pleaded that they be shown mercy as Scripture commands, not to destroy the sons for the transgressions of their fathers, especially since the fathers who had sinned had paid the price with their lives. The Persian king granted life to the survivors and ordered that the properties of both of them, which had been confiscated by the court, be returned to them. However, the king decided that they not be seated in their patrimonial rank, but inserted lower than many lords, and among the most junior.

Իսկ զազգն Համազասպայ, որ է տոհմ Մամիկոնեան, ի վեր մատուցանել, զի կարգեսցին ունել զհինգերորդ գահ նախարարացն Հայոց, եւ ի դիւանի իւրում գրել:

But as for Hamazasp’s clan, which was of the Mamikonean tohm, he inserted them higher so that they would rank in fifth place among the lords of the Armenians. And he ordered that these arrangements be written and placed in his divan.

Զի զերկուս զայս այսպէս պահէին սովորաբար, զի յորժամ նստէր արքայ նոր նոյն ժամայն փոխէին զդրամ գտեալ ի գանձս արքունի, զնորայն տպաւորեալ պատկեր. եւ զգիր դիւանին յայլ փոխեալ նորա՛ անուամբ, սուղ ինչ զանազանեալ, ոչ բառնալով զհինն: Իսկ եթէ յամիցէ ի տէրութեանն ամս բազումս, եւ արասցէ աշխարհագիր նոր թողուին զայն որ ի հնոյն փոխեցաւ, զի միայն նորոյն վերագրեսցի անուն: Արդ Արտաշիր ոչ ժամանեալ ի կարճութենէ աւուրցն ա՛յլ առնել աշխարհագիր յայնմ որ յառաջնոցն փոխեաց, իւր անուամբն հրամայեաց գրել զայն ամենայն, եւ տալ գահու եւ պատուոյ, հանդերձ իշխանութեամբ գիւղից եւ դաստակերտաց Համազասպայ, եւ որում ցանկայրն զսպարապետութիւնն Հայոց, հրովարտակ առ Վռամշապուհ մեր թագաւոր գրեալ զայս:

For these two practices they usually kept: when a new king was seated, at that same time, the money kept in the royal treasury was stamped with the image of the new king. As for the text in the divan, beyond changing the royal name, they made few changes, not eliminating the old. Similarly, if the new king had a reign of many years and conducted a new census, then what had been previously changed they left out, so that only the new name would be inscribed. However Artashir, because of the shortness of his reign, did not conduct another census. He ordered that everything that had been changed by his predecessors should entirely be written under his own name, and that Hamazasp should be given rank and honor together with rule over villages and estates and the office of commander-in-chief of the Armenians—which he desired. The Persian king wrote this as an edict to our King Vr’amshapuh. It had this content.

Թուղթ Արտաշրի առ Վռամշապուհ:

Artashir’s letter to Vr’amshapuh

Մազդեզանց քաջ, Արտաշիր արքայից արքայ. առ եղբայր Վռամշապուհ թագաւոր Հայոց. ողջոյն շատ:

O valiant one of the Mazdeans, Artashir, King of Kings, to his brother Vr’amshapuh, king of the Armenians, many greetings.

Ընկալայ զգրեալսս քո, որ ինչ վասն եպիսկոպոսիս Սահակայ, եւ յիշեցի զերախտիս նախնեաց հարցն դորա, որք էին նահապետք Սուրենեան Պահլաւոյ, եւ կամաւ յանձն առին զտէրութիւն իմոյ նախնւոյն եւ համանուանն Արտաշրի. եւ այնչափ սիրեալ զնա քան զիւրեանց ազգայինսն, մինչ զի ոչ շատացան միայն ի Պարսից աշխարհիս մարտնչել ընդ նոսա, այլ եւ ի ձերդ եկեալ նորին աղագաւ սպանին զԽոսրով զքո նախնին, եւ զտոյժս սպանութեանն իւրեանց հատուցին մահուամբ:

I have received your letter about Bishop Sahak and remembered the merits of his father’s ancestors, who were patriarchs of the Surenean Pahlaws who willingly accepted the lordship of my ancestor of the same name, Artashir. They liked him so much more than their other kinsfolk, that they not only fought against them within the land of the Persians but, because of Artashir they came to your country and killed your ancestor, Xosrov, and paid for this killing with their lives.

Իսկ որդի սպանողին Գրիգոր զկեանս եւ զթագաւորութիւն կորուսեալ հիւանդութեամբ Տրդատայ, վերստին ետ իւրով բժշկութեամբ, եւ առաւել առ ձեզ եղեւ երախտաւոր: Վասն որոյ զորդիացեալդ դորա զՀամազասպ կացուսցես ի վերայ զաւրացդ սպարապետ մեր հրամանաւ, եւ ազգի դորա տացես զգահն հինգերորդ պատուոյ նախարարացդ. եւ զգիւղս եւ զդաստակերտս, զոր տուեալ է նախնեացն քոց հարց դոցա կալցին դոքա: Սապէս եւ զտունս վնասակարաց ազգացդ զորս կալաք յարքունիս թողցես ի բաց, աներկիւղաբար ժառանգել նոցին մնացորդաց. բայց գահուց հայրենականաց պատուոյն մի՛ արասցես արժանի. զի եւ մեք ի մերում դիւանի հրամայեցաք գրել: Ողջ լեր:

Gregory, son of the killer, through his healing returned to Trdat his life and restored his kingdom which had been lost through illness, thus increasing his merits to you. Therefore, by our command, appoint Hamazasp, who has become the son-in-law of Sahak over your troops as commander-in-chief, and give to his clan the fifth rank of honor among the lords. As for the villages and estates which your ancestors gave to their father, let them have them back again. Similarly, the Houses of these evildoers among the clans which were confiscated for the crown, let their survivors inherit them without fear. However, do not honor them with seats corresponding to the ranks of their fathers. We have also ordered that these arrangements be recorded in our divan. Be well.

Բայց յորժամ եկն մեծն Սահակ եւ զամենայն պարգեւեալսն յԱրտաշրէ հաստատեաց մեռաւ արքայն Պարսից Արտաշիր, եւ փոխանակ նորա թագաւորեաց Վռամ, որ եւ Կրմանն կոչեցաւ, ամս տասն։ Եւ զնոյն բարեկամութիւն կալաւ ընդ աշխարհիս Հայոց եւ ընդ թագաւորին մերում Վռամշապհոյ եւ ընդ մեծին Սահակայ. եւ էր խաղաղութիւն ի մէջ Վռամայ եւ Արկադեայ։ Եւ Վռամշապուհ ունէր զաշխարհս մեր, եւ ծառայէր երկոցունց թագաւորացն, տալով հարկս, զմասինն Պարսից Վռամայ, եւ զմասինն Յունաց Արկադեայ:

Now it came about that when Sahak the Great came back and all the grants from Artashir had been confirmed, Artashir, king of the Persians, died. In his place ruled Vr’am, also called Krman, for ten years. He maintained the same friendship with our land of Armenia and with our king, Vr’amshapuh, and with Sahak the Great. Furthermore, there was peace between Vr’am and Arcadius. Vr’amshapuh ruled our land and served both kings, giving taxes to Vr’am from the Persian section, and to Arcadius from the Greek.

Յաղագս Դանիելեան նշանագրութեանն։

Regarding Daniel’s script.

Յայնմ ժամանակի հիւանդացեալ Արկադ, եւ շարժմանց ահագնից եւ հրկիզութեանց եղեալ ի Բիւզանդիոն, որ յաղագս մեծին Յովհաննու շփոթեալ լինէր թագաւորութիւնն Յունաց. եւ զաւրքն ընդ միմեանս պատերազմէին եւ ընդ Պարսս: Վասն որոյ Վռամ հրամայեաց Վռամշապհոյ մերում թագաւորի իջանել ի Միջագետս, զի խաղաղացուցեալ կարգեսցէ զնոսա, եւ համար երկաքանչիւրոցն հատցէ գործակալացն։ Եւ իջեալ նորա ի կարգել զայս ամենայն ոչ փոքր ինչ կրէր աշխատութիւն յաղագս քարտուղարի. զի մինչ գնաց Մեսրոպ յարքունական դրանէն ոչ զոք ի ճարտարաց գտանէր անդ ի դպրաց, քանզի պարսկականաւն վարէին գրով: Վասն որոյ մատուցեալ առ արքայն քահանայի ուրումն Հաբէլ անուն կոչեցեալ, խոստանայր հայկականացս լեզուաց առնել նշանագիր, յարմարեալ ի Դանիելէ եպիսկոպոսէ, յիւրմէ մերձաւորէ: Զորով անփոյթ արարեալ արքայի, եւ ելեալ ի Հայս գտանէ ժողովեալ առ մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զամենայն եպիսկոպոսունս, հոգալ զգիւտ դպրութեան Հայոց, զոր զգացուցին արքային. եւ նա պատմեաց նոցա զասացեալսն վանականին: Զոր իբրեւ լուան թախանձէին զնա փոյթ զայնպիսեացն առնել պիտոյից:

In that time there was confusion in the empire of the Greeks: Arcadius became ill and there were frightful earthquakes and fires in Byzantium, because of the mistreatment of John the Great. Byzantine troops warred against each other as well as against the Persians. Therefore Vr’am ordered our king, Vr’amshapuh, to descend into Mesopotamia to bring peace to them and make a count of the officials on both sides. When Vr’amshapuh came down to accomplish all this, he experienced no small difficulty in the matter of a secretary. For since the time that Mesrop had left the royal court, he found no one competent among the scribes, since they wrote in Persian script. Therefore a certain priest named Habe’l approached the king and promised to make a script for the Armenian language, adapted from the script of Bishop Danie’l, who was his relative. Now it happened that the king paid no attention to Habe’l. Returning to Armenia, he found assembled around Sahak the Great and Mesrop all the bishops, concerning themselves with the creation of an alphabet for Armenian—and they made the king aware of this. The king, in turn, related to them what the monastic Habe’l had told him. As soon as they heard this, they beseeched him to show zeal for such beneficial matters.

Վասն որոյ առաքեաց հրեշտակութեամբ զայր մի պատուական յաշխարհիս եւ հաւատարիմ իւր, Խադունի ազգաւ, Վահրիճ անուն, յոյժ փափագող նորին գործոյ, առ Հաբէլն այն: Զոր առեալ, եւ երթեալ նովաւ հանդերձ քաջ հմտացեալ ի Դանիելէ, կարգեալ ըստ ձեւոյ աւրինակի յունականին զվաղնջուցն գրեալ շարագիր տառից եկեալ ետուն ցմեծն Սահակ եւ Մեսրոպ: Որոց ուսեալ, եւ թեւածելով ընդ նոսա տղայոց զամս սակաւս, տեղեկացեալ գիտացին ոչ լինել բաւական այնու նշանագրաւք ստոյգ հոլովել զհեգենայ բառից հայկականաց հագներգաբար, մուրացածոյիւն այնուիկ գծագրութեամբ:

Therefore King Vr’amshapuh sent as a messenger to that Habe’l a man who was honored in this land and loyal to himself, who was named Vahrich, from the Xaduni clan, a man very desirous of this work. Vahrich took Habe’l with him to Danie’l from whom they learned well the series of letters written long ago and arranged in the order of the Greek alphabet. They returned and gave them to Sahak the Great and Mesrop. After studying them and getting some male children to study Danie’l’s alphabet, they realized that it was not possible using these letters, which had been received as a gift, to exactly represent the sounds of the Armenian language.

Յաղագս Մեսրոպեան նշանագրացն, ի վերնոյն տուելոց շնորհաց:

Regarding the Mesropean letters, given by grace from On High.

Զկնի այսորիկ ինքնին Մեսրոպ իջանէ ի Միջագետս հանդերձ աշակերտաւք առ նոյն Դանիէլ, եւ ոչ աւելի ինչ գտեալ քան զառաջինն անցանէ եւ յԵդեսիայ, առ Պղատոն ոմն ճարտասան հեթանոս, իշխան դիւանին։ Եւ նորա խնդութեամբ ընկալեալ, եւ զոր ինչ միանգամ ի միտ առնոյր բան հայերէն յինքն առեալ, եւ շատ ջանացեալ եւ ոչ աւգտեալ զտգիտութիւն խոստովանեաց հռետորն։ Եւ զայլ ոմն ասելով յոյժ հասու, վարդապետ իւր եղեալ յառաջագոյն, եւ ապա առեալ զճարտարացն գրեան ի նոյն դիւանէն Եդեսեայ, եւ գնացեալ քրիստոնէութեան հաւատաց, որոյ անուն Եպիփանոս. զոր խնդրեալ գտցես լցուցանել զփափագդ քո:

After this, Mesrop himself descended into Mesopotamia with his students to visit that same Danie’l. However, not finding more there than before, he went to Edessa, to Plato, a certain pagan rhetorician, head of the divan. Plato received him with joy and, recalling his knowledge of Armenian, worked very diligently but to no avail, and the rhetorician confessed his ignorance. Yet he spoke of his earlier teacher, a very experienced man by the name of Epip’anos. The latter had taken books of sages from the same divan in Edessa, departed, and became a Christian. “Find him,” Plato said, “and your wish will be fulfilled.”

Յայնժամ Մեսրոպայ աւգնականութիւն ի Բաբիլոսէ եպիսկոպոսէ գտեալ, եւ անցեալ ընդ Փիւնիկէ ի Սամոս դիմէ. քանզի Եպիփանու վճարելով զկենցաղս թողեալ լինի աշակերտ մի անուանեալ Հռոփանոս, հրաշալի արուեստիւ հելլէն գրչութեան, որ ի Սամոս էր միայնացեալ: Առ սա երթեալ Մեսրոպայ, եւ յայսմ եւս անշահ մնացեալ յաղաւթս ապաւինի։ Եւ տեսանէ ոչ ի քուն երազ եւ ոչ յարթնութեան տեսիլ, այլ ի սրտին գործարանի երեւութացեալ հոգւոյն աչաց թաթ ձեռին աջոյ գրելով ի վերայ վիմի. զի որպէս ի ձեան վերջք գծին կուտեալ ունէր քարն։ Եւ ոչ միայն երեւութացաւ, այլ եւ հանգամանք ամենայնին որպէս յաման ինչ ի միտս նորա հաւաքեցաւ։ Եւ յարուցեալ յաղաւթիցն եստեղծ զնշանագիրս մեր, հանդերձ Հռոփանոսիւ կերպաձեւեալ զգիրն առ ձեռն պատրաստ Մեսրոպայ, փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիւղաբայից Հելլենացւոց։

It was then that Mesrop, finding aid from Bishop Babilos, passed through Phoenicia and made for Samos. For Epiphanius had died and left a student named Rufinus remarkably skilled in Hellenic writing, who had become a monk in Samosata. Mesrop went to him, but here, too, there was no profitable outcome and he took refuge in prayer. Then Mesrop saw—not a dream seen when sleeping, nor a vision seen while awake. Rather, in the workshop of his heart there appeared before the eyes of his soul, a right hand writing on rock. Like snow, the stone retained traces of the writing. Not only did this writing appear, but all the details about it were deposited in his mind, as if in some vessel. Arising from prayer, he created the characters of our alphabet with Rufinus, who gave shape to the script made by Mesrop, adjusting the Armenian characters according to the exactness of the Greek syllables.

Եւ իսկոյն ի թարգմանութիւն ձեռն արկեալ, խորհրդաբար սկսեալ յԱռակացն, բովանդակելով զքսան եւ զերկու յայտնիսն, եւ զնոր Կտակս յեղու ի հայ բան, նա եւ աշակերտք նորա Յոհան Եկեղեցացին եւ Յովսէփ Պաղնացի, միանգամայն եւ զարուեստ գրչութեան ուսուցանել տալով իւրոց մանկագոյն աշակերտացն:

Then Mesrop at once set about translating, thoughtfully starting with Proverbs. Completing the 22 known books of the Old Testament, he also translated the New Testament into Armenian—he and his students, Yohan of Ekegheats’ and Yovse’p’ of Palin, at the same time teaching the art of writing to his younger students.

Յաղագս դպրութեան Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից։

Regarding the scripts of the Armenians, Georgians, and Aghuans.

