Moses of Xoren’s History of the Armenians #

Բան միջակ պատմութեան մերոցն նախնեաց։

The Middle Portion of the History of Our Ancestors.

Գրեմ քեզ այժմ եւ որ ինչ առանձին մերոյ աշխարհիս գործք, երկրորդ առնելով գիրս, սկսեալ ի թագաւորութենէն Աղեքսանդրի, մինչեւ ցթագաւորութիւն սրբոյ եւ քաջի առնն մեծին Տրդատայ, կարգաւ, որ ինչ եղեալ աստ գործ քաջութեան եւ արութեան, իմաստից եւ կարգաց միոյ միոյ ուրուք ի նոցանէ, որք յարքայէն Պարսից յԱրշակայ եւ ի Վաղարշակայ եղբաւրէ նորա, զոր մերոյ ազգիս թագաւորեցոյց. եւ որ ինչ որք յետ նորա եղեն թագաւորք աշխարհիս մերոյ ի նորին սերմանէ, որդի ի հաւրէ առնլով զտէրութիւնն անուանեցան Արշակունիք յԱրշակայ. աւելորդքն յազգ եւ ի բազմութիւն աճեցեալք, եւ միակն ըստ կարգի հետեւանայ ի թագաւորութիւն: Բայց գրեմ կարճ ի կարճոյ որ ինչ մեզ անկն է, եւ զաւելորդսն թողում: Քանզի բաւական է յաղագս այլոց ազգաց որ ինչ ի բազմաց ասացեալ եղեւ:

In a second book, I shall now describe for you the different events in our land, beginning with the kingship of Alexander and continuing to the kingship of that blessed and brave man, Trdat the Great. I shall describe in order whatever deeds of valor, bravery, and wisdom were performed here, and also the arrangements of each one of those who descended from Arshak, king of Persia, and his brother Vagharshak, whom he made king of our nation. The kings of our land who came after him were from his seed, the son receiving the lordship from his father, and they were called Arshakunik from Arshak. The others of the Arsacids grew into a large clan and multiplied, with one of them in turn following his predecessor onto the throne. I shall write very briefly about what concerns us and omit the rest; for what has been said about other nations by many writers is sufficient.

Յետ տիրելոյն ամենայն տիեզերաց Աղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ, որդւոյ Փիլիպպեայ եւ Ոլոմպիադայ, որ էր քսան եւ չորրորդ յԱքիղղայ, բազմաց տալով զտէրութիւնն կտակաւ, զի ամենեցուն իշխանութիւն Մակեդոնացւոցն անուանեսցի ինքն մեռանի: Զկնի որոյ թագաւորեաց Բաբելովնի Սելեւկիոս, զյոլովից կորզելով զիշխանութիւն. ուստի եւ զՊարթեւս հնազանդեաց մեծաւ պատերազմաւ, եւ կոչեցաւ Նիկանովր այնորիկ աղագաւ: Սորա տիրեալ ամս երեսուն եւ մի թողու զթագաւորութիւնն որդւոյն իւրում Անտիոքայ, անուանեցելոյն Սաւտէր, ամս ինն եւ տասն: Զսա յաջորդէ Անտիոքոս, ասացեալն Թեւոս, ամս տասն. եւ ի մետասաներորդին ապստամբեն Պարթեւք ի ծառայութենէ Մակեդոնացւոցն: Ուստի եւ թագաւորեաց Արշակ Քաջ, որ էր ի զաւակէ Աբրահամու, ի Քետուրական ծննդոց, առ ի հաստատել բանին Տեառն առ Աբրահամ, թէ թագաւորք ազգաց ի քէն ելցեն:

Alexander of Macedon died after conquering the entire world. He was the son of Philip and Olympias, and the 24th from Achilles. Before his death, Alexander gave his empire to many successors by a will, with the condition that the empire of them all would be called that of the Macedonians. After him Seleucus ruled as king in Babylon, having seized the principalities of many others. Then Seleuceus subjected the Parthians with great warfare, and for this reason was called Nicanor. He ruled for 31 years and left the kingdom to his son Antiochus, called Soter, who reigned for 19 years. He was succeeded by Antiochus, called Theos, who reigned for 10 years. In the 11th year the Parthians rebelled from service to the Macedonians. It was then that Arshak the Brave ruled, who was of the descendants of Abraham born from K’etura. This was in fulfillment of what the Lord had said to Abraham: “Kings of nations will arise from you.”