Վախճանեալ Արկադեայ փոխանակ նորա թագաւորէ նորին որդի, որ կոչեցաւն Թէոդոս փոքր. եւ զնոյն բարեկամութիւն կալաւ ընդ մերում աշխարհիս եւ ընդ արքային մերում Վռամշապհոյ. բայց զմասն իւր ոչ հաւատաց նմա, այլ ինքեան կալաւ գործակալաւք եւ խաղաղութիւն արար ընդ Յազկերտի արքայի Պարսից: Ընդ այն ժամանակս եկեալ Մեսրոպայ, եւ բերեալ զնշանագիր մերոյ լեզուիս, եւ հրամանաւ Վռամշապհոյ եւ մեծին Սահակայ ժողովեալ մանկունս ընտրեալս, ուշեղս եւ քաջասունս փափկաձայնս եւ երկարոգիս, եւ դպրոցս կարգեաց յամենայն գաւառս. եւ ուսոյց զբնաւ կողմանս բաժնոյն Պարսից, բայց ի Յունաց մասնէն, որք ընդ ձեռնադրութեանն տուգանեցան, վիճակեալք յաթոռն Կեսարու, վարել Յունական դպրութեամբ եւ ոչ ասորւով:

After Arcadius died his son, who was called Theodosius the Younger, reigned. He maintained the same friendship with our land and our king Vr’amshapuh. However, Theodosius did not entrust Vr’amshapuh with his Roman sector. Rather, he himself ruled it with officials, and he made peace with Yazkert, king of the Persians. At that time Mesrop arrived, bringing along the script of our language. Then, at the command of Vr’amshapuh and Sahak the Great, select youths were assembled—intelligent, well-spoken, with pleasing voices and long breath—and established schools in all the districts. He taught the entire Persian sector, but not in the Greek sector, where they were subject to the see of Caesarea due to it right of ordination, and where they used Greek, rather than Syriac, script.

Իսկ Մեսրոպայ երթեալ յաշխարհն Վրաց առնէ եւ նոցա նշանագիրս տուեցելովն ի վերուստ շնորհաւն, հանդերձ Ջաղայիւ ոմամբ թարգմանաւ հելլէն եւ հայ լեզուի, ձեռնտու լինելով արքայի նոցա Բակրոյ եւ եպիսկոպոսին Մովսիսի։ Եւ ընտրեալ մանկունս եւ յերկուս բաժանեալ դասս եւ վարդապետս թողու նոցա յաշակերտաց իւրոց զՏէր Խորձենացի, եւ զՄուշէ Տարաւնեցի։

Now Mesrop also went to the land of the Iberians and, through grace from On High created an alphabet for them, with a certain man named Jaghay, who translated the Greek and Armenian languages, with the aid of their king Bakur and their bishop Movse’s. After selecting children and dividing them into two groups he left as teachers for them Te’r of Xordzean and Mushe’ of Taro’n.

Եւ ինքն յԱղուանս իջեալ առ Արսվաղէն թագաւոր նոցա եւ առ եպիսկոպոսապետն Երեմիայ. որոց կամաւ յանձն առեալ զվարդապետութիւն նորա ետուն մանկունս ընտիրս։ Եւ կոչեալ զԲենիամին ոմն շնորհաւոր թարգման, զոր անդանդաղ արձակեաց մանուկն Վասակ Սիւնեաց տէր, ի ձեռն Անանիայի եպիսկոպոսի իւրոյ.

He himself descended into Aghuania to their king, Arsvagh, and their bishop, Eremia. They willingly accepted his teaching and provided select children. He summoned a certain Benjiamin, a gifted translator, whom the young Vasak, lord of Siwnik’ immediately sent under the direction of their bishop, Anania.

Որովք ստեղծ զնշանագիրս կոկորդախաւս աղխազուր խժական խեցբեկագունին այնորիկ Գարգարացւոց լեզուին։ Եւ վերակացու թողեալ զաշակերտ իւր զՅովնաթան, միանգամայն եւ քահանայս կացուցեալ դրանն արքունի ինքն դառնայ ի Հայս. եւ գտանէ զմեծն Սահակ թարգմանութեան պարապեալ յասորւոյն, յոչ լինելոյ յունի: Քանզի նախ ի Մեհրուժանայ այրեալ լինէին ընդհանուր աշխարհիս յոյն գիրք. դարձեալ ի բաժանել զաշխարհս Հայոց չտային պարսիկ վերակացուքն յոյն ումեք ուսանել դպրութիւն յիւրեանց մասինն, այլ միայն ասորի:

With them, Mesrop created an alphabet for that language of the Gargarats’ik’ which was gutteral, harsh, barbaric, and very difficult. Leaving his student Yovnat’an as overseer, and at the same time designating priests for the royal court, Mesrop himself returned to Armenia. There he found Sahak the Great occupied with translation from Syriac, since there were no Greek books. This is because previously, due to Meruzhan, Greek books had generally been burned throughout the land. Again, at the time of the division of the land of the Armenians, the Persian overseers did not allow anyone to study Greek in their sector, only Syriac.

Կրկին թագաւորելն Հայոց Խոսրովայ, եւ յետ նորա Շապհոյ պարսկի։

Xosrov reigns as king of the Armenians a second time, and after him Shapuh the Persian ruled.

Վռամշապուհ թագաւորեալ ամս քսան եւ մի մեռանի, թողլով որդի տասնամեայ, անուն Արտաշէս: Յայնմ ժամանակի երթեալ մեծին Սահակայ ի դուռն արքային Պարսից Յազկերտի խնդրել զկապեալն Խոսրով, որ զկնի մահուանն Արտաշրի լուծեալ պահեցաւ արձակ յԱնուշն կոչեցեալ բերդի յաւուրս Վռամայ։ Եւ Յազկերտի հաւանեալ կատարէ զհայեցուածսն. տալով նմա զտէրութիւնն արձակէ ի Հայս: Սա խնդրեաց զՀրահատ որդի Գազաւոնի, զոր յետ հաւրն նորա մահուան հանեալ յԱնյիշելի ամրոցէն անդր եւս քան զՍագաստան էր գումարեալ. զոր ոչ ժամանեաց տեսանել Խոսրով, մի եւեթ ի կրկնումն թագաւորեալ ամ:

Vr’amshapuh died after reigning for 21 years, leaving a ten-year-old son, named Artashe’s. Then Sahak the Great went to the Persian court, to the Persian king Yazkert, to request the return of the imprisoned Xosrov. Xosrov, after the death of Persian king Artashir, had been released from fetters but kept in the fortress called Anhush, during the days of Armenian king Vr’amshapuh. Yazkert consented to this and granted his request, giving Xosrov the lordship, and releasing him to return to the Armenians. Xosrov requested Gazawon’s son, Hrahat who, after his father’s death, had been removed from Anyisheli prison and sent beyond Sagastan for military service. However, Xosrov did not live to see him, since he reigned for the second time for only a year.

Յետ որոյ Յազկերտի ոչ եւս ի նոցունց, այլ զՇապուհ զորդի իւր թագաւորեցուցեալ Հայոց, հնարս դառնութեան խորհելով, իբր թէ այնպէս հանապազ առ նմա լինելով նախարարքն յանգչիցին խաւսիւք, տուրեւառիւք, խրախճանութեամբ եւ զբաւսանաւք որսոց, այլ եւ եկամուտ հարազատութեամբ մերձաւորեսցին խնամութեամբ. զի մարթ լիցի զնոսա եւ ի դեն մազդեզանց սաղապեցուցանել, որով ամենեւիմբ զատչիցին ի Յունաց. ոչ գիտելով անմիտն, թէ «Տէր ցրուէ զխորհուրդս հեթանոսաց». թէպէտ առ ժամայն աջողեցաւ: Քանզի մեռեալ Համազասպայ, եւ ի սգի մեծի եղեալ Սահակայ ոչ ոք ի միաբանութիւն հաւաքեաց զգունդս Հայոց: Վասն որոյ դիւրամուտ եղեւ յաշխարհս Շապուհ, ընդ իւր ածելով զՀրահատ եւ զամենայն վտարանդիսն, սակայն ոչ կարաց հաճել զմիտս նախարարացն, ամենեցուն ատեցեալ զնա, եւ ոչ արքայաւրէն մեծարէին զնա յորս կամ ի խաղու:

After this, Yazkert enthroned over the Armenians not one of the Armenian Arsacids but his own son, Shapuh. This was done with malicious intent so that, supposedly, the Armenian lords being always with him would join with him in the course of conversation, interchange, at feasts and at the hunt and, additionally, would draw closer through marriage ties. Then it would be possible to convert them to the faith of the Mazdeans at which time they would completely separate from the Greeks. The fool did not know that “the Lord destroys the plans of the pagans”—although he did succeed for a while. For after Hamazasp had died and Sahak was in deep mourning, there was no one to gather together the Armenian brigades. Therefore Shapuh easily was able to enter the land, bringing along with him Hrahat and all the exiles. However, he was unable to gain the favor of the lords, since all of them hated him. Nor did they exalt him like a king during the hunt or during games.

Էր երբեմն զհետ երամակաց ցռուց յանդգնագոյնս արշաւել ընդ խորտաբորտս եւ ընդ վիմուտ տեղիս. յորմէ կասել սկսաւ Շապուհ: Իսկ Ատոմայ Մոկացւոյ եպերեալ զնա ասէ. «Գնա՛, գնա՛, աստուածորդիդ Պարսից, եթէ այր իցես։ Եւ նա ասէ. «Դո՛ւ երթիջիր, զի ի քարինս դիւաց է շահատակել: Դարձեալ յայլում ժամու դիպեցաւ ի շամբս կինջս որսալ հրով, եւ Շապհոյ ոչ համարձակեալ ի թաւուն քաջարշաւ լինել, մինչեւ շրջապատէր հուրն. եւ նորա զհայեցուածսն յերկուս բաժանեալ այսր անդր բերեալ լինէր երիվարաւն: Միւսանգամ ասէ Ատոմ. «Աստուածորդիդ Պարսից, ահա հայր քո եւ աստուած, ընդէ՞ր զանգիտես: Իսկ Շապուհ ասէ. «Թողեալ ի բաց զկատակելդ յանցանել ընդ հուրդ դարձո՛ զքեզ, որ եւ ես զկնի քո. քանզի յառաջելն ձիս իմ խրտչի: Յայնժամ այպանեաց զնա Ատոմ ասելով. «Միթէ եւ այդ քարի՞նք իցեն, զի ես յառաջեցից. եւ արդ եթէ դու զՄոկացիս կոչես դիւազգիս ես զՍասանեանսդ կոչեմ կնամարդիս։ Եւ մտրակեալ զերիվարն իբրեւ ընդ հովիտ ծաղկանց անցանէր ընդ հուրն, զերծուցանելով զՇապուհ։ Եւ յետ այնր գիտացեալ, եթէ նմա լուռ ոչ լինի անցեալ ի Մոկացն գնայր յաշխարհ:

Once there was an incident when they were boldly chasing a herd of wild asses over rough and rocky terrain. Shapuh began to lag behind. Then Atom Gnuni, mocking him, said: “Go on, go on, you Persian son of a god—if you are a man. Shapuh replied: “You go ahead, for attacking rocks is the mark of a demon.” Again, on another occasion they happened to be hunting wild boars in the reeds, using fire. Shapuh did not dare to ride into the dense thickets and the flames already were surrounding them in a ring. Shapuh, glancing to both sides, rode his horse this way and that. Then again Atom said to him: “You Persian, son of a god, behold, your father and god is present here as fire, why are you confused?” Shapuh replied: “Leave off your joking, turn around, and cross through the fire yourself, and I will follow you. For if I were to go first, my horse would rear up.” Then Atom mocked him, saying: “Are there stones here, too, that I should ride ahead? If you call us people from Mokk’ a demon race, I will go farther and say that you Sasanians are men who are like women.” Then, whipping his horse, he passed through the fire as though crossing through a valley of flowers, freeing Shapuh. Atom, realizing afterward, that Shapuh would not let this insult pass in silence, went to the land of Mokk’.

Այլ երբեմն ի մականական խաղուն երկիցս պատահեաց Շաւասպայ Արծրունւոյ զգնդակն հանել ի Շապհոյ։ Եւ նորա ածեալ նմա մականաւն ասէ. «Ծանի՛ր զքեզ: Իսկ նորա պատասխանեալ, թէ «Այո՛, ասէ, ճանաչեմ եւ զիս արքայորդի ի սերմանէ Սանասարայ, եւ ունիմ իշխանութիւն ընդ եղբարս քո զբարձն արքայի համբուրել, որպէս եւ անուանակոչեցեալս եմ։» Եւ զայս ասացեալ յոյժ քամահաբար, ի ձիարձակարանէն արփայագնաց լինէր:

Another time during a tilting-match in a game played with mallets, Shawarsh Artsruni twice was able to take the ball from Shapuh. Shapuh struck him with a mallet and said: “Know who you are.” Then Shawarsh replied: “Indeed, I do know that I am the son of a king from the seed of Sanasar and have the right among your brothers to kiss the cushion of the king, as my name testifies.” Saying this with exceeding contempt, Shawarsh quickly left the race course.

Դարձեալ երբեմն ի խնջոյս ուրախութեան Խոսրով Գարդմանացի ի գինւոջ զեղխեալ առաջի Շապհոյ զաւրէն սեղեխի տռփեցելոյ զհետ ջնարահար քաջամատն կնոջ կրթէր: Ընդ որ ցասուցեալ Շապհոյ հրամայէ ունել զնա եւ ի դահլճին պահել. այլ նա ի վաղակաւորն հաստատեալ զաջն, պէս գունակ Տրդատայ Բագրատունւոյ, յիւր տունն անցեալ գնայր, եւ ոչ ոք ի սպասաւորացն արքունի համարձակեալ արկանել ի նա ձեռն, յառաջագոյն գիտելով զփորձ առնն։ Եւ զայս պատմել մեզ քոյդ հարկաւորեաց ընդ վայր խնդիր:

On another occasion, when making merry at a feast, Xosrov of Gardman, in his cups, in the presence of Shapuh, showed an indecent and passionate love for a woman who played the lyre with skillful fingers. Enraged by this, Shapuh ordered that Xosrov be arrested and kept at the hall. However, Xosrov, hand on his dagger, like Trdat Bagratuni, went off to his own home—while none of the court servitors dared lay a hand on him, knowing in advance what sort of man he was. We were forced to narrate this type of material because of your inappropriate request.

Որ ինչ զկնի գնալոյն ի Հայոց Շապհոյ, եւ անիշխանութեանն յետ նորա:

What transpired after Shapuh’s coming to Armenia, and the anarchy after him.

Զքառեամ անարգաբար թագաւորեալ Հայոց Շապհոյ հասանէ նմա համբաւ հիւանդութեան հաւրն, եւ գնայ փութանակի, իւրում տեղակալին հրամայելով զաւրագլխի ունել զմեծամեծս Հայոց եւ տանել ի Պարսս: Բայց իբրեւ եղեւ հասանել Շապհոյ ի Տիսբոն մեռաւ հայրն նորա Յազկերտ, թագաւորեալ ամս մետասան: Ի նմին աւուր եւ նա անդէն ի դրանն մարդկանէ նենգեալ սատակեցաւ: Իսկ ի ձեռն քաջին եւ բարեբախտին Ներսիսի Ճիճրակացւոյ զաւրագլուխ եղելոյ ժողովեալ նախարարացն Հայոց հանդերձ զաւրաւք իւրեանց տան ընդ գնդին Պարսից պատերազմ. հարկանեն զզաւրսն, եւ սպանանէ Ապրսամ Սպանդունի զզաւրագլուխն. եւ ինքեանք ցրուեալք, տիրագլուխք անձնապահապետք յամենայն լերինս եւ յամուրս շրջէին. յորում համաւրէն Վանանդացին երեւեցան նահատակեալք քաջութեամբ: Ուստի աղմկաւ եւ բազում խռովութեամբ մնացեալ աշխարհս մեր յանիշխանութեան ամս երիս, աւերեալ ամայանայր. վասն որոյ պակասեալ լինէին հարկք արքունի, եւ հատեալ ճանապարհք ռամկաց, եւ ամենայն բարեկարգութիւն վրդովեալ ապականէր:

After four years of a dishonorable reign over Armenia, Shapuh received news of his father’s illness and quickly went to the Persian court, ordering the military leader, his deputy, to seize the Armenian grandees and take them to Persia. But as soon as Shapuh had reached Ctesiphon his father, Yazkert, died having ruled for 11 years. On the same day, Shapuh also perished, through the treachery of court people. Now it was at the direction of the valiant and fortunate Nerse’s Chichrakats’i as military leader that the Armenian lords were assembled with their troops and gave battle to the Persian brigade. The Armenian lords beat the Persian troops and Aprsam Spanduni killed their military commander. Then they dispersed, with the leaders looking to their own safety, wandering over all the mountains and fortresses. In this matter of defense, the Vanandats’ik’ displayed the most consistent feats of bravery. Thus for three years our land remained in tumult with many disturbances and was ruined and wrecked. Therefore taxes were not paid to the court and the roads were cut off to the common folk, and all order was disrupted and corrupted.