Թագաւորել Արշակայ եւ որդւոցն. Պատերազմ ընդ Մակեդոնացիս եւ սէր ընդ Հռովմայեցիս:

The reign of Arshak and his sons, war with the Macedonians, and friendship with the Romans.

Որպէս ասացաք յետ վաթսուն ամի մահուանն Աղեքսանդրի թագաւորէ ի վերայ Պարթեւաց Արշակ Քաջ ի քաղաքին, որ կոչի Բահղ Առաւաւտին, յերկրին Քուշանաց: Եւ տայ պատերազմունս սաստիկս յոյժ, թափելով յինքն զամենայն արեւելեայս: Հալածէ եւ ի Բաբելովնէ զՄակեդոնացւոց իշխանութիւնն: Լսէ եւ զզաւրանալն Հռովմայեցւոց ի վերայ ամենայն արեւմտից եւ ծովու, եւ թէ ի Սպանիացւոց թափեցին զբովսն, ուստի ոսկի եւ արծաթն հատանի. եւ զԳաղատացիս հարեալ ընդ հարկաւ արարին, եւ զթագաւորութիւնն Ասիացւոց: Հրեշտակս առաքեալ խնդրէր զդաշնաւորութիւն, զի մի՛ աւգնեսցեն Մակեդոնացւոց. ոչ տալով հարկս, այլ պատարագս միայն ամի ամի հարիւր քանքարոյ:

As we said, it was 60 years after the death of Alexander that Arshak the Brave ruled as king over the Parthians, in the city called Bahgh Ar’awo’tin, in the country of the Kushans. Through waging extremely fierce warfare, he acquired for himself the entire East. Macedonian suzerainty over Babylon also was ended. Arshak heard that the Romans had grown mighty in all the West and on the sea, that they had confiscated from the Spaniards the mines from which gold and silver are extracted, and that they had placed the Galatians under taxation as well as the kingdom of Asia. Sending emissaries Arshak requested an alliance, so that the Romans would not give assistance to the Macedonians. He would not pay taxes but merely send yearly gifts of one hundred talents.

Այսպէս տիրեալ ամս երեսուն եւ մի, եւ յետ նորա Արտաշէս որդի նորա ամս քսան եւ վեց: Զսա պայազատէ նորին որդի Արշակ, որ կոչեցաւ Մեծ. պատերազմի ընդ Դեմետրեայ եւ որդւոյն Դեմետրեայ Անտիգոնեայ. քանզի ի վերայ նորա եկն ի Բաբելովն մոկեդոնական զաւրու, եւ պատերազմեալ ի գերութիւն ըմբռնեցաւ. զոր կալեալ Արշակայ տարաւ ի Պարթեւս հանդերձ երկաթեղէն կապանաւք, ուստի եւ Սիրիպինդէսն կոչեցաւ: Այլ իմացեալ եղբաւր նորին Սիդիացւոյ Անտիոքայ զգնալն Արշակայ գայ ունի զԱսորիս: Իսկ Արշակայ երկոտասան բիւրու անդրէն դարձեալ, եւ Անտիոքոս ի սաստիկ ձմերայնւոյն հերքեալ պատահի նմա պատերազմաւ յանձուկ տեղիս, եւ կորնչի հանդերձ զաւրաւքն. եւ Արշակ տիրէ երրորդ մասին աշխարհիս, որպէս յիրականացն պատմութեանց Հերոդոտեայ է ուսանել ի չորրորդէն, որ յաղագս բաժանելոյ զբոլոր երկիրս յերիս մասունս, եւ կոչել զոմն Եւրոպէ, եւ զոմն Լիբիէ, եւ զոմն Ասիայ, որում եւ տիրեաց Արշակ:

Thus did Arshak rule for 31 years, and after him, his son Artashe’s ruled for 26 years. Artash’es was succeeded by his own son Arshak, called “the Great.” He warred against Demetrius and Demetrius’ son, Antigones, because Antigones had attacked him in Babylon with a Macedonian army. However, in this battle he was seized and taken captive by Arshak, who bound him and led him to Parthia in iron fetters, on account of which he was called Siripindes. When Antigones’ brother, Antiochus Sidetes, learned about Arshak’s departure, he came and occupied Assyria. Then Arshak returned with 120,000 men. Antiochus, bothered by the severe winter season, encountered him in a narrow spot and died along with his army. Arshak ruled over a third of this world, which we learn from the fourth book of Herodotus’ Histories of events, which deals with the division of the entire world into three parts, calling one Europe, another Libya, and another Asia—over which Arshak ruled.

Թագաւորեցուցանել զՎաղարշակ աշխարհիս Հայոց։

The enthronement of Vagharshak over Armenia.

Ի ժամանակին յայնմիկ թագաւորեցուցանէ զեղբայր իւր զՎաղարշակ աշխարհիս Հայոց, զհիւսիսի եւ զարեւմուտս տալով նմա սահմանս: Սա, որպէս յառաջնում մերում մատենին գրեցաք, այր քաջ եւ խոհեմ ընդարձակ տիրեաց ի վերայ սահմանաց իւրոց, եւ կարգս կենցաղականս, որչափ մարթէր, սահմանեաց աշխարհիս. եւ նախարարութիւնս եւ նոցին նախարարութեանցն նահապետութիւնս հաստատեաց զարս պիտանիս, որք ի զաւակաց նախնւոյն մերոյ Հայկայ եւ յայլոց:

In that period, King Arshak of Parthia enthroned his brother Vagharshak over the land of the Armenians. He gave him the northern and western areas for borders. Vagharshak, as we wrote in our first book, was a valiant and prudent man. He extended his authority over his territories; and as far as he was able, established order in the way of life of the country. He instituted the lordships and their patriarchs designating for them competent men from among the descendants of our ancestor Hayk and others.

Քանզի յետ սանձահարելոյ զՄակեդոնացիս եւ դադարելոյ պատերազմացն սկիզբն առնէ բարեգործութեանց Պարթեւն քաջ. նախ եւ առաջին փոխարէն բարեաց հատուցանելով առնն զաւրաւորի եւ իմաստնոյ, որ ի Հրէիցն Շամբատայ Բագրատ. տալով նմա իշխանութիւն ազգաւ թագադիր լինել Արշակունեաց. եւ որ ի նմանէ ծնեալ ազգ լինել կոչմամբ յանուն նորա Բագրատունի, որ է այժմ մեծ նախարարութիւն ի մէջ աշխարհիս: Քանզի այս Բագարատ նախաձեռն ընծայ ըստ կամաց մատոյց զինքն Վաղարշակայ յառաջ քան զպատերազմունսն Արշակայ ընդ Մակեդոնացիսն, եւ սա ի դրան արքունի: Իսկ ի ծայրս հայերէն խաւսից կողմնակալ, իշխան բիւրուց եւ հազարաց, յարեւմուտից կուսէ: Բայց դարձցուք անդրէն ի վեր, պատմելով յաղագս պատերազմին Վաղարշակայ ընդ Պոնտացիս, եւ որ ի Փռիւգիայ, եւ վասն յաղթութեանն:

Vagharshak, the valiant Parthian, set about doing benevolent deeds after he had restrained the Macedonians and put an end to the wars. First and foremost, he rewarded for his good deeds Shambat Bagratuni, a powerful and wise man, who was Jewish. Vagharshak granted him the familial hereditary right to place the crown on the heads of the Arsacids, and also made it so that the family that would arise from him would be called Bagratuni after his name. This clan is now a great lordship in our land. For this Bagarat had voluntarily offered his services to Vagharshak when he was at the royal court, before Arshak’s wars against the Macedonians. Then he was made lieutenant over the limits of the areas where Armenian is spoken in the west, and prince of eleven thousand men. But let us turn back and tell about the war of Vagharshak with Pontus and with Phrygia, and about his victory.

Եթէ ո՛րպէս միաբանեալ Վաղարշակայ զքաջս Հայոց ի կարգս զաւրու՝ խաղաց ի վերայ Մակեդոնացւոցն մտերմաց։

How Vagharshak united the Armenian braves into an organized military and advanced against the allies of the Macdeonians.

Յետ պատերազմին Արշակայ ընդ Մակեդոնացիս եւ ունելոյ զԲաբելոն եւ զարեւելս եւ զարեւմուտս Ասորեստանի միաբանէ եւ Վաղարշակ զաւր բազում յԱտրպատականէ եւ ի Հայոց, որ ի միջոցի աշխարհիս, արս անուանիս եւ քաջս, եւ զկոչեցեալն Բագարատ, եւ որք ընդ նովաւ քաջք, եւ ծովեզերեայսն մանկունս, որք ի Գեղամայ եւ ի Քանանացւոց, եւ Շարայի ծնունդք եւ Գուշարայ, եւ առ թեր Սիսակեանսն, եւ զԿադմեանսն եւ զնոցա մերձաւորսն, որպէս թէ զկէս մասն աշխարհիս: Հասանէ ի միջոց աշխարհիս, վերագոյն քան զակունս մաւրին մեծի, յափն Երասխայ, մաւտ յԱրմաւիր որ ասի բլուր. աւուրս շատս առնելով անդ, որպէս պարտ է ասել. զի ոչ գիտէին զկարգս ինչ:

After Persian king Arshak’s war with the Macedonians and his taking of Babylon and eastern and western Assyria, Vagharshak gathered together a great army from Atrpatakan and Armenia, from the middle parts of the land, men renowned and brave, including the aforementioned Bagarat, and the braves under him, the young men of the lake shore who descended from Gegham and the Canaanites, the offspring of Sharay and Gushar, and the neighboring descendants of Sisak and Cadmos and their relations—almost half of our land. He advanced to the center of the land, above the sources of Metsamo’r on the bank of the Araxes near the hill called Armawir. There he stayed many days, it must be admitted, for they did not know any kind of military order.

Եւ աստի միաբանեալ զբոլոր կողմանս աշխարհիս հասանէ առ սահմանաւքն Խաղտեաց: Քանզի Ղազիկայ, Պոնտոս, Փռիւգիայ, Մաժաք եւ այլք, ոչ գիտելով զհամբաւ պատերազմին Արշակայ առ Մակեդոնացւոց պետութիւնն զմիաբանութիւն դաշանցն հաստատուն պահէին: Վասն որոյ ոմն Մորփիւղիկեայ միաբանեալ զասացեալ կողմանս զայսոսիկ, եւ գրգռի ի պատերազմ ընդ Վաղարշակայ: Բայց պատահեն միմեանց առ բարձրաւանդակի միոջ բլրով քարագագաթնիւ, որ այժմ ասի Կողոնիայ. եւ մաւտեալք առ միմեանս ձիգ ասպարիսաւք միջոցացն ամրանան կողմանքն երկոքին բովանդակ աւուրս:

From there, having united the troops from all parts of the land, he advanced to the borders of Xaghtik’. This was because some areas, such as Lazica, Pontus, Phrygia, Mazhak’ Caesarea, and others—not having heard the news about Arshak’s war—stubbornly held to the treaties they had with the government of the Macedonians. For this resistance, a certain Morp’iwghik united these aforementioned areas and incited warfare against Vagharshak. They encountered one another near a high hill with a rocky summit, which is today called Coloneia. Approaching to within a few stadia of each other, both sides fortified their positions for many days.