Ընդ նոյն աւուրս թագաւորեաց Պարսից Վռամ երկրորդ, եւ զքէն վրիժուց խնդրեաց ի մերմէ աշխարհէս. խաղաղութիւն առնելով ընդ Յոյնս ոչ ի բաժին նոցա հպի:

In these same days, Vr’am the Second ruled as king of the Persians and sought vengeance from our land. He made peace with the Greeks and did not touch their sector.

Առաքումն Մեսրոպայ ի Բիւզանդիոն, եւ պատճէն թղթոցն հնգից:

The mission of Mesrop to Byzantium and copies of the five letters.

Իսկ իբրեւ ետես մեծն Սահակ զայս ամենայն չարիս ի մասինն Պարսից գնաց նա զկողմամբք արեւմտից մերոյ աշխարհիս, ի բաժին մասինն Յունաց, եւ ոչ ըստ արժանեաց իւրոց եղեւ ընկալեալ. վասն որոյ յղէ զՄեսրոպ եւ զՎարդան թոռն իւր ի Բիւզանդիոն առ կայսրն Թէոդոս հանդերձ թղթով, որ ունէր զայս:

As soon as Sahak the Great saw all these evils in the Persian sector, he went to the western sector of our land, to the Greek part. But he was not received in a fitting manner. Therefore he sent Mesrop and his own grandson, Vardan, to Byzantium, to Emperor Theodosius, with letters having this content.

Թուղթ Սահակայ առ Թէոդոս:

Sahak’s letter to Theodosius

Խաղաղասիրի կայսեր, տեառն իմում Աւգոստոս Թէոդոսի Սահակ Հայոց եպիսկոպոս, ի Տէր խնդալ: Գիտեմ, զի համբաւ նեղութեանս մերոյ հասեալ է ի լսելիս ինքնակալիդ. սակս որոյ յուսալով ի գթածութիւն բարերարութեանդ քոյ դիմեալ ապաւինեցայ յոտս ձեր. եւ ոչ հանդիպեցայ ընդունելութեան յիմում վիճակիս ի հրամանէ վերակացուացս սոցա: Այնչափ ատեցեալ զմեզ, մինչեւ զնշանագիրսն անգամ ոչ ընկալան, զորս եբեր նոյն այր զոր առաքեցի առ ձեր բարերարութիւնդ, բազում անգամ ճգնեալ դորա յԱսորւոց աշխարհին: Արդ հաճոյ թուեսցի տէրութեանդ ձերում ոչ անիշխան առնել զմեզ ի մերում վիճակիս, եւ հրամայել ընդունել զմեզ եւ զվարդապետութիւնս մեր: Ողջ լեր:

Sahak, bishop of Armenia, sends greetings in the Lord to the peace-loving emperor, my lord, Augustus Theodosius. I know that news of our difficulty has reached the ears of your majesty. Therefore, at your feet, trusting in your benevolent kindness, I apply for refuge, since I was not received in my diocese by order of their officials. They hate me so much that they did not even accept the alphabet which that same man Mesrop whom I have sent to you and who endured many hardships in the land of Syria had brought. May it please your lordship to not make us powerless in our own see, and to order them to accept us and our teaching. Be well.

Գրէ եւ առ եպիսկոպոս թագաւորեալ քաղաքին զայս ինչ:

Sahak also wrote to the bishop of the royal city, as follows:

Թուղթ Սահակայ առ Ատտիկոս:

Sahak’s letter to Atticus

Սահակ եպիսկոպոս Հայոց. վարդապետ մեր Ատտիկոս եպիսկոպոս աշխարհամուտ դրանդ, աւրհնութեամբ ողջոյն: Յուսացեալ ի ձեր սրբութիւնդ առաքեցաք զուսուցող մերոյ աշխարհիս զՄեսրոպ, եւ զթոռն իմ զՎարդան, որպէս զի լուեալ քո ի դոցանէ զաղէտս նեղութեան մերոյ, բարեխաւսեալ առ մեծի թագաւորիդ աւգնեսցես մեզ, որպէս արդարեւ եղբայր սիրելի: Ողջ լեր:

Sahak, bishop of the Armenians, to our teacher, Atticus, bishop of the imperial court, sends greetings and blessing. Trusting in your holiness, we have sent Mesrop, the teacher of our land, and also my grandson, Vardan, so that you hear from them about the calamitous difficulties that have befallen us, so that you will intercede with your great king, to help us as a true and beloved brother. Be well.

Գրէ եւ առ Անատոլիոս զաւրավար զայս ինչ:

He also wrote to General Anatolis as follows:

Թուղթ Սահակայ առ Անատոլիոս:

The letter of Sahak to Anatolis

Սահակ եպիսկոպոս Հայոց. քաջի զաւրավարի Անատոլեայ խնդալ: Շնորհ ունիմ Աստուծոյ յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. վասն որոյ զգացուցանեմ զի ի հայթայթանս մերոյ նեղութեանս առաքեցի զուսուցողդ մեր զՄեսրոպ եւ զթոռն իմ զՎարդան ի դուռն արքունի. եւ աղաչեմ զքո քաջութիւնդ ձեռնտու լինել ճանապարհիդ: Ողջ լեր:

Sahak, bishop of the Armenians, sends greetings to the valiant general Anatolis. I am grateful to God for preparing you as a refuge for us. Concerning this, I am informing you that for relief from our difficulty, I have sent to court our teacher, Mesrop, and my grandson, Vardan. I beseech your valiant excellency to facilitate their journey. Be well.

Զայս տեսեալ Անատոլեայ, միանգամայն եւ զլուր առաքինութեանն Մեսրոպայ յիշեալ, որ յառաջագոյն հնչեցեալ էր զնմանէ ոչ փոքր ինչ արար նոցա ընդունելութիւն, մինչեւ ի ձեռն փոփոխ ընթացից գրով զգացուցեալ կայսերն առնու հրաման արժանապէս առաքել փութով: Վասն որոյ արգելեալ ի քաղաքին Մելիտինէ զբազմութիւն աշակերտացն, զորս ընդ ինքեան ածեալ հանդերձ գլխաւորաւն նոցա Ղեւոնդիւ առ եպիսկոպոսին Ակակայ թողու։ Եւ իւր առեալ զՄեսրոպ եւ զՎարդան տայ ցեպիսկոպոսն Դերջանու ցԳինդ, եւ բարեփառութեամբ զնոսա յուղարկէ: Որով մտին ի Բիւզանդիոն, եւ յանդիման եղեալ մեծի թագաւորին առին զոր յուսայինն եւ զոր ոչն յուսային։ Եւ դարձան հանդերձ թղթով այսպիսեաւ:

Anatolis—seeing this and at the same time recalling news which earlier had been noised about regarding Mesrop’s virtue—held a not insignificant reception for them, to the point that he informed the emperor about the proceedings in written correspondence. As a result, he received an order to send them off in haste, in a worthy fashion. Therefore, Mesrop retained in the city of Melitene the multitude of students whom he had brought with him along with their head, Ghewond, and entrusted them to Bishop Acacius. Anatolis himself took along with him Mesrop and Vardan, entrusting them to Bishop Gind of Derjan, and sent them off in a goodly fashion. Thus did they enter Byzantium and, after being in the great king’s presence, they got what they had hoped for and even what they had not hoped for. They returned with a letter having this content:

Թուղթ Թէոդոսի առ Սահակ:

Letter of Theodosius to Sahak

Ինքնակալ Թէոդոս Աւգոստոս եւ կայսր Հռոմայեցւոց. մեծի Սահակայ եպիսկոպոսի Հայոց խնդալ: Հրամայեալ մեր տեսանել զթուղթս վերահասու եղաք գրելոցս առ ի քէն. եւ մեղադրեցաք յոյժ, զի ամենայն սրտիւ միտեցար զհետ հեթանոս թագաւորաց, եւ մեզ եւ ոչ թղթով բաւականացար ծանաւթանալ։ Եւ առաւել յայսմ մեղադիր եմք, զի արհամարհեալ զճարտարաւքս, որ ի մերում քաղաքիս յԱսորեաց ոմանց խնդրեցեր զիմաստից գիւտս: Վասն որոյ հաճեալ էաք ընդ մերոց ծառայիցդ արհամարհել զայդպիսի ուսումն. բայց զի յետոյ պատմեաց մեզ Մեսրոպ, եթէ կատարումն արուեստիդ ի շնորհաց վերնոյն եղեւ գրեցաք զի ամենայն փութով ուսցին. եւ զքեզ պատուեալ ընկալցին որպէս զարդարեւ վարդապետ իւրեանց, հանգոյն արքեպիսկոպոսին Կեսարու, եւ զարմանք եւ ծախք յարքունուստ եղիցին։ Եւ հրամայեցաք քաղաք շինել յաշխարհիդ Հայոց յապաւինութիւն ձեզ եւ մերոց զաւրացդ։ Եւ վասն քո արարաք ստրատելատ զՎարդան զորդի որդիացելոյ քոյ, եւ յառաջին վարդապետսն գրեցաք ցՄեսրոպ: Ողջ լեր:

Emperor Theodosius Augustus and Caesar of the Romans sends greetings to Sahak the great bishop of the Armenians. Having ordered your letters to be examined, we have become apprised of what you wrote. We blamed you greatly—for you, with all your heart, inclined to pagan kings and did not inform us, even by letter of your intentions. In this affair, we blame you even more for having disdained the scholars who are in our city and having turned to some Assyrians for scholarly inventions. For that reason, we are pleased that such teaching was scorned by our servants in the Greek sector. However, since Mesrop later told us that the completion of your project was due to grace from On High, we have written that they should study the alphabet with all diligence and also receive you with respect as their true teacher, resembling the archbishop of Caesarea with provisions and expenses paid for by the court. Furthermore, we have ordered that a city be built in your land of Armenia as a refuge for yourself and for our troops. For your sake, we also have made Vardan, your son’s son, stratelate and have inscribed Mesrop among the foremost vardapets. Be well.

Գրեաց եւ մեծ եպիսկոպոսն Ատտիկոս զայս ինչ:

The great bishop Atticus also wrote a letter with this content:

Թուղթ Ատտիկեայ առ Սահակ:

Letter of Atticus to Sahak

Ատտիկոս ինքնագլուխ եպիսկոպոս Կոստանդնուպաւլսի. եղբաւր սիրելւոյ եւ աթոռակցի Սահակայ եպիսկոպոսի Հայոց, ի Տէր խնդալ: Բազում գոհութիւն Աստուծոյ մատուցանեմք յաղագս քո բարեհամբաւութեանդ ի մէջ այդպիսի բարբարոս ազգի. այլ ազատ ի մեղադրանաց ոչ թողումք, որ ոչ կանխաւ յիշատակեցեր զսիրելութիւն Գրիգորի եւ Ներսիսի երանելեաց քոց հարց։ Եւ առաւել ընդ այս զարմանամք, եթէ զիա՞րդ թողեր զաղբիւրն եկեղեցւոյ, զհայրն մեր սուրբ Յովհաննէս, որ ոչ միայն տիեզերական մայրաքաղաքիս, այլ եւ սովաւ ամենայն քրիստոնեայք ընդհանուր աշխարհիս ի նմանէ լուսաւորեցան վարդապետութեամբ. ուստի եւ Ոսկեբերան կոչեցին զնա։ Եւ ձեր զանց զնովաւ արարեալ կամեցայք ի սահանական ջրոց զփափագ ծարաւոյն յագեցուցանել. մինչեւ ամենակալին տեսեալ զսնոտի աշխատութիւնն բղխեաց ի ձեզ զշնորհս Հոգւոյն, ընդ որ այժմ ուրախ եմք: Իսկ արդ հրամանաւ ինքնակալին Աւգոստոսի տուեալ լիցի քեզ իշխանութիւն վարդապետել զկողմնդ մեր. եւ աղանդոյդ բորբորիտոնաց կամ հաւանեցուցանել, կամ հալածել ի քումմէ վիճակէդ։ Եւ զառաքեալս ի քէն զՄեսրոպ ձեռնադրեցաք լինել եկղեսիաստիկոս:

Atticus, autocephalous bishop of Constantinople, sends greetings in the Lord to my dear brother and colleague Sahak, bishop of the Armenians. We offer many thanks to God for your good reputation in the midst of such a barbarous people. However, we do not leave you free of blame that earlier you did not recall the love held for us by your blessed fathers Gregory and Nerse’s. And we are even more amazed as to why you have left the source of the Church, our father Saint John, by whom not only this universal capital city but also all Christians in the entire world were illuminated through his doctrine. For that reason they called him Chrysostom. Yet you neglected him and wished to quench your thirst with torrential waters, until the Almighty, seeing your vain efforts, let loose upon you the grace of the Spirit—at which we are now glad. At the command of the autucrat Augustus, you are given the authority to teach in your area. As for the sect of the Borborites, either convince them to desist or expel them from your diocese. Regarding Mesrop, whom you sent to Constantinople, we have ordained him ecclesiasticus.

Վասն զարևմտեայս մեր վարդապետելոյ, եւ խաղաղանալոյ բոլորումն, և թագաւորելոյն Արտաշրի։

Concerning instruction in our Western sector and peace in full, and about the reign of Artashir.

Եկեալ Մեսրոպայ եւ Վարդանայ ստրատելատի գտին զզաւրավարն Անատոլ հուպ ի մերս եկեալ սահման. որոյ ընկալեալ զհրամանն արքունի առաւել յոխորտաբար եւ քաջափոյթ ձեռնարկութեամբ զգործն ի կատարումն աւարտեաց: Քանզի իշխանք եւ գործակալք եւ գլխաւորք եւ որք միանգամ յայտնիք էին ի կողմանն, ի մի վայր եկեալ հասանէին հանդերձ ամենայն քահանայական ազգաւն ինքնակամ, իբրեւ յաստուածառաք ձայնէ հրաւիրեալք. զորս անյապաղաբար սկսեալ ուսուցանել երագապէս վարդապետեցին զկողմն արեւմտեայ, որպէս զարեւելեայն:

When Mesrop and stratelat Vardan arrived, they found that General Anatolius had come close to our borders. Anatolius, having received the royal order, promptly and with zeal brought the matter to completion. For the princes, officials, and chiefs who were prominent in these parts readily gathered in one place with the entire host of priests, as though summoned by the word of God. These they began to teach at once and quickly educated the western sector as had been done in the eastern sector.

Յայնժամ գային հասանէին ի բազում նախարարաց կոչնականք զմեծէն Սահակայ, զի ի մէջ նոցա անցեալ ի միաբանութիւն հաւաքեսցէ զամենեսեան: Քանզի գիտացեալ արքային Պարսից Վռամայ, եթէ առանց նախարարացն Հայոց ոչ մարթի ունել զաշխարհս հաշտութիւն խաւսի ի ձեռն Սմբատայ ասպետի: Վասն որոյ թողու զՄեսրոպ ի վերայ վարդապետութեան կողմանն արեւմտից, եւ առ նմա զթոռունսն իւր զՀմայեակ եւ զՀամազասպեան, զեղբարսն Վարդանայ ստրատելատի: Հրամայէ քննել զժանդագործ բորբորիտոնսն, եւ եթէ ոչ հեզութեամբ եւ ոչ սաստիւ գայցեն յուղղութիւն չարչարանաւք հալածել. զի որպէս թշնամիք ի թշնամեաց վրէժ առնուցուն, եւ խայտառակեսցի իրաւացի մահուամբ անիրաւ մահ հոգւոց։ Եւ ինքն եկեալ անցանէ յԱյրարատեան գաւառն. կուտեալ զամենայն նախարարազունսն առաքէ զՍմբատ ասպետ եւ զՎարդան ստրատելատ զթոռն իւր ի դուռն արքային Պարսից։

Then Sahak the Great began receiving messages from many naxarars, asking him to come to them and unite them all together. For Vr’am, king of the Persians, knew that without the Armenian naxarars, he could not hold the land. Therefore Vr’am proposed peace via aspet Smbat. Sahak, for that reason, left Mesrop in charge of instructing the western sector and with him his own grandsons, Hmayeak and Hamazaspean, the brothers of stratelat Vardan. He ordered them to examine the vile Borborites, and if they would not come to orthodoxy by persuasion or threats, to persecute them with tortures, so that they take vengeance as enemies upon enemies, and so that the unjust death of souls be shamed by a just death of the heretics. Sahak himself came and crossed through the Ayraratean district. Assembling all the naxarars and their descendants, he sent aspet Smbat and stratelat Vardan, his grandson, to the court of the king of the Persians.

Եւ նորա հաստատեալ զհաշտութիւնն մուրհակ մոռացման յանցանաց կնքէ, ըստ խնդրոյ նոցա թագաւոր կացուցանելով զԱրտաշէս որդի Վռամշապհոյ. եւ փոխեալ զանունն, Արտաշիր կոչելով զաշխարհս հայոց ի նա հաւատայ առանց պարսիկ վերակացուի. որ տիրեաց ամս վեց:

Then the Persian king confirmed the peace treaty and sealed an amnesty for crimes and, at their request, designated as king Vr’amshapuh’s son, Artashe’s. Changing his name to Artashir, he entrusted the land of the Armenians to him, without a Persian overseer. He reigned for six years.

Շինուած Կարնոյ քաղաքին, որ կոչի Թէոդուպաւլիս։

Construction of the city of Karin, which is called Theodosiopolis.

Անատոլեայ զաւրավարի ընկալեալ զհրամանն արքունի, եւ եկեալ յաշխարհս մեր եւ շրջեալ ընդ բազում կողմանս մեր հաճի ի գաւառին Կարնոյ շինել զքաղաքն արգաւանդահող, շատաջուր եւ բերրի. իբր միջոց վարկուցեալ զվայրսն, ոչ կարի ի բացեայ ի տեղեացն, ուր Եփրատայ մասինն ինչ բղխեն աղբիւրք եւ հանդարտ գնացիւք յառաջացեալ ծովանան մաւրաբար երեւութիւք. յորում անբաւութիւնք ձկանց եւ զանազան հաւուց ճարակաւորաց, յորոց ի ձուոցն միայն կերակրեալ լինէին բնակիչքն։ Եւ զեզերբ մաւրին շամբք եւ բազմութիւն եղեգանց. եւ դաշտքն ունին զթանձրութիւն խոտոց եւ զքաջաբերութիւն սերմանաւոր պտղոց։ Եւ լերինքն լի են երէովք կճղակաբաշխիւք եւ որոճայնովք. նա եւ զանասնոց պաճարս բազմացուցանեն, մեծահասակս, քաջամարմինս եւ յոյրս ցուցանեն, համակեալս ի գիրութիւն։

General Anatolis received the royal order, came to our land, and went about through many of our regions, examing them. It pleased him to build the city mentioned in the agreement in the district of Karin, a district of rich soil, plentiful water, and fertility. Anatolis considered this site as central, not far from the places where the sources of a part of the Euphrates River spring forth. The river advances with a peaceful course, spreading out with the appearance of a vast marsh. Here are found countless numbers of fish and various types of birds feeding—from whose eggs alone the inhabitants may be fed. Along the edges of the swamp are reeds and rushes, and the plains have thick grass and an abundance of fruit with seeds. The mountains are full of cloven-footed and ruminant animals. Also, the herds of animals increase here—animals of great height, size, and strength, as well as marvelous fatness.

Եւ առ ստորոտով մի գեղեցկանիստ լերինն գտեալ բազում աղբիւրս ականակիտս եւ մանունս բղխեալ անդ ետեղագրեաց զքաղաքն. զորով շրջափակեալ խոր փոսիւ անդնդալիր հաստատեաց զհիմունս պատուարին. եւ ի վերայ բարձրաբերձ աշտարակս ահագինս շինեաց, յորոց զառաջինն Թէոդոս անուանեաց ի պատիւ Թէոդոսի։ Եւ ի նմանէ եւ անդր շինեաց աշտարակս ժայռաւորս իբրեւ զնաւացռուկս, եւ առանցս գոգաւոր խորշիւք, որք ընդդէմ հային լերինն: Սապէս եւ ընդդէմ դաշտին հիւսիսոյ. իսկ ընդդէմ արեւելից եւ արեւմտից կանգնեաց աշտարակս բոլորաձեւս։

And there, at the base of a beautifully-situated mountain where many small transparent springs were found, he planned the city. Surrounding it with a deep moat, he laid the foundations of a rampart at a great depth. Above it he built awesome high towers, the first of which he named T’eodos, in honor of Emperor Theodosius. To one side of it he built rock towers, like the prow of a ship, with recessed passages facing the mountain and the same opposite the northern plain. To the east and to the west he erected round towers.

Եւ ի մէջ քաղաքին ի բարձրաւանդակ վայրի մթերանոցս բազմապատիկս շինեաց, եւ Աւգոստիոն անուանեաց ի պատիւ Աւգոստոսի։ Եւ այլ ջուրս ընդ յոլով տեղիս ածեալ մտոյց անյայտ գնացիւք։ Եւ ելից զինու եւ պահապան գնդիւք զքաղաքն, եւ անուանեաց Թէոդուպաւլիս, զի յիշատակաւ քաղաքին անմահ լիցի անունն։ Եւ ի վերայ ջերմն բղխեալ աղբերացն յարկս ի վիմատաշ քարանց շինեաց:

In the middle of the city on an elevated spot he built numerous storehouses, naming them Augustian in honor of Augustus. From various places he gathered many waters and conducted them into the city by hidden conduits. He filled the city with arms and a brigade for protection, and named it Theodosiopolis, so that the name would be immortalized with that of the city. Over warm springs there he built structures of dressed stone.

Կրկին աւետարանիչ լինել Մեսրոպայ, եւ երթ թարգմանչացն ի Բիւզանդիոն։

Mesrop again preaches, and the going to Byzantium of the translators.

Մեսրոպայ կացեալ յանապատ եւ ի հովանաւոր տեղիսն, որ Շաղգոմքն անուանին բովանդակեաց զվարդապետութիւնս առաջին առելոց խմբիցն: Քանզի ոչ որպէս զարուեստ ուսուցանէր, այլ իբրեւ զհոգի առաքելաբար աշակերտացն տայր: Յետ որոյ թողեալ վերակացուս յիւրոց աշակերտացն ի նմին տեղւոջ, զՂեւոնդ եւ զԵնովք ի Սպեր, իսկ ի Դերջան զնոցին եպիսկոպոսն զԳինդ, եւ յԵկեղեաց զԴանան ինքն եկեալ յԱյրարատ անցանէ յառաջնոյ բնակութեան գաւառն Գողթն:

Mesrop, staying in deserted and forested places called Shaghgomk’, finished the instruction of the first-gathered group of students. He instructed, not as though it were an art, but like an apostle, giving his soul to the students. After this, leaving supervisors from among his students in that place—Ghewond and Enovk’ in Sper; in Derjan, their bishop, Gind; in Ekegheats’, Danan—Mesrop came to Ayrarat and passed into the district of Goght’n, the place of his first residence.

Քանզի մնացեալ արմատ դառնութեան հեթանոսական աղանդոյն ի ժամանակի անիշխանութեանն ի վեր երեւեալ ի բազումս տարածեցաւ. զորս բնաբարձ արարեալ երանելւոյն հանդերձ աւգնականութեամբ հաւրաբարոյին Գտայ որդւոյ Շաբիթայ, իշխանի գաւառին, տեղեկանայր եւս, եթէ չարեացն վարդապետք նախագոյնք ի Բաղասականն են կողմանս: Ուր երթեալ զբազումս յուղղութիւն ածէ, եւ զսակաւսն անդարձս յիշխանութիւն Հոնաց հալածականս առնէ: Հաւատալով զվարդապետութիւն կողմանցն այնոցիկ եպիսկոպոսին, որում Մուշեղն կոչէին ինքն դառնայ զԳարդմանայ ձորովն. զի եւ ի նմա լուաւ լինել ի նոցին ընկերաց աղանդոյն. զորս գտեալ ածէ եւ զնոսա ի գիտութիւն ճշմարտութեան, հանդերձ վերստին ուղղութեամբ իշխանին Գարդմանաց, որում անուն էր Խուրս: Հրաւիրի անտի ի բդեշխէն Գուգարացւոց Աշուշայէ յաղագս նորին գործոյ գալ յիւր իշխանութիւնն ի գաւառն Տաշրաց. ուր երթեալ լաւագոյնս վարդապետեաց եւ հաստատագոյնս քան զամենայն աշակերտեալսն. առ որով ժամանակաւ Արձիլ ոմն էր կացեալ թագաւոր Վրաց:

For in Goght’n there remained the root of bitterness of the pagan sect which had reemerged during the period of anarchy and had spread to many. When Mesrop had rooted it out with the help of Giwt, prince of the district, and worthy son of his father, Shabit’, he was further informed that the earlier teachers of heretical evils were then to be found in the Baghasakan areas. Going there, Mesrop led many to orthodoxy, while the few who would not change, he expelled to the dominions of the Huns. Entrusting the teaching of those areas to a bishop named Mushegh, he returned along the valley of Gardman, for he had heard that followers of the same heresy were living there, too. Finding them, he also brought them to knowledge of the truth and with them, for a second time, the prince of Gardman, whose name was Xurs. Then Mesrop was invited from there by Ashusha, bidaxš of Gugark’ to come to his principality in the district of Tashir, for the same purpose. Having gone there, he instructed them better and made them more firmly grounded than all his students. Around that time, a certain Archil had beome king of the Iberians.

Ապա եկեալ եւ առեալ Մեսրոպայ եւ մեծին Սահակայ զնոյն աշակերտս, զՅովսէփ եւ զմիւս ընկեր նմին ի Կողբ գեղջէ, որում անուն Եզնիկ կոչէր առաքեն ի Միջագետս ի քաղաքն Եդեսիայ. զի որ միանգամ գտցին անդ գիրք ասացեալ նոցին սրբոց հարցն առաջնոց թարգմանեալ ի մեր լեզուս բերցեն փութով, զի յետ այնր ի Բիւզանդիոն առաքեսցին ի նոյն գործ: Որոց ընկալեալ զհրապուրական թուղթս սուտակասպասաց ոմանց, իբր թէ պատրաստին մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ զայլս առաքել ի Բիւզանդիոն. վասն որոյ առանց հրամանի վարդապետացն իւրեանց նոյն ընդ նոյն չուեալ գնացին ի Բիւզանդիոն, նախանձաւոր բարեաց եղեալ ուսմանց. եւ քաջ վարժեալ հելլէն դպրութեամբ ձեռնարկեցին ի թարգմանել եւ ի գրել։ Եւ ընդ նոսա նախանձեալ ընկերաց իւրեանց աշակերտակցաց, որոց անուանքն Ղեւոնդ եւ Կորիւն կարդային յիւրեանց կամաց ելին առ նոսա ի Բիւզանդիոն: Ապա ելանեն անդր Յովհան եւ Արձան, զորս կանխագոյն առաքեալ էր մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ. որոց յուլաբար ուղեւորեալ եւ ծուլաբար դեգերեալք պատաղեցան ի Կեսարիայ: Որոց ընդունելութիւն ամենեցուն մեծապէս արար Մաքսիմիանոս եպիսկոպոս Բիւզանդացւոց:

Then Mesrop and Sahak the Great came and, taking the same students—Yovse’p’ and his other comrade from Koghb village, whose name was Eznik—sent them to the city of Edessa in Mesopotamia. This was so that they could translate into our language all the books that they found there composed by the first holy fathers, and bring the translations back quickly. After that, they would be sent to Byzantium to engage in the same work. But then they received seductive letters from certain liars, claiming that Sahak the Great and Mesrop were preparing to send others to Byzantium. For that reason, without an order from their own teachers, they set out immediately and went to Byzantium, being zealous for good learning. As they were well trained in Greek writing, they set to translating and writing. However, their companions and fellow students named Ghewond and Koriwn, being jealous of them, joined them in Byzantium on their own initiative. Then Yohan and Ardzan arose and went there. These two earlier had been sent to Byzantium by Sahak the Great and Mesrop. However, they travelled slowly and lazily and stayed too long in Caesarea. Maximian, bishop of the Byzantines and patriarch of Constantinople, gave all of them an exalted reception.

Յաղագս ժողովոյն Եփեսոսի, որ վասն ամբարշտին Նեստորի եղեւ։

Concerning the Council of Ephesus, which took place because of impious Nestorius.

Ընդ այն ժամանակս եկաց յաթոռ եպիսկոպոսութեանն Բիւզանդացւոց անարժանաբար ամբարիշտն Նեստոր, եւ հրէական իմացմանց հետեւեալ հայհոյեաց զամենասուրբ կոյսն մարդածին լինել եւ ոչ աստուածածին: Քանզի ծնեալն ի նմանէ առեալ սկիզբն ա՛յլ որդի ասէր շնորհաւք ի Մարիամայ, եւ այլ որդի ի Հաւրէ յառաջ քան զյաւիտեանս. որպէս զի լինել երկուս որդիս, որով Երրորդութիւնն չորրորդութիւն լինի: Վասն որոյ ժողովեալ սրբոց հարցն յԱսիա ի ծովահայեացն Եփեսոս գրաւորական վերծանութեամբ, Կելեստինոս Հռոմայ, Կիւրղոս Աղեքսանդրի, Յոբնաղիոս Երուսաղեմի, Յովհաննէս Անտիոքայ, Մեմնոն Եփեսոսի, Պաւղոս Հեմեսու, Թէոդոտիոս Անկիւրիայ, եւ այլք բազումք, համանգամայն երկերիւր հարք, նզովեալ զՆեստոր խոստովանեցին մի որդի Աստուծոյ զտէր մեր Յիսուս Քրիստոս, եւ աստուածածին զամենասուրբ կոյսն Մարիամ։

In that period, the impious Nestorius sat on the throne of the episcopacy of the Byzantines. Following the Jewish interpretation, he cursed the most-blessed Virgin as being mother of a man and not of a God. Nestorius claimed that the one born from her had a beginning but was called Son by grace from Mary, while another was Son from the Father before ages—so that there were two Sons and, by this, the Trinity became a Qaternity. Therefore the holy fathers gathered at seaside Ephesus in the province of Asia. In a written statement, Celestine of Rome, Cyril of Alexandria, Juvenal of Jerusalem, John of Antioch, Memnon of Ephesus, Paul of Emesa, Theodosius fo Ancyra, and many others, altogether 200 fathers, anathematized Nestorius and confessed Our Lord Jesus Christ as the one Son of God and the most-blessed Virgin Mary as the Mother of God.

Եւ վասն զի ոչ հանդիպեցան յայնմ ժողովի մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ գրեն առ նոսա Կիւրեղ Աղեքսանդրացի եւ Պրոկղոս Կոստանդնուպաւլսի եւ Ակակ Մելիտինեայ եպիսկոպոսք, զգուշացուցանելով զնոսա. քանզի լուան, եթէ ոմանք ի չարափառացն աշակերտաց առեալ զգիրսն Թէոդորոսի Մամուեստացւոյ, զվարդապետին Նեստորի, եւ զաշակերտին Թէոդորի գնացին յաշխարհն Հայոց: Ապա եկեալ թարգմանիչն մեր, զորոց զանուանսն յիշատակեցաք յառաջագոյն գտնի զմեծն Սահակ եւ զՄեսրոպ յԱշտիշատ Տարաւնոյ, եւ մատուցին զթուղթսն եւ զկանոնս ժողովոյն Եփեսոսի, վեց սահմանեալ կանոնաւ եւ զստոյգ աւրինակս Գրոց:

Now because Sahak the Great and Mesrop were not encountered at that council, they were written to and cautioned by the bishops Cyril of Alexandria, Proclus of Constantinople and Acacius of Melitene, who had heard that some of Nestorius’ heretical students, having taken the writings of Theodore of Mopsuestia—teacher of Nestorius, and student of Diodore—had gone to the land of the Armenians. Then our translators, whose names we recalled earlier, came and found Sahak the Great and Mesrop at Ashtishat in Taro’n and presented to them the letters and the canons of the Council of Ephesus, in six canonical chapters, and also correct copies of Scripture.