Պատերազմ Մորփիւղիկեայ եւ մկնդահար մահ։

The battle of Morp’iwghik and his death from the blow of a spear.

Զկնի անցանելոյ բազում աւուրց ամրանալոյ կողմանցն երկոցունց, գրգռի պատերազմն, ի մերմէ կողմանէս դիմեալ. վասն որոյ յարդարէ կամաւ կամ ակամայ Մորփիւղիկեան զիւրոյ կողման ճակատն, հասանէ յանդուգն յարձակմամբ: Քանզի այր սրտեայ էր եւ անդամովք երկար եւ ընդ իրեարս պատշաճ, զոյգ մարմնոյն եւ ոյժ սաստիկ ունելով, ամրացեալ պղնձով եւ երկաթով, եւ այլովք ընտիր վառելովք, ոչ սաստիկ ինչ թուով տապաստ յերկիր արկանէր արս ընտիրս եւ քաջս ի մանկանցն Վաղարշակայ. եւ ջանայր անցանել հասանել յարքայն Հայոց ի մէջ խմբի մեծի եւ զինու ամրացելոյ: Եւ մաւտ անցեալ աջողեցաւ ձգել զսուինն. քանզի էր կորովի եւ երկայնաձիգ, հեռի զաշտէսն արձակեալ, որպէս ի թռիչս սրաթեւ հաւուց: Այլ ոչ ինչ կարի յամեցին ընդ մէջ անցանել արք քաջք եւ անուանիք ի զարմիցն Հայկայ եւ ասորեստանւոյն Սենեքերիմայ. եւ հարեալ աշտէիւք զքաջն սատակէին եւ զզաւրսն առաջի արկեալ ի փախուստ դարձուցանէին. բազում վտակս արեան հեղեալ զերկիրն ոռոգանէին իբրեւ հեղեղաւք անձրեւաց: Եւ յայնմ հետէ դադարեալ խաղաղէր երկիրն, նուաճեալ ընդ ձեռամբ Վաղարշակայ, եւ Մակեդոնացւոցն դադարէր գոռն:

After many days had passed, with both sides fortifying their positions, the battle started, initiated by our side. As a result, willingly or unwillingly, Morp’iwghik put his own side’s battle line in order and made a fierce attack. For he was a fearless man, with large and proportionate limbs, and having incredible physical strength. Protected by bronze and iron armor and surrounded by a small but select detachment of warriors, Morp’iwghik threw to the ground the select and valiant of Vagharshak’s young men. He attempted to cut through to the king of the Armenians, there in the midst of his large and strongly armed host. He came close and succeeded in hurling his javelin; for he was powerful and a long thrower, and he cast his javelins a great distance like darting birds. But the brave and renowned combatants from the line of Hayk and Senek’erim the Assyrian did not long delay to block his way. Striking him with their spears they slew the brave man and, attacking his army, they put them to flight. Streams of blood flowed, irrigating the ground like floods of rain. Thereafter the country was at peace, under the control of Vagharshak, and the Macedonians’ provocations ended.

Եթէ ո՛րպէս կարգեաց Վաղարշակ զարեւմուտս եւ զհիւսիսի մերոյ աշխարհս։

How Vagharshak organized the west and north of our land.

Եւ այսպէս կատարեալ կարգէ զկողմանս Մաժաքայ եւ զՊոնտացիս եւ զԵգերացիս. դառնայ զհիւսիսեաւ առ ստորոտովն Պարխարայ ընդ մէջ Տայոց, ի գիջին եւ ի մառախլուտ տեղիս մայրեաց եւ ի լաւռաւէտս. գեղեցիկ իմն կարգելով զերկիրն, հաւասարելով զլեռնայինն եւ զջերմահոտն ի բարեխառն եւ ի զուգագեղեցիկ վայելչութիւն իւրոյ թագաւորութեանն. ամառնային ժամանակին հովանոցս պատրաստելով, յորժամ զհիւսիսեաւ երթիցէ: Գոմս զերկուս տափարակսն անտառախիտս հանդերձ լերամբքն կազմելով, եւ որսոց տեղիս, եւ զջերմութիւնն Կողայ ի մարմանդս այգեաց եւ բուրաստանաց: Այլ խտրեմ աստ վասն սիրելի առնն յայտնի գրել զամենայն եւ մանրապատում. զի անցի միայն զտեղիսն նշանակելով հաւաստի, եւ զոճն ի բաց թողեալ, վասն զկապ սիրոյ զհրաշալւոյն անխզելի պահելոյ:

Having so acted, Vagharshak now put in order the areas of Mazhak’, Pontus, and Egeria. He turned northward to the foot of the Parkhar Mountains in Tayk’ to the wet and foggy regions of forests and moss, making the area more attractive. He leveled mountains and emended the hot climate, turning the area into the charming and also suitable delight of his kingdom. Here he created a cool abode for the summer, for when he would go north. He designated two flat and densely forested areas with their mountains as hunting areas. The Kogh area, with its warm climate he transformed into parks with vineyards and gardens. Here I have refrained from describing this beloved man in all the details and completeness of the stories, limiting myself only to the precise indications of places, and omitting rhetorical embellishments to preserve the bonds of my admiration for this wonderful man.

Եւ աստ կոչեցեալ զվայրենի եկամուտ ազգն, որ ի դաշտին հիւսիսոյ եւ որ զստորոտով մեծի լերինն Կաւկասոյ, եւ որ ի հովիտս կամ ի ձորս երկայնաձիգս խորացեալս, ի լեռնէն որ զհարաւով իջեալ մինչ ի դաշտաբերանն մեծ. պատուէր տալով զաւազակութիւն եւ զմարդադաւութիւն ի բաց քեցել յինքեանց, եւ հրամանաց եւ հարկաց արքունի հպատակ լինել. որպէս զի միւսանգամ տեսեալ զնոսա առաջնորդս եւ իշխանս հանդերձ գեղեցիկ կարգաւք հաստատեսցէ: Եւ արձակէ զնոսա հանդերձ արամբք իմաստնովք եւ վերակացուաւք յիւրմէ: Եւ ինքն արձակեալ զարեւմտեայ բազմութիւնն իջանէ ի տեղիս խոտաւէտս մերձ ի սահմանն Շարայի. զոր հինքն Անփայտ եւ վերին Բասեան կոչէին. իսկ յետոյ վասն հատուածի Վզընդուր Բուլղարայ Վնդայ, բնակելոյ ի տեղիսն յանուն նորա անուանեցաւ Վանանդ. եւ անուանք շինիցն յանուն եղբարց եւ զարմից նորա անուանեալ կոչին մինչեւ ցայժմ:

Here Vagharshak summoned the savage foreign people who were dwelling in the northern plain by the foot of the great Caucasus Mountain as well as in the valleys or long deep gorges stretching from the mountain on the south to the vast mouth of the plain. He ordered them to stand clear of robbery and assassinations and to become subject to royal commands and taxes, so that when he saw them next time he might appoint leaders and princes with proper order. Then he dismissed them, providing them with wisemen and overseers of his own. After that, Vagharshak dismissed the Western host of his army and descended to the grassy places near the border of Sharay—an area which the ancients called “Wood-less” and Upper Basean, but which subsequently was called Vanand because of the colony of the Bulgar Vghe”ndur Vund, which dwelled in the area. And the names of the villages are called after his brothers and descendants to the present.