Զոր առեալ մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ դարձեալ թարգմանեցին զմի անգամ թարգմանեալն փութանակի, հանդերձ նոքաւք վերստին յաւրինեալ նորոգմամբ: Բայց քանզի անգէտք էին մերումս արուեստի ի բազում մասանց թերացեալ գործն գտանէր. վասն որոյ առեալ մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ զմեզ առաքեցին յԱղեքսանդրիայ, ի լեզու պանծալի, ի ստոյգ յաւդանալ ճեմարանին վերաբանութեան:

Sahak the Great and Mesrop took these and translated again what initially had been hurriedly translated and made with our translators a new, revised version. But, as these translators were ignorant of our art, defects were found in many places in their work. For that reason, Sahak the Great and Mesrop selected us and sent us to Alexandria to learn eloquence and to thoroughly complete our education at the academy.

Ի վարդապետսն, յինքն եւ ի ճանապարհորդութիւն ուսմանն, աւրինական երկնային զարդու։

On the vardapets, myself, and the journey to study, with a comparison to celestial bodies.

Յարահետեւողք իմաստասիրացն եւ վերահայեցողք չափաբերապէս մակագրութեանց զաստեղս ի լուսնոյ ասեն ընծուիլ, եւ զլուսին արեգակամբ ուռճացեալ, եւ զբոլոր արեգակն յարփայինն երկնէ. հիկէն արփւոյն հեղեալ զծագումն յերկաքանչիւր գաւտիսն, եւ զանցնիւր գաւտիսն ի ձեռն արեգական ընծուի ըստ դասի, ըստ բերման, ըստ ժամանակի: Օրինակ իմն, այսպէս եւ մեք յաւետախաղաց շնորհիւ ցոլացեալ յիմանալի ճառագայթից հոգեւոր հարցն, ըստ հարաւային մասանցն պարայածեալք յԵդեսացւոցն հասանէաք քաղաք. թեթեւակի ընդ խորս դիւանին նաւեալ անցաք ի սուրբ տեղիսն երկրպագել, եւ մնալ վայրկեան ի Պաղեստինացւոց հրահանգս։

Those who follow scholars and are skilled in astronomical studies say that stars receive light from the moon, the moon swells up thanks to the Sun, and the solar orb is illuminated by the ethereal heavens. Thus the ether pours its rays into the two zones, and each of them is illuminated by the sun, according to its position, movement, and time. By this same example we, travelling in a circular movement through the southern parts, arrived at the city of Edessa—illuminated by the grace that continaully flows from the rays of intelligence of our spiritual fathers. Sailing lightly over the depths of the archives, we passed from there to the holy places, to worship and to remain for a time, studying in Palestine.

Եւ այնպիսեաւ սաղապաճեմիւ մտաք յԵգիպտոս, յաշխարհն համբաւատենչ, յանչափից հրաժարեալ ի ցրտոյ եւ ի տաւթոյ, ի հեղեղաց եւ յերաշտից, ի գեղեցկումն մասին երկրի զդիրն ունելով, ամենազան պտղովք առլցեալ, եւ անձեռագործ պարսպեալ Նեղոսիւ. որ ոչ պահպանութիւն միայն, այլ եւ կերակուր նմա բաւական մատուցանել բընաւորեաց յինքենէ, եւ առոգմամբ տէր գոլ պատահեաց եւ չորութեան եւ խոնաւոյ առ երկրին գործաւորութիւն. եւ զանեղսն ի նմա դիւրածել գետոյն բերիւք հանգիտակ կղզւոյ առատագիւտս առնէ, շուրջ պարունակելով եւ ընդ ամենայն հոսելով, տրոհմամբ երկոտոսանից վտակաց: Յորում բարեյարմար մեծն Աղեքսանդրիայ է շինեալ քաղաք բարեժամանակ ի մէջ ծովուն, եւ ձեռագործ լիճ կառուցեալ. յորոց աւդոցն քաղցրախառնութիւն փչեցեալ, որ ի լճէն բերանք արձակին ի ծովն, եւ որք ի ծովէքն մաւտի ելոյ որ ելանեն ստէպ ստէպ սղոխք աւդոյ, անաւսրունք այն որ ի ծովէն, եւ թանձունք որ ի լճէն. որոց խառնուածն առողջագոյն զհաստատութիւն կենաց գործէ:

In this leisurely manner, we entered Egypt, that renowned land free from the extremes of cold and heat, from floods and droughts, located in a most beautiful part of the world, filled with all kinds of fruit, surrounded by a wall not made by human hands—the Nile. The Nile not only protects it but also itself supplies food in adequate measure, with irrigation regulating periods of dryness and moisture for the benefit of the agriculture of the country. Everything which is not found there is easily produced by the transport the river provides. It provides all this in abundance, as on an island, for it surrounds the country and flows everywhere, dividing itself into twelve branches. In an excellent location stands the great city of Alexandria, a city of proportion, with a temperate climate, built between the sea and an artificial lake. It is thanks to them sea and lake that a very pleasant breeze blows there; for, whether from the mouth of the lake towards the sea, or from the nearby sea, winds are continually blowing—light ones when they come from the sea, and heavy ones when they come from the lake. Their mingling produces a beneficial, strengthening effect on health.

Սորա առաջի այժմ ոչ անցեալ նստի Պղոտենիոս հինգակատար գագաթամբն, զանսպառ աշխարհ պատելով, այլ Մարկոս աւետարանական քարոզութեամբն. եւ ոչ վիշապազին դիւցազնականաց գերեզմանք, այլ սրբոց վայելչանան վկայարանք։ Եւ ոչ ի քսան եւ հինգն Տուբի տաւնի աղճատանք, զբեռնաբարձս պսակելով գրաստս, եւ պաշտաւն տանել լորտուաց, եւ աթերաց առնել բաշխումն, այլ ի մետասան նորին Տուբի յայտնութեանն Տեառն կատարի տաւն. զյաղթող նահատակս գովել, եւ աւտարաց առնել ընդունելութիւն եւ յաղքատս տուրս։ Եւ ոչ զոհել չար դիւին Սարապեայ, այլ զՔրիստոսի արիւնն մատուցանել պատարագ. եւ ոչ խնդրել հրաման պատասխանւոյ ի սանդարամետէն Պրոդէիադայ, այլ ուսանել զզաւրութիւնս պէսպէս իմաստից ի նորն Պղատոնէ, յիմն ասեմ վարդապետէ, որում ոչ անարժան գտայ աշակերտ, եւ ոչ անկատար վարժմամբ ի յանգ ելեալ արուեստից ինքնացայ:

Nowadays, the foremost one here is not that Pluto who once sat here with his five mountain peaks embracing the world. Rather, the leader is Mark, preaching the Gospel. No longer the tombs of godly heroes descended from dragons, but instead the wonderful martyria of saints. No longer is celebrated on the 25th of Tubi the foolish festival of crowning beasts of burden, the worshipping of serpents and the distribution of cakes. But on the 11th of the same month of Tubi, the feast of the Epiphany of the Lord is celebrated, the victorious martyrs are praised, strangers are welcomed, while the poor are given gifts. They no longer sacrifice to the demon Serapis, but offer Christ’s blood as a sacrifice. They no longer seek oracles from Proteus of the underworld, but now they study the power of various sciences from the new Plato, I mean from the teacher of whom I was not found an unworthy student. Moreover, I reached and established myself at the heights of mastery—not through imperfect study.

Նաւել յԵլլադայ կամելով յԻտալիա բռնութեամբ անկաք հողմոց. եւ ողջունեալ ի հանգիստ սրբոցն Պետրոսի եւ Պաւղոսի, եւ ոչ բազում ի Հռովմայեցւոցն կացեալ քաղաքի, անցանելով ընդ Ելլադայ յԱտտիկէ, սակաւ ինչ մնացաք յԱթէնս։ Եւ ի կատարել ձմերայնոյն դէմ եդեալ ի Բիւզանդիոն ելանել, փափագելով մերոց հայրենեացն:

Wanting to sail to Greece, we ended up in Italy through the force of the winds. After greeting the tombs of saints Peter and Paul, and not remaining long in the capital city of the Romans, we passed to Greece and reached Athens. We stayed in Athens for a short while. When winter had passed, we set out for Byzantium, longing to return to our homeland.

Ի վարդապետսն, յինքն եւ ի ճանապարհորդութիւն ուսմանն, աւրինական երկնային զարդու։

About the wicked alliance of the Armenians to plan their own destruction.

Յաղագս չար միաբանութեանն Հայոց ի խորհուրդ կորստեան անձանց: Բայց թագաւորն Հայոց Արտաշիր անհուն սկսաւ ողողանել յանառակ ցանկութիւնս, մինչեւ տաղտկանալ ի նմանէ ամենայն նախարարացն: Որոց եկեալ առ մեծն Սահակ զբողոք բարձին, հրաւիրելով եւ զնա յաւգնականութիւն ինքեանց, չարախաւսել առ արքային Պարսից, եւ ի բաց ընկենուլ զթագաւորն իւրեանց, եւ պարսիկ ածել ունող աշխարհիս: Այլ նա ասէ. «Ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ. իմ իսկ լուեալ է զայդպիսի աղէտս ամաւթալեաց, եւ բազում անգամ յանդիմանեալ ուրացաւ։ Եւ արդ պարտ է փոքր մի տանել թերութեան առնն, մինչեւ զելս իրացն խորհել մարթասցուք կայսերբն Յունաց Թէոդոսիւ, եւ ոչ անաւրինաց մատնել ի ծաղր եւ յայպանումն։

Artashir, king of the Armenians, began to plunge into licentious desires, to the point that all the Armenian naxarars became disgusted with him. Going to Sahak the Great, they raised a complaint—inviting him to assist them in denouncing Artashir to the king of the Persians and dethroning him as their king, and to bring in a Persian to administer this land of ours. But Sahak said: “I do not consider you to be liars. I, too, have heard about such disgraceful and shameful acts. On many occasions I have reprimanded him, but he denied the accusations. And now, we must put up with the man’s shortcomings for awhile, until we are able to arrange a way out of this matter, with Theodosius, emperor of the Byzantines, and not hand him over to the impious pagan Persians to be ridiculed and mocked.”

Եւ նոքա ոչ կամէին, այլ ջանային համախորհուրդ իւրեանց զնա առնել: Այլ նա ասէ. «Ինձ քաւ լիցի մատնել գայլոց զիմ մոլորեալ ոչխարս, եւ ոչ պատել զբեկեալն կամ զհիւանդացեալն, այլ գահավէժ առնել: Զի եթէ էր հաւատացեալ թագաւորի առաջի փութայի եւ ոչ յապաղէի, յուսալով զկանգնումն գլորելոյն. այլ հեթանոսաց, յառաւել կործանումն ոչ առնում յանձն, ըստ այնմ թէ մի՛ մատներ գազանաց զանձն խոստովանող քեզ: Քանզի դրոշմեալ է աւազանաւն, թէպէտ եւ անառակ է. պոռնիկ է, այլ քրիստոնեայ է. գիճացեալ է մարմնով, այլ ոչ անհաւատ հոգւով. զեղխ է վարուք, այլ ոչ կրակապաշտ. տկար է ի կանայս, այլ ոչ ծառայէ տարերց։ Եւ զիա՞րդ լինիցի այդ, փոխանակել զիմ ախտացեալ ոչխարն ընդ առողջ գազանին, որոյ առողջութիւնն է մեզ պատուհաս:

But not accepting this, they tried to make him share their opinion. He said to them: “God forbid that I should give my sheep who has strayed to the wolves, or leave it unattended when it is wounded or sick, but instead, push it over a cliff. But if this were happening before a faithful Christian king, I would be eager and not hold back, hoping to raise up the fallen one. But seeking justice for him in the presence of pagan kings would lead to his further destruction. I will not consent to this in accordance with the saying: “Do not betray to wild beasts the person who confesses himself to you.” For he has been sealed in the baptismal font, even though he is licentious. He is a fornicator, but a Christian; he is corrupt in body but believes in the soul; he lives a debauched life, but is not a fire worshipper; he is weak with regard to women, but does not serve the elements. Is it possible that I should exchange my sick sheep for a healthy beast whose very health is a scourge for us?”

Իսկ նախարարացն զմտաւ ածեալ, իբր թէ խաբկանաւք իցէ գործն յապաղել զնոսա, զի զթագաւորն պատրաստեցուսցէ ասեն ամենեքեան. «Վասն զի ոչ համակամեցար մեզ չթագաւորել նմա, արդ եւ մեք կամեսցուք եւ քեզ չքահանայանալ մեզ։ Եւ միաբանեալ ամենեքին, անցին առ արքայն Պարսից Վռամ, հանդերձ Սուրմակաւ ոմամբ Արծկէացի փառամոլ երիցու, չարախաւսել զարքայէն իւրեանց զԱրտաշրէ, եւ զմեծէն Սահակայ զՅունաւք գլեալ խորհրդովն:

Now the lords thought that Sahak was acting deceitfully to delay them, so that he might prepare the king. All of them said: “Since you did not agree with our decision that he should not rule as king, now we also desire that you should not be our priest.” Then, all united, they went before Vr’am, king of the Persians, along with a certain Surmak from Artske’, a glory-seeking presbyter, to bad-mouth their king, Artashir, and Sahak the Great, and accuse them of sympathy with the Greeks.

Յաղագս բառնալոյ թագաւորութեանն Հայոց ինքեանց կամաւ, եւ անարգելոյ աթոռոյ եպիսկոպոսապետութեանն։

About the abolition of the kingdom of the Armenians by their own will and the disrespecting of the throne of the archepiscopate.

Յայնժամ արքային Պարսից Վռամայ կոչեցեալ ի դուռն զթագաւորն Հայոց զԱրտաշիր եւ զմեծն Սահակ, եւ խնդրէին ի նմանէ ամբաստանել զԱրտաշրէ. եւ նա հրաժարէր բնաւ ասել ինչ չար կամ բարի: Ապա հրամայէ հազարապետին Արեաց, որ էր Սուրենեան Պահլաւ, զի հաւանեցուսցէ զնա խրատու սիրելութեան, որպէս զազգային։ Եւ նորա անկեալ ի բանս հրապուրանաց, ասելով. «Զի արիւն իմ ես եւ հարազատութիւն զբարին քո խորհելով ասեմ. եթէ միայն այժմ միաբանեսցիս ընդ նախարարսդ մեծարեալ լինիցիս յարքայէն Պարսից. եւ զթոռն քո զՎարդան կարգեսցէ ի վերայ Հայոց զուգահաւասար թագաւորին եւ համապատիւ: Այլ նա ոչ առնոյր յանձն, ասելով. «Զիա՞րդ վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. կամ ընդէ՞ր ձեր այդպիսի յաւժարութիւն ընկենուլ զԱրտաշիր. զի ես զնորա ապստամբութեան ինչ խորհուրդ ոչ գիտեմ. ապա եթէ վասն անառակ ինչ վարուց, զոր նոքա ամբաստանենն պատուոյ արժանի է ի ձէնջ, ըստ ձերում անմաքրասէր աւրինացդ, թէպէտ ըստ մերումն դատապարտի. բայց սակայն յինէն ոչ ինչ էք լսելոց ամենեւին:»

At that time Vr’am, king of the Persians, summoned to court Artashir, king of the Armenians, and Sahak the Great. And they wanted him to accuse Artashir. But Sahak refused to say anything, bad or good. Then Vr’am ordered the hazarapet of the Aryans who was a Pahlaw of Surenian lineage to convince Sahak through friendly advice, as his relative. The latter began to speak to Sahak with tempting words, saying: “Since you are of my blood, and are my kin, I will say this, wishing you well: if only you agree with your naxarars, you will be exalted by the king of the Persians. Moreover, your grandson, Vardan, will be appointed over the Armenians, equal in power to the king and with the same honors.” However, Sahak did not agree to this and replied: “Out of vanity and a lust for power should I speak ill of my companion? Or why are you so eager to depose Artashir? For I do not know about any plans of his to rebel. But if it is because of his licentious behavior—which they accuse him of—that behavior is worthy of honor from you, in accordance with your impure laws, even though he is guilty according to ours. But you shall hear nothing at all from us.”