Իսկ ի ցրտանալ հիւսիսոյ եւ ի դառն հողմ փչելոյ, խաղայ իջանէ ի դաշտն մեծ. եւ անդ զափամբ մաւրին մեծի բանակի ի տեղւոջ, ուր գետն մեծ ի ծովակէն հիւսիսոյ սկիզբն առեալ իջանէ եւ խառնի ի մաւրն մեծ: Եւ անդ կարգեալ զզաւրս աշխարհիս, եւ թողեալ յինքենէ վերակացուս, եւ իւր առեալ զամենայն գլխաւորսն չուէ ի Մծբին:

When it grew colder in the north and bitter winds blew, Vagharshak descended to a large plain and there set up camp on the banks of the Metsamo’r, in the place where a large river, originating in the northern lake, merges with Metsamo’r. And having arranged the army of the land there and leaving his own overseers there, he himself, accompanied by all the chiefs, went to Nisibis.

Յաւրինուած թագաւորութեանն, եւ թէ ուստի՛ զնախարարութիւնսն կարգեաց, ո՛րպէս եւ զիա՛րդ կենցաղավարել Հրամայեաց։

About the kingdom he created, how he arranged the lordships, and how and in what manner he ordered the way of life.

Այս դրուագ մեծ, եւ հաւաստի պատմութեամբ լի, եւ արժանի բանից ողորկագունից եւ յոլովից: Քանզի բազում ինչ աստ կարգաց եւ յաւրինուածոց տանց, ազգաց, քաղաքաց, շինից, դաստակերտաց, եւ համայն ասել աւրէն թագաւորութեան, եւ որ ինչ շուրջ զթագաւորութեամբն. զաւրաց, զաւրապետաց, կողմանց կողմակալաց, եւ որ նման այսոցիկ:

This is an important chapter, full of reliable history. It deserves a polished and detailed presentation. There is much said here about the ordering and organization of the houses, clans, cities, villages, estates and, in general, the entire regulation of the kingdom and what relates to the kingdom—the army, military chiefs, lieutenants of the different areas, and similar matters.

Արդ նախ եւ առաջին աւրինադրէ թագաւորն զինքն եւ զտուն իւր, սկիզբն առնելով ի գլխոյ իւրմէ եւ ի թագէ: Եւ զկոչեցեալն Բագարատ, որ ի Հրէիցն, շնորհակալութիւն նմա վասն յառաջագոյն անձնատուր ձեռնտուութեանն առ թագաւորն եւ միամտութեանն եւ քաջութեանն, զյառաջասացեալ տանուտիրական պատիւն ազգին պարգեւելով. եւ իշխել նմա թագ ի գլուխ դնել թագաւորին, եւ կոչել թագադիր, այլ եւ ասպետ. եւ առանց ոսկւոյ եւ ականց, զկրտսեր մարգարիտն երեքտակեան վարսակալ ածել յորժամ յարքունիս եւ ի տան թագաւորին շրջիցի:

First and foremost, the king put in order his own person and his House, beginning with himself and the crown. He rewarded the aforementioned Bagarat, who was of the Jews, for his previously rendered services to the king and his loyalty and bravery by granting to his clan the aforementioned rank of ruling house. Vagharshak also gave him the authority to place the crown on the king’s head, to be called coronant and also aspet, and to wear a hair ornament having three rows of pearls without gold or precious stones when he was in attendance at court and in the king’s house.