Ապա զայրացեալ Վռամայ, ի մեծի հրապարակին արարեալ քննութիւն, եւ ոչ դնելով ունկն Արտաշրի յաւժարութեամբ լսէր չարախաւսացն, առաւել եւս յոյժ աղտեղութեան բանիցն Սուրմակայ: Քանզի զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն էր խոստացեալ նմա նախարարացն թշնամանակամացն եւ ոսոխասիրացն. վասն որոյ ինքնասիրութեամբ պատրաստեաց զլեզուն իւր սուսեր սատակիչ:

Then Vr’am, angered, held an investigation in the great court. Not heeding anything said by Artashir, Vr’am eagerly listened to his detracotrs and most especially to the vile words of Surmak. Since the throne of the archepiscopate had been promised to him by the naxarars, who were hostilely disposed toward Artashir and contentious. For that reason Surmak in self-interest, turned his tongue into a murderous sword.

Մինչեւ հրամայեաց Վռամ առնուլ զթագաւորութիւնն յԱրտաշրէ, եւ անդէն արգելուլ զնա, եւ զամենայն ինչս ազգի նորա ունել յարքունիս. նոյնպէս եւ զմեծն Սահակ, եւ զտունն կաթողիկոսական ունել յարքունիս, եւ տալ փոխանակ նորա յաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն Հայոց զՍուրմակն զայն։ Եւ մեծապարգեւ զնախարարսն արձակեաց պարսիկ մարզպանաւ, որում անուն էր Վեհմիհրշապուհ:

Finally, Vr’am ordered that the kingdom should be taken from Artashir and that he should be confined there and that all the belongings of his clan should be confiscated for the court. Vr’am similarly dealt with Sahak the Great, and confiscated for the court the House of the Catholicos, and ordered that the throne of the archepiscopate of the Armenians should be given to that very Surmak. Then King Vr’am dismissed the naxarars with great gifts and with a Persian marzpan, whose name was Vehmihrshapuh.

Բայց Սուրմակայ ոչ աւելի տեւեալ քան զմի ամ ի նոցին իսկ նախարարացն հալածեցաւ յաթոռոյն. որ ապա զիւրոյ գաւառին զԲզնունեաց զեպիսկոպոսութիւնն ի Պարսից արքայէն եգիտ ունել ազգաւ: Իսկ նախարարքն մեր խնդրէին ի Վռամայ ա՛յլ աթոռակալ. եւ ետ նոցա զԲրքիշոյ ոմն ասորի: Սա եկեալ վատթար ընկերակցաւք, ածեալ ընդ ինքեան եւ կանայս տնկալուչս, անժուժաբար եւ աւելորդաւք եւ յափշտակութեամբ վախճանեցելոցն վիճակաց վարեալ ամս երիս: Որում ոչ կարացեալ տանել նախարարացն դարձեալ աղաչեցին զՎռամ փոխել զնա, եւ տալ զայլ ոք ըստ կրաւնից նոցա. եւ կիսոցն ի նոցանէ զմեծն Սահակ խնդրեալ:

However, Surmak did not last more than a year before he was chased from the ecclesiastical throne by those same naxarars. Surmak was found to have received from the king of the Persians the episcopacy of his own district of Bznunik’, for himself and hereditarily for his clan. Then our naxarars requested from Vr’am another occupant for the position and he gave them a certain Brk’isho, an Assyrian. Brk’isho arrived with bad companions, bringing along women to keep house. For three years he led an intemperate and prodigal life, seizing the monies from dioceses whose bishops had died. The naxarars, unable to endure this, again beseeched Vr’am to replace him and give them someone else, according to their creed. And half of them requested Sahak the Great again.

Արձակումն ի Պարսից մեծին Սահակայ հանդերձ Շամուելաւ աթոռակալաւ։

The release from the Persians of Sahak the Great with his vicar, Samue’l.

Որպէս ասացաք յերկուս բաժանեալ նախարարքն Հայոց յերկաքանչիւրոցն առաքեցին խնդրել աթոռակալ յարքայէն Պարսից. Վաչէ Արծրունեաց տէր եւ Հմայեակ Աշոցաց տէր զոր ոք եւ արքայ կամեսցի. իսկ Մանէճ Ապահունեաց տէր եւ Սպանդարատ Արշարունեաց տէր զմեծն Սահակ. նա եւ զաւրավարին Յունաց Անատոլեայ ի Կարնոյ զՀաւուկ ի Կուկայառճոյ. զի եթէ ոչ իցէ նմա հաճոյ ունել յիւրում բաժնին տացէ զնա մասինն Յունաց: Յղեցին եւ բազմութիւնք եպիսկոպոսացն հանդերձ երանելեաւն Մեսրոպաւ եւ բովանդակ ուխտիւ եկեղեցւոյն մաղթանս զքահանայն Տիրուկ, զորդի Մովսիսկան ի Զարիշատէ Վանանդայ: Վասն որոյ հաւանեալ Վռամայ զերկաքանչիւրոցն կատարեաց զխնդիրս, տուեալ յաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն զայլ ոմն ասորի, Շամուէլ անուն, զի լիցի ընդդիմափառ մեծին Սահակայ եւ հակառակաթոռ. եւ գործ նմա զատուցանէ զընկերել մարզպանին, կալ ի վերայ բաշխից հարկաց խնդրեցելոց եւ դատաստանաց եւ այլ աշխարհական կարգաց։ Եւ զմեծն Սահակ արձակեալ թողու ի նա գեաւղս սակաւս ի նորին տանէ, զի նստցի միայն յինքեան վիճակի, իշխանութիւն ունելով միայն վարդապետութեան սովորական կրաւնիցն, եւ ձեռնադրութեան զայնոցիկ զորոց եւ Շամուէլն յանձն առնուցու:

As we have said, the Armenian naxarars were divided in two and each group sent to the Persian king requesting a vicar. Vach’e’, lord of the Artsrunik’ and Hmayeak, lord of Ashots’ were for accepting whomever the king might choose. But Mane’ch, lord of the Apahunik’, and Spandarat, lord of the Arsharunik’ requested Sahak the Great. Similarly, the Greek general, Anatolis, sent from Karin the offical named Hawuk, from Kukayar’ich with a proposal that if it did not please him to have Sahak in his sector, then he might give him to the Greek sector. The majority of the bishops along with the blessed Masrop and all the clergy of the Church, who sent the priest Tiruk, son of Movsisik, from Zarishat in Vanand with the same request. Therefore Vr’am agreed and granted the requests of both groups: giving the throne of the archepiscopate to another Assyrian, named Samue’l, so that he would be a rival and an anti-patriarch to Sahak the Great. The work he defined for him was to help the marzpan, supervise the distribution of collected taxes, the court, and other civil institutions. Releasing Sahak the Great, he left him a few villages from his House, so that he would reside only in his own diocese, having authority only to give the customary religious instruction and to ordain those acceptable to Samue’l.

Բայց յարձակելն զնա յանդիման իւր արարեալ ի բազմակոյտ ատենին. ասէ. «Երդմնեցուցանեմ զքեզ ի քոյին հաւատ միամիտ կալ ի ծառայութեան մերում, եւ ոչ խորհել իրս ապստամբութեան պատրել ի մոլար հաւատակցութիւնն Յունաց, եւ լինել պատճառ կորստեան ի մէնջ Հայոց աշխարհին, փոխել զբարերարութիւնն մեր ի չարութիւն:»

However, Vr’am, upon releasing Sahak had him brought before him in a full assembly tribunal and said: “I want you to swear by your faith to remain faithful to our service, not to plan rebellion, not to be deceived into an acceptance of the false faith of the Greeks, not to give us cause to ruin the land of the Armenians, turning our benevolence to wickedness.”

Յայնժամ կանգուն կացեալ մեծին Սահակայ, պարկեշտ եւ նազելի զինքն կազմեալ ի բեմասացութեան ձեւի համեստ հայեցուածովք, համեստագոյն եւս ձայնիւ սկսաւ ճառել զերախտիս ծառայութեանն, եւ զապերախտն ի նոցանէ լինել. ընդ նմին եւ զկեղծաւոր քաղցրաբանութիւն նոցա յանդիմանելով, եւ զդառնութիւն խորհրդոց եւ զգործս չարաչարս. յարելով ի նոսին զընդդիմաբանել անմիտ հայհոյութեանցն արտաճառեցելոց, զոր ասաց մոլար հաւատակցութիւն. եւ զնոցայն խայտառակելով զպաշտամունս, կատարեաց ի հրաշալի աստուածաբանութիւն, ըստ հանդուրժելոյ հեթանոսական լսելեաց։ Եւ ոչ բովանդակ զբանին պայծառութիւն անհաւատիցն արկանել առաջի յայպանումն, որպէս զմարգարիտ խոզից ի կոխումն. այլ այնչափ կայծակնաճաճանչ ցուցեալ, որով գազազացան մոգուցն լեզուք. եւ հիացեալ պակեաւ ինքնին թագաւորն, եւ ամենայն բազմութիւն հրապարակին անձնագեղացն Պարսից յակճիռս կալով սականջնել. մինչեւ հրամայեաց Վռամ արծաթ բազում տալ նմա իբրեւ քաջաբանի եւ ուժգնասրտի առն համարձակախաւսի առաջի այնքանոյ թագաւորի:

Then Sahak the Great stood up, having composed himself a dignified and grave demeanor, as if to speak an oration, began with a modest look and an even more modest voice to recall the merits of his service and their own ingratitude. At the same time, he reproached them for the hypocritical sweetness of their words, the bitterness of their thoughts, and the perfidy of their actions. In addition, he refuted the senseless blasphemies uttered by Vr’am about sharing the erring faith of the Greeks. Lambasting their faith, Sahak finished with a marvelous exposition of theology, as much as pagan ears could bear. He did not cast his dazzling words before the unfaithful, to be mocked, as one might cast pearls to swine to be trampled upon. But his speech blazed with lightning, so that the tongues of the mages were reduced to ashes. The king himself was astonished and the entire multitude of elegant Persians at court stood on tiptoe and pricked up their ears. It reached the point that much silver should be given to him as a brave and stout-hearted man who would speak so boldly before such a king.

Այլ նորա ոչ առեալ ասէ ցհամազգին իւր ցՍուրենեանն Պահլաւ. «Արծաթ նորա նմա լիցի. բայց դու հաւանեցուսցես զնա տալ ինձ զերկուսս զայս միայն. զգահ նախարարացն Հայոց, որպէս կարգեալ յԱրտաշրէ վարեցան մինչեւ ցայժմ նորին աւրինակաւ հրամայեսցէ եւ առ յապայ, զի մարզպանք պարսիկք մի՛ կարասցեն ծանուցումն սակս այնր առնելով ինչ գերազանցաւրէն փոփոխել ըստ կամաց իւրեանց։ Եւ միւս զի դարձուսցէ զտուն ազգականին իմոյ եւ քոյ, զմանկանն Գազաւոնի զորդւոյն Հրահատայ, թէ եւ ոչ յիւրում ետեղ, զԱրշակունին յաչաղելով անուն, գէթ ի կարգ ընկեցեալ ընդ այլ նախարարս թուեսցի, յորում ետեղ ինքն կամեսցի, որպէս համազն նորա Կամսարականն, կամ զԱմատունին թափեալ ի հարցն գահուէ եւ յառաջամասինն պատուոյ ի ստորնակայինն.

But he did not accept this, saying to his kinsman of the Surenian Pahlaw: “Let his silver remain with him. But do you convince him to give me only these two things: let him command that the same ordering of the Armenian naxarars be preserved—as it had been established from the time of Artashir and maintained to the present so that the Persian marzpans, being informed about this arrangement at a higher level will not attempt to change the protocols at their own will. The other matter is this: let him restore the House of my relative—who is also yours—Hrahat’s young son, Gazawon, if not to his own place—since he has such ill will for the Arsacid name, let him at least be counted in the group of those other lords fallen from their rank in whatever spot he wants. This would be as he deprived his kinsman the Kamsarakans, or the Amatuni, of their patrimonial rank and moving them from the beginning of the ranks to the end.

«Եւ կամ գրեթէ որպէս զարքունի գործակալութիւն նմա հաւատասցէ եւ նորուն զաւակաց համանմանակի ընտանութեամբ, մինչեւ Աստուած քաղցրասցի դարձուցանել ի կարգ հայրենի ընդ ձեռն որոյ եւ է թագաւորի: Արդ ջանասցիս դու թովելով զաւրէն համոզակեր թովչի:»

““Or at least let Vr’am trust him and his sons as royal officials until God has mercy and returns the patrimonial rank, by some king. Now try to bewitch him with the art of a true sorcerer.”

Այնմ լսող եղեալ Վռամայ հրամայէ զամենայնն կատարել. եւ դարձեալ հաստատելով զթոռն նորա զՎարդան ստրատելատն ի տէրութիւն իւրոյ ազգին Մամիկոնէից արձակէ ի Հայս: Բայց թէ ասիցէ ոք, պարտ է մեզ զասացեալսն մեծին Սահակայ ի Պարսից հրապարակախաւսութեանն գրել գիտասցէ, զի ոչ յումեքէ ի լսելիսս մեր հասեալ է բովանդակն ճշմարտութեամբ, եւ ոչ մեք ի պատմութեանս հիւսել հաւանիմք: Զի եւ ես այր եմ ծերացեալ եւ հիւանդոտ եւ անպարապ ի թարգմանութեանց, եւ զերագելն միայն խոկացի, ոչ ինչ մաքրագունից պարապեալ բանից, զի եւ քո կամքդ կատարեսցին, եւ ես ճողոպրեցայց ի քոց հարկեցուցանող բանից եւ աղաչանաց. մարդ զքեզ վարկանելով, կարեկցութեամբ մեզ հաւասարեալ, եւ ոչ, որպէս քերթողքն ասեն, մերձազաւակք եւ մաւտասերք, գոլ եւ նոյնասերմանք աստուածոց իշխանք:

Vr’am heeded this advice and ordered that it all be done. Once again, he established Sahak’s grandson, the stratelat Vardan, in the lordship of his Mamikonean clan. Then Vr’am released him to return to the Armenians. Now should someone say that we ought to write down everything said by Sahak the Great in his address to the Persians, let that person realize that we have not accurately heard the entire speech from anyone, and we do not want to make up Sahak’s address in our History. I am an old and sick man, constantly engaged in translating, and think only of finishing this work as soon as possible, and not about the best style. This is so that your wishes may be realized and I may be freed from your persistent words and requests. For I consider you to be a man equal to us in compassion, and not, as poets say, that princes are relatives and kindred and even descend from the seed of gods.

Գործք Շանուելի անարժան հոմիշխանին մեծին Սահակայ։

The deeds of Samue’l, the unworthy colleague of Sahak the Great.

Եկեալ Շամուելի կալաւ զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն, հետեւեալ վարուցն Բրքիշոյի, եւ առաւել եւս ագահութեանն մասամբ. զի նա զվախճանեալ եպիսկոպոսացն միայն յափշտակեաց զվիճակ, այլ սա եւ զկենդանեացն. քանզի եւ փոխանորդ մեռելոցն ոչ տայր թոյլ ձեռնադրել մեծին Սահակայ, եւ զկենդանեացն դոյզն ինչ գտեալ պատճառս խափանման հարկացն արքունի հալածականս առնէր, յինքն կորզելով զամենեցուն տունս: Վասն որոյ ատեցեալ ի բնաւ եպիսկոպոսացն արհամարհեալ լինէր. զի թէ եւ բիւրապատիկ չարիս ի նմանէ կրէին ոչ երբէք տեսանէին զնա, բայց ի Սուրմակայն յայնմանէ, զորոյ եւ մեծացոյց իսկ զվիճակն, արքունի հրամանաւ հանեալ զբազմաց նմա հաւատայր: Ընդ որ նախանձեալ եւ այլ եպիսկոպոսաց ժպրհեցան զնոյն առնել, խնդրելով ի Պարսից արքայէն աւգնականութեամբ իւրաքանչիւր իշխանաց:

Samue’l came and occupied the archepiscopal throne, following the behavior of Brk’isho, but with even more greed. He ravished the dioceses not only of dead bishops, but also of living ones. Samue’l did not allow Sahak the Great to ordain replacements for the deceased ones. As for the living ones, Samue’l found feeble excuses—that they were holding back delivering the royal taxes—to expel them and seize all their Houses for himself. Therefore all the bishops hated and insulted him. Even though the bishops endured thousands of evils from him, they never saw him, except for Surmak, whose diocese was even enlarged by him. What he had taken from many, Samue’l entrusted to him. Jealous of this, other bishops dared to do the same, each seeking permission from the king of the Persians, with the help of each of their princes.

Այլ մեծն Սահակ ոչ ինչ կասեաց զհոգեւոր կաթնն դիեցուցանել մանկանց եկեղեցւոյ հանդերձ Մեսրոպաւ, զոր թողեալ խարսխեաց յեկեղեցւոջն կաթուղիկէ, որ ի Վաղարշապատ քաղաքի, ինքն կալով ի Բագրեւանդ գաւառի, ի տեղւոջն ուր ծագեաց լոյս յերկնից ի մկրտել սրբոյն Գրիգորի զՏրդատ արքայ եւ զբոլոր Հայս:

But Sahak the Great did not cease to nourish the children of the Church with spiritual milk, assisted by Mesrop, whom he had installed in the cathedral church of the city of Vagharshapat. He himself was staying in the district of Bagrewand, in the spot where a light from Heaven had shone forth when Saint Gregory had baptized King Trdat and all the Armenians.

Բայց Շամուէլ կեցեալ ամս հինգ մեռանի ի մերում աշխարհիս: Յայնժամ ժողովեալ ի միասին ամենայն նախարարացն չոգան առ մեծն Սահակ, եւ զմեղանս յանձն առեալ աղաչէին զնա դարձեալ ունել զաթոռն. խոստանային ի Պարսից արքայէն հաստատել զնա, մուրհակ ամենեցուն կնքեալ ազգաւ տալ թոռանց նորա զնոյն իշխանութիւն: Այլ նա ոչ առնոյր յանձն. եւ ի բազում թախանձելոյ նոցա հարկաւորեալ պատմեաց զտեսիլն, որ յառաջ քան զբազում ժամանակս երեւութացաւ նմա ի քում ապագայիցն յայտնութիւնք:

Samue’l, having lived for five years, died in our land. Then all the naxarars assembled together and went to Sahak the Great and, acknowledging their sins, begged him to occupy the ecclesiastical throne again. They promised that they would get the Persian king to reestablish him, and all of them, and to confirm by seal and edict that his same power be given to his grandsons. But Sahak did not accept this proposal. Entreated by many of them, he was impelled to tell them about the vision which had appeared to him in his sleep long ago with revelations about the future.

Զոր լուեալ նախարարացն եւ գիտացեալ, թէ յաստուածային հրամանէ դադարեաց յազգէ նորա քահանայապետութիւնն յարտասուս հարեալ, աւաղելով զինքեանս ըստ Աւետարանին բանի, թէ Հարկ է գալ գայթակղութեանն, բայց վա՜յ այնոցիկ, ընդ ոյր ձեռն գայցէ գայթակղութիւնն թոյլ ետուն նմա:

When the naxarars heard it and realized that it was through divine command that the archepiscopate ended in his lineage, they burst into tears, lamenting themselves according to the Gospel’s saying that “It is necessary that offense should come, but woe to those through whom it comes.” And then, they left him alone.

Փոխումն յաշխարհէ մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ երանելւոյ։

The departure from the world of Sahak the Great and blessed Mesrop.

Զքսան եւ զմի ամ թագաւորեալ Պարսից Վռամ երկրորդ մեռանի, թողլով զտէրութիւնն որդւոյ իւրում Յազկերտի: Որոյ մոռացեալ զհաշտութիւնն իսկ եւ իսկ ընդ թագաւորելն դիմէ ի վերայ զաւրացն Յունաց, որք առ Մծբնին, հրամայելով գնդին Ատրպատականի ի մեր աշխարհս ելանել. որք եկեալ անկարգապէս բանակեցան հուպ առ Բագնացն աւանի:

Vr’am the Second died in the 21st year of the reign, leaving the lordship to his son, Yazkert. Yazkert, forgetting the agreement, immediately after becoming king, went against the forces of the Greeks who were at Nisibis. He also ordered the brigade of Atrpatakan to enter our land. They arrived and encamped in a disorderly manner near Bagnats’-awan.

Յայնժամ հասեալ մեծին Սահակայ հիւանդութիւն մահու. եւ առեալ զնա աշակերտացն տարան ի գիւղն որ կոչի Բլուր. որպէս թէ ի վայր եւ յընտանեգոյն եւ ի զերծ տեղի մատուցեալ ի զաւրացն Պարսից կտտողաց զնոսա: Ուր եւ եհաս վախճան, կեցեալ եպիսկոպոսապետութեամբն ամս յիսուն եւ մի, սկսեալ յերրորդ ամէ վերջնոյ Խոսրովայ արքայի Հայոց մինչեւ ցսկիզբն ամին երկրորդի Յազկերտի եղելոյ Պարսից թագաւորի, յելս ամսոյն նաւասարդի, յաւուր իւրոյ ծննդեանն: Որ մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող. պատուեաց զպատկերն, պատկառեաց ի կոչնականէն, փոխանորդեաց զկեանսն. եւ այսքան կենցաղավարեաց իբր զի ոչ պակասութեան իրիք մասն ի ծերութենէն եղանիլ, եւ ոչ յախտից առընդունել: Զորմէ պարտ էր մեզ հրաշափառագունիւ անցանել բանիւ, ըստ արժանի սրբոյ հաւրն դրուատից. այլ զի մի՛ յերկարութիւն ճառիցս լիցի ձանձրութիւն ընթերցողաց այլում տեղւոյ եւ ժամանակի զայսոսիկ թողցուք, արտաքոյ այսց գրոց, ուր զսկզբանն հրաւիրեցաք առնել թելադրութիւն:

At that point, a fatal illness struck Sahak the Great. His students raised his body and took it to the village called Blur, as a place both native to him and sheltered from the attacks of the Persians that were troubling them. And it was there that the end came upon him. He, who had been the archbishop for 51 years, beginning with the third year of the last Xosrov, king of the Armenians, until the first years of the second Yazkert, king of the Persians, died at the end of the month of Nawasard, on his own birthday. He, who was born a mortal, left an immortal remembrance of himself. He brought honor to the image of God, and gave himself up to the One Who called him, changing his life for immortal life. Now throughout such a long life there was nothing lacking in him even in old age, nor did he suffer any illness. We would have to use majestic words to adequately eulogize such a worthy father. However, lest the length of this chapter tire readers, we will leave that for another place and time outside this book, where we were originally commissioned to make the addition.

Բայց զպատուական մարմին նորա բարձեալ սարկաւագապետին նորին Երեմիայի հանդերձ աշակերտակցաւքն եւ տիկնաւն Մամիկոնենից, նորին նուաւ, որում անուն էր Դստրիկ, կին Վարդանայ ստրատելատի տարեալ հանգուցին յիւրեանց գիւղն յԱշտիշատ, որ է ի գաւառին Տարաւն։ Եւ ցրուեալ աշակերտաց նորա կրաւնաւորաց սպուդէից ի գաւառս իւրաքանչիւր շինեցին վանորայս, ժողովեալ եղբարս։

His venerable body was taken by his chief deacon, Eremia, along with his fellow students and the Mamikonean tikin, his daughter-in-law, whose name was Dstrik—she was the wife of stratelat Vardan. They took Sahak’s body and buried it in their own village of Ashtishat in the district of Taro’n. Then his students, who were clerics devoted to study, each went to his own district, built monasteries, and assembled brethren.

Եւ զկին վեց ամսոց անցելոց կատարման սրբոյն Սահակայ, յերեքտասանն մեհեկանի եւ երանելին Մեսրոպ յաշխարհէ փոխեցաւ ի Վաղարշապատ քաղաքի, գերազանցեալ քան զամենայն, որք զայնու ժամանակաւ էին առաքինիք: Քանզի ամբարտաւանութիւն եւ մարդահաճութիւն առ ի նորա վարս տեղի գտանել երբէք ոչ կարացին. այլ հեզ եւ լաւակամ եւ բարեխորհուրդ գոլով, եւ երկնայնոցն զարդարեալ սովորութեամբք զինքն բոլորից ցուցանէր: Վասն զի գոյր տեսլեամբ հրեշտակական, մտաւք ծննդական, բանիւ պայծառ, գործովք ժուժկալ, մարմնով արտափայլեալ, սարասիւք անճառ, խորհրդակցութեամբ մեծ, հաւատով ուղիղ, յուսով համբերողական, սիրով անկեղծաւոր, ուսուցանելով անձանձրոյթ:

Six months after the death of Saint Sahak, on the 13th of Mehekan, the blessed Mesrop also was translated from this world in the city of Vagharshapat. He surpassed everyone in that period in virtuousness. Insolence and obsequiousness never found a place in his way of life. Rather, being gentle, well-disposed, and positive, he showed everyone that he was adorned with the way of heavenly beings. He had the appearance of an angel, a creative mind, brilliant speech, perseverance in deeds, was radiant of body, with indescribable charms, great of advice, his faith upright, his hope long-suffering, sincere in love, tireless in giving instruction.

Այլ վասն զի զբոլոր նորա ուղղութիւնս ոչ եմ բաւական ասել ի հանգիստ նորա նշխարացն դարձուցից զբանս: Որպէս լուայ ի բազմաց եւ ի հաւաստի արանց, եթէ եկաց լոյս շողապէս ընդ աղաւտ նշան խաչի ի վերայ տանն, ուր երանելին զհոգին աւանդեաց. ոչ փոյթ ընդ փոյթ լեալ էանց ծագումն, կամ սակաւուց տեսանելի, այլ ամենայն բազմութեանն, մինչեւ յոլովից մկրտել յանհաւատից: Յայնժամ լեալ աղմուկ շփոթի յամբոխութեանն, բաժանեալ յերիս գունդս, վասն հանգուցանելոյ զպարկեշտն զայն մարմին եւ նախ քան զմահն կրթեալ ի մեռելութիւն:

Since I am not able to describe all his virtues, I will turn my words to a description of the burial of his remains. As I heard from many trustworthy men, over the house where the blessed one gave up the ghost there appeared a radiant light, outlining the shape of a cross. This was not something that quickly faded after appearing, or something witnessed by only a few. Rather, the entire multitude saw it. As a result, many unfaithful ones were baptized. Then noise of confusion arose among the multitude which was divided into three groups concerning the place of burial of this virtuous body, which had prepared for death even before dying.

Կէսքն ասէին տանել ի բնագաւառն իւր ի Տարաւն, եւ ոմանք ի նախ աշակերտեալն Գողթն, եւ այլքն անդէն ի նմին ի Վաղարշապատ քաղաքի ի սրբոցն դիրս: Բայց յաղթեաց քաջն Վահան Ամատունի, զի էր զաւրաւոր հաւատովք եւ ճոխութեամբ մարմնաւորաւ. վասն զի ի ժամանակին յայնմիկ ի նա էր հաւատացեալ Պարսից զհազարապետութիւն աշխարհիս Հայոց. որոյ բարձեալ տարաւ զնա արժանի յուղարկմամբ յիւր գիւղն Օշական։ Եւ նոյն տեսիլ լուսեղէն խաչին ի վերայ դագաղացն երթայր յանդիման ամենայն ժողովրդեանն, մինչեւ ի հանգիստ զնա փոխեցին Վահան եւ Թաթիկ նորին արբանեակ. եւ ապա նշանն աներեւոյթ լինէր: Իսկ զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն ետեղապահութեամբ յաջորդեաց հրամանաւ երանելւոյն Մեսրոպայ նորին աշակերտն Յովսէփ քահանայ ի Վայոց ձորոյ, ի Խողոցիմ գեղջէ:

Some said the body should be taken to Sahak’s native district, in Taro’n. Others said that it should be buried in Goght’n, where he first instructed; still others wanted him buried in that very city of Vagharshapat, in the resting place of the saints. But valiant Vahan Amatuni triumphed, since he was powerful in the faith and also in material wealth. For at that time the Persians had entrusted him with the office of the hazarapetut’iwn of the land of the Armenians. He raised up Mesrop’s body and took it with a worthy escort to his village of Oshakan. That same vision of a luminous cross went along over the bier, in the presence of all the people, until Vahan and his servant laid him to rest. Then the sign disappeared. By order of the blessed Mesrop, the archepiscopal throne was occupied by his disciple, the priest Yovse’p’ from the village of Xoghots’im in Vayots’ dzor, who sat as locum tenens.

Ողբք վասն բառնալոյ թագաւորութեանն Հայոց յազգէն Արշակունեաց, եւ եպիսկոպոսապետութեանն յազգէ սրբոյն Գրիգորի։

Lament over the elimination of the line of the Arsacids from the kingship of the Armenians, and of the archepiscoposate from the line of Saint Gregory.

Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ, ողբամ զքեզ, հանուրց հիւսիսականաց վեհագոյն. զի բարձաւ թագաւոր եւ քահանայ, խորհրդական եւ ուսուցող. վրդովեցաւ խաղաղութիւն, արմատացաւ անկարգութիւն. դրդուեցաւ ուղղափառութիւն, կայկայեցաւ տգիտութեամբ չարափառութիւն:

I mourn for you, Armenia; I mourn for you, noblest of all northern realms; for king and priest, sage and teacher, have been removed; peace has been shattered, disorder has taken root; orthodoxy has been shaken, and heresy has become entrenched through ignorance.

Ողորմիմ քեզ, եկեղեցի Հայաստանեայց, խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին, ի քաջէն զրկեալ ի հովուէ եւ ի հովուակցէ: Ոչ եւս տեսանեմ զբանաւոր քո հաւտ ի վայրի դալարւոջ եւ ոչ ի ջուրս հանգստեան սնեալ, եւ ոչ ի փարախ հաւաքեալ զգուշանալով ի գայլոց, այլ ցրուեալ անապատաց եւ գահավիժութեանց:

I pity you, church of Armenia, who have become obscured from the splendor of the bema, and bereft of the valiant shepherd and his fellow shepherd. No more do I see your rational flock in green fields nourished by still waters, nor gathered in a fold safe from wolves, but scattered to the wilderness and precipices.

Երանի՜ առաջնոյ եւ երկրորդի փոփոխմանն. զի էր ինչ ժամանակ հեռանալոյ փեսային եւ փեսաւիրին, եւ հարսնդ համբերեցեր ողջախոհութեամբ զամուսնութիւն պահելով, որպէս ոմն նախ քան զմեզ իմաստասիրեաց: Դարձեալ մինչ երբեմն ոմն սեղեխաբար յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստդ եւ հարսնդ ոչ աղտեղացար. թէպէտ եւ բռնութիւնն զփեսայն ի բաց վարեաց, որդւոցն բարձրացելոց անարգելով զծնողն, համայն եւ խորթոցն ըստ արժանեացն զաւտար հայրն եւ զեկամուտ յաւրայն. սակայն դու եւ ոչ յայնմ զքեզ ամայի բոլորիցն ցուցեր. զանդրէն քոյոյն յուսալով դարձ հովուակցաւն, ոչ որպէս տայգերբ, այլ որպէս նոյնազաւակ զուգահարբ, զմանկունսն փայփայեցեր: Իսկ յերրորդ հեռանալս ոչ է ակնկալութիւն դարձի, լուծեալ ի մարմնոյս ընկերաւն եւ գործակցաւն:

Blessed are the first and second departures; for the bridegroom and groomsman withdrew, and you, the bride, endured it with patience, keeping the union in chastity, as one before us has wisely reasoned. Again, when once someone wantonly assailed your unspotted bridal chamber, you, the bride, were not defiled; though violence led the bridegroom away, and the haughty sons dishonored their father—as is meet for bastards to do to their alien father and incoming stepfather—yet even in this you did not prove utterly desolate. Hoping for the return of your own along with the fellow shepherd, you cherished your children, not as a brother-in-law, but as a father of the same offspring. But in this third departure there is no expectation of return, for you have been released from the body of the companion and the fellow worker.

Ընդ Քրիստոսի լաւ է նոցա բնակել, եւ յԱբրահամեանն հանգչել ի գոգս, եւ զհրեշտակացն տեսանել զպարաւորութիւնս: Բայց անհոգող դո՛ւ այրութեամբ, եւ եղկելիք մե՛ք որ զրկեալք եմք ի հայրենի վերակացութենէն: Զի ոչ որպէս ի հնումն ժողովուրդն այն, այլ առաւել մերս է թշուառութիւն: Վասն զի Մովսէս բարձեալ լինի, եւ Յեսու ոչ յաջորդէ առաջնորդել յերկիրն Աւետեաց: Ռոբովամ մերժեցաւ յիւրմէ ժողովրդենէն, եւ փոխանորդեաց որդին Նաբատայ. եւ զայրն Աստուծոյ ծախեաց ոչ առիւծ, այլ կատարումն ժամանակի: Եղիա համբարձաւ, եւ Եղիսէէ ոչ մնաց կրկին ոգւով աւծանել զՅէու. այլ եւ Ազայէլ հրաւիրեցաւ ի կոտորել զԻսրայէլ: Ի գերութիւն վարեցաւ Սեդեկիայ, եւ Զաւրաբաբէլ ոչ ուրեք է, որ նորոգէ զպետութիւնն: Անտիոքոս բռնադատէ թողուլ զաւրէնս հայրենիս, եւ Մատաթիայ ոչ ընդդիմակայէ. պատերազմ զմեզ շուրջ պաշարէ, եւ Մակաբէ ոչ փրկէ: Այժմ մարտք ի ներքուստ եւ արհաւիրք արտաքուստ. արհաւիրք ի հեթանոսաց եւ մարտք ի հերձուածողաց, եւ խորհրդականն չէ ի միջի, որ խրատէր եւ յարմարէր ի պատերազմ:

It is better for them to dwell with Christ and rest in Abraham’s bosom, to behold the dances of the angels. But you are heedless in your widowhood, and we, who have been bereft of fatherly oversight, are miserable. For we are not like the people of old, but our misery is greater. For Moses has been taken up, but Joshua does not succeed him to lead us into the land of promise. Rehoboam was rejected by his people and succeeded by the son of Nabat; and it was not a lion that but the fullness of time that consumed the man of God. Elijah was taken up and Elisha did not remain to anoint Jehu with the spirit, but Hazael was invited to destroy Israel. Zedekiah was led into captivity, and there is no Zerabbabel to renew the dominion. Antiochus compels us to forsake the laws of our fathers, and Mattathias does not withstand him; war encircles us, and Maccabaeus does not deliver us. Now there are battles within and fears without—fears from the nations and battles from the schismatics—and the sage who would give counsel and prepare for the war is not among us.

Աւա՜ղ զրկանացս, աւա՜ղ թշուառական պատմութեանս, ո՞րպէս զախտս հանդուրժեցից բերել. զիա՞րդ զմիտս իմ եւ զլեզուս պնդեցից, եւ հատուցից զբանս հարցն փոխանակ ծննդեանն եւ սննդեանն: Քանզի ծնան զիս իւրեանց վարդապետութեամբն եւ սնուցին, առ այլս առաքելով աճեցուցանել։ Եւ մինչ նոքա զմերն յուսային զդարձ, եւ պատուասիրել իմով ամենիմաստ արուեստիւս եւ կատարելագոյն յարմարութեամբս, համայն եւ մեք փութապէս դիմեալք ի Բիւզանդիոյ, յուսայաք հարսանեաց պարել, անվեհեր երագութեամբ կրթեալք, եւ առագաստի ասել երգս, արդ փոխանակ խրախճանութեանն ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով ողորմելի հառաչեմ. ուր եւ ոչ տեսութեանն ժամանեցի աչաց նոցա կափուցման, եւ լսել զվերջին բարբառն եւ զաւրհնութիւն:

Alas for the deprivations! Alas for my wretched narration! How shall I endure to bear these afflictions? How shall I make firm my mind and my tongue, and repay the words of my fathers in exchange for my birth and upbringing? For they fathered me by their teaching, and nourished me, sending me to others to cause it to grow. And while they hoped for our return, to be revered by my erudite skill and my consummate fitness, we instead rushed down to Byzantium, hoping to dance at wedding feasts, having been trained in undaunted swiftness, and to recite songs in the bridal chamber—but now, instead of festivity, I sing my dirge over a tomb, groaning piteously; not having arrived to see the closing of their eyes, nor to hear their last utterance and blessing.

Այսպիսեաւ անձկաւ հեղձամղձուկ եղեալ վտանգիմ կարաւտութեամբ մերոյ հաւրն: Ո՞ւր է քաղցր աչացն հանդարտութիւն առ ուղիղս եւ ահաւորութիւն առ թիւրս. ո՞ւր զուարթ շրթանցն ժպտումն առ բարի աշակերտացն հանդիպումն. ո՞ւր խնդամիտ սիրտն ընդունող արբանեկաց. ո՞ւր երկայն ճանապարհաց յոյսն հեշտացուցիչ, աշխատութեանցն հանգուցանող: Կորեա՜ւ ժողովողն, թագեա՜ւ նաւահանգիստն, ելի՜ք աւգնականն, լռեա՜ց ձայնն յորդորեցուցիչ:

Oppressed by such ardent longing I am afflicted by the loss of our father. Where is the tranquility of his gentle eyes toward the upright, and their awesomeness toward the perverse? Where is the sober smile upon his lips when meeting his good pupils? Where is the joyful heart of the one who welcomed his attendants? Where is the hope that eased long journeys and refreshed us from labors? The preacher has perished, the harbor has been concealed, the helper has abandoned us, the galvanizing voice has fallen silent.

Ո՞վ այսուհետեւ զմերս յարգեսցէ զուսումն. ո՞վ ուրախասցի ընդ յառաջադիմութիւն աշակերտիս. ո՞վ զհայրականն բարբառեսցի զուարճութիւն, մասամբ ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս: Ո՞վ կարկեսցէ զյանդգնութիւն ընդդէմ առողջ վարդապետութեան հակառակ յարուցելոցն, որք ամենայն բանիւ քակտեալք եւ քայքայեալք յոլովս փոփոխեն վարդապետս եւ բազում գիրս, որպէս ասաց ոմն ի հարցն. առ ամենայն բան նմանապէս դժուարին, եւ չար աւրինակ անձանց գրեն զայն զծիծաղելն զմեաւք եւ զարհամարհելն իբրեւ զանհաստատնովք, եւ որ ինչ պիտանացու ունիցի արուեստ: Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով, եւ զմեզ սփոփեսցէ գովելով, եւ չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան:

Who henceforth will respect our instruction? Who will rejoice in the advancement of this pupil? Who will declare the fatherly delight, in part surpassed by this son? Who will silence the insolence of those who rise against the wholesome teaching—those who have been shaken and torn apart by every word, changing teachers and texts in turn, as one of the fathers said? They are likewise vexed by every word, making of themselves a bad example, ridiculing us and despising us as unstable and as having no fitting skill. Who will stop their mouths and rebuke them, console us with praise, and set a measure for speech and silence?

Զմտաւ զայսոսիկ ածելով հառաչումն յիս ի ներքս ընթանայ եւ արտաւսր, եւ կամեցուցանէ բարբառել բան տխրական եւ սգաւոր։ Եւ ոչ գիտեմ, եթէ զիա՛րդ յարմարեցից զողբերգութիւնս, եւ կամ զո՛վ արտասուեցից. զհէ՞քն իմ մանուկ եւ թագաւոր, զխորհրդակցութեամբ վատթարն, զազգաւ ի բաց ընկեցիկն, եւ նախ քան զմահուն մեռելութիւն անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ, եթէ զիս ինքն, զի վերացաւ ի գլխոյս փարթամացուցիչ պսակն գեղեցիկ եւ կենցաղաւգուտ.

Nor do I know how to compose my elegy or over whom to shed tears: on my wretched young king, misled by evil counsel, who with his family was cast out, and who, before dying, was already as one dead, cast down ingloriously from the throne; or on myself, since from my head was lifted the beautiful and life-benefiting, enriching crown?

զհա՞յրն իմ եւ զքահանայապետ, զմիտսն վսեմացեալս, որ երթայր տանէր կատարեալ բան, որով վարէրն եւ յարմարէր, եւ զերասանակս ի բուռն առեալ ուղղէր զդէմսն եւ սանձահարէր զլեզուս աւտարաձայնս, եթէ զիս, թափուր ի Հոգւոյն մնացեալս խանդից եւ ցականեալ. զծնո՞ղն իմ, աղբիւր վարդապետական, զարդարութեանն ոռոգող, եւ հեղեղաւ զամբարշտութիւն արտաքս սահմանելով, եթէ զիս, երաշտացեալ եւ թարշամեալ պասքութեամբ արբուցմանց խրատու. զաշխարհիս եկեա՞լ աղէտս, եթէ զապագայիցն ակնկալութիւն:

Or is it my father and chief priest, and his exalted mind, who wherever he went bore perfect eloquence, whereby he guided and set things in order, taking the reins into his hands, directed those before him and bridled strange teachings? Or is it myself, who remain bereft and in want of the fervor of his spirit? Or my parent, the fountain of teaching, the nourisher of justice, who with a flood torrentially expelled impiety? Or myself, parched and dried up with thirst for the drink of his counsel? Or is it the disasters that have befallen my country, or expectation for the future?

Ո՞վ մեզ յայսոսիկ ճառակցէ հաւասարելով տրտմութեանս, եւ աւգնեսցէ ախտակցելով ասիցս, կամ յարձանս փորագրել: Զարթի՛ր, Երեմիաս, զարթի՛ր եւ ողբա՛ հանդերձ մարգարէանալով որ ինչ թշուառացաքս եւ որ ինչ թշուառանալոցս եմք. գուշակեա՛ զյառնել հովուաց տգիտաց, որպէս երբեմն Զաքարիաս յԻսրայէլին:

Who will speak alongside us of these things, sharing our grief? Who will aid us by joining in our affliction and helping with these sayings, or inscribing them upon monuments? Arise, Jeremiah, arise and lament while prophesying over the misfortunes we have suffered and are yet to suffer. Prophesy the rising up of ignorant shepherds, as Zechariah once did in Israel.

Վարդապետք տխմարք եւ ինքնահաճք, անձամբ առեալ պատիւ եւ ոչ յԱստուծոյ կոչեցեալ. արծաթով ընտրեալք եւ ոչ Հոգւով. ոսկեսէրք, նախանձոտք, թողեալ զհեզութիւն, յորում Աստուած բնակէ, եւ գայլք եղեալ զիւրեանց հաւտս գիշատելով:

The teachers are ignorant and self-indulgent, taking honor upon themselves and not being called by God; chosen by money and not by the Spirit; lovers of gold, envious, having abandoned gentleness where God dwells, and having become wolves, devouring their own flocks.

Կրաւնաւորք կեղծաւորք, անձնացոյցք, սնափառք, պատուասէրք քան թէ աստուածասէրք:

The religious are play-actors, ostentatious, vainglorious, lovers of honor rather than lovers of God.

Վիճակաւորք հպարտք, դատարկակացք, զրաբանք, ծոյլք, ատեցողք արուեստից եւ վարդապետական բանից, սիրողք վաճառաց եւ կատակերգութեանց:

The clergy are proud, vain, babblers, lazy, haters of proficiency and words of teaching, lovers of commerce and comedy.

Աշակերտք հեղգք առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան զտեսութիւնն աստուածաբանք:

The students are negligent toward study and eager to teach; they are theologians before their examination.

Ժողովրդականք վէսք, ստահակք, մեծախաւսք, անվաստակք, այրեցողք, վնասակարք, փախչողք ի ժառանգութենէ:

The laity are fierce, unruly, blusterers, idle, inflammatory, destructive, fleeing from their inheritance.

Զաւրականք անարիք, սնապարծք, զինատեացք, պղերգք, հեշտասէրք, անժուժկալք, կողոպտիչք, գինարբուք, յուզարկուք, համաբարոյք աւազակաց:

The soldiers are cowardly, vain boasters, haters of weapons, slothful, lovers of ease, lacking self-control, thieves, drunkards, marauders, who act like brigands.

Իշխանք ապստամբք, գողակիցք գողոց, կծլիք, կծծիք, ժլատք, ագահք, յափշտակողք, աշխարհաւերք, աղտեղասէրք, ծառայիցն համամիտք:

The princes are disobedient, companions of thieves, greedy, covetous, avaricious, rapacious, destroyers of the country, lovers of filth, of the same mind as their slaves.

Դատաւորք տմարդիք, սուտք, խաբողք, կաշառառուք, անընտրողք իրաւանց, անհաստատք, հակառակողք։ Եւ բարձումն առ հասարակ յամենեցունց սիրոյ եւ ամաւթոյ։

The judges are inhuman, false, deceitful, venal, undiscerning of justice, unstable, contentious. And love and shame has been removed from all.

Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել Աստուծոյ, եւ տարերց փոփոխել զբնութիւնս իւրեանց: Գարուն երաշտացեալ, ամառն անձրեւայոյզ, աշուն ձմեռնացեալ, ձմեռն սաստկասառոյց, մրրկալից, յերկարացեալ. հողմք բքարարք, խորշակաբերք, ախտահաւաքք. ամպք հրընկէցք, կարկտածուք. անձրեւք անժամանակք եւ անպիտանք. աւդք դառնաշունչք, եղեմնարկուք. ջրոց առաւելուլն անաւգուտ եւ նուազելն անհնարաւոր. երկրի անբերութիւնք պտղոց եւ անաճելութիւնք կենդանեաց, այլ եւ սասանմունք եւ դղրդմունք։ Եւ ի վերայ այսր ամենայնի խռովութիւնք յամենայն կողմանց, ըստ այնմ եթէ չիք խաղաղութիւն ամբարշտաց:

What, then, is the reproof of these things, if not that God has turned away his face and that the elements have changed their natures? Spring has become parched, summer excessively rainy, autumn has become wintry, and winter has become severely cold, tempestuous and protracted. The winds bring snow and scorching heat and an accumulation of pestilence; the clouds shoot forth fire and bring hailstorms; the rains are unseasonable and useless; the air is bitter and brings frost, the rising of the waters is unprofitable and their receding is excessive. The earth bears no fruit and living creatures do not multiply, but there are earthquakes and tumults. And, besides all this, there are upheavals on every side, according to the saying: “There is no peace for the impious.”

Զի թագաւորք տիրեալք խիստք եւ չարաչարք, բեռինս բառնալով ծանունս եւ դժուարակիրս, հրամանս տալով անտանելիս. վերակացուք անհարթարարք, անողորմք. սիրելիք դաւաճանեալք, եւ թշնամիք զաւրացեալք. հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս: Հէնք եկեալ անհատք եւ յոլովից կողմանց. գերփումն տանց եւ յափշտակութիւն ստացուածոց. կապումն գլխաւորաց եւ բանտք յայտնեաց. յաւտարութիւն վտարումն ազատաց եւ անթիւ նեղութիւնք ռամկաց. առումն քաղաքաց եւ քանդումն ամրոցաց. աւերումն աւանաց եւ հրդեհումն շինուածոց. սովք անբաւք եւ հիւանդութիւնք եւ մահք բազմաւրինակք. աստուածպաշտութիւն մոռացեալ, եւ ակնկալութիւն գեհենի:

For the kings are harsh and evil, imposing heavy and burdensome loads and giving intolerable commands. Those in authority do not set things straight, and are unmerciful; loved ones are betrayed and enemies strengthened. Faith is traded away for this vain life. Brigands have come in unbroken streams from many sides. The plundering of houses and the pillage of goods; shackles for leaders and prison for the well-known; exile abroad for the nobility and innumerable troubles for commoners; the capture of cities and the destruction of fortresses; the ruin of towns and burning of buildings; countless famines, illnesses and deaths of many kinds; piety has been forgotten and expectation is for hell.

Յորմէ պահեսցէ զմեզ Քրիստոս Աստուած, եւ զամենեսեան ոյք երկրպագեն նմա ճշմարտութեամբ. եւ նմա փառք յամենայն եղականացս. ամէն:

From which, may Christ God guard us and all those who worship him in truth; and to him be glory from all beings. Amen.