Եւ զգեցուցանողս իւր զձեռէս ի զաւակէ Քանանացւոց. եւ անուն կոչէ ազգին Գնթունիս, ոչ գիտեմ է՛ր աղագաւ: Եւ թիկնապահս իւր, զինու հանդերձ, ի զաւակացն Խոռայ Հայկազնոյ, արս ընտիրս եւ քաջս, նիզակաւորս եւ սուսերաւորս. եւ գլուխ նահապետութեան նոցա զՄաղխազ ոմն այր բարի եւ սրտեայ: Բայց անուն ազգին զնախնականն պահէ: Իսկ զԴատ ի զաւակէ Գառնկայ, որ ի Գեղամայ, ի վերայ որսոց արքունականաց կարգէ: Որոյ որդի եղեալ Վարժ յանուն նորա անուանի ազգն. բաց այս զկնի, յաւուրս Արտաշիսի:

As his dresser, Vagharshak appointed Dzer’e’s, from the descendants of the Canaanites and called their clan Gnt’uni, though I do not know the reason. His armed bodyguards he appointed from the descendants of Xor’ Haykazn, choosing select and valiant men, lancers and swordsmen. As head of their clan, he designated a certain Maghxaz, a good and courageous man, though he kept the original name of the family. Vagharshak placed Dat, from the line of Gar’nik, descendant of Gegham, over the royal hunt. His son was Varzh, from whom the family received its name—but this was later, in the time of Artashes.

Եւ զԳաբաղ ոմն անուն ի վերայ կուտից, եւ զԱբէլ սպասարար եւ գահաւոր. եւ շէնս պարգեւէ նոցա, յորոց անուն կոչին. սապէս եւ նախարարութիւնքն Աբեղեանք եւ Գաբեղեանք:

Over the granaries he appointed a certain Gabagh, and Abe’l as steward and arranger of seating. And as gifts, he gave them localities which are called after their names. Similarly, these lordships are called Abegheank’ and Gabegheank’.

Եւ զԱրծրունիսդ գիտեմ ոչ Արծրունիս, այլ արծուի ունիս, որք արծուիս առաջի նորա կրէին: Թողում զառասպելացն բաջաղանս, որ ի Հադամակերտին պատմին. մանկան նիրհելոյ անձրեւ եւ արեւ հակառակեալ, եւ հովանի թռչնոյ՝ պատանւոյն թալկացելոյ: Գիտեմ եւ զԳնունիսդ գինի ունիս, որ զարժանի թագաւորին պատրաստէր զըմպելիսն. որ սքանչելի իմն դիպեալ եղեւ ըստ գործոյն եւ անունն. քանզի պատրաստէր զըմպելիսն արքայի յընտիր եւ ի համեղ գինեաց, ունէր եւ կոչումն անուանն Գին. ընդ որ կարի զուարճացեալ, ասեն, Վաղարշակ կարգէ ի թիւ նախարարութեան ազգաց: Եւ են այս երկու տունքս ի զաւակէ Սենեքերիմայ, Արծրունիք եւ Գնունիք:

Furthermore, I consider the derivation of the clan name Artsruni not as from Artsruni but from “having an eagle”, since they carried the eagle as a standard before themselves. I will pass over the foolish fables which are told in Hadamakert about how the rain and sun were bothering a sleeping boy, and how the shadow of a bird protected the sleepy youth. I know that the Gnuni name means “having wine”—they prepared drink worthy of the king. There is a wonderful fortuitous association between their role and their name, since he who prepared the royal drink from select and delicious wines was also named Gin, and they say that Vagharshak was delighted by this and set him among the number of the lordly clans. And these two houses, the Artsrunik’ and the Gnunik’, are descended from Senek’erim, king of Assyria.

Ասեմ եւ զՍպանդունիսդ ի վերայ զենարանաց, եւ զՀաւունիսդ բազէակիրս եւ բազէակալս, յաղագս ի մայրիս բնակելոյ: Եւ եթէ առ ցոփս ինչ ոչ ունիցիս եւ զՁիւնականսդ ամարանոցաց պահակս եւ ձիւնակիրս, եւ յառաջադիմութենէ ազատացեալս, որպէս ընտանիք թագաւորաց:

I will also state that the clan of the Spandunik’ were appointed over animals for sacrifice; the Hawunik’ were set as falconers and keepers of falcons because they lived in the forest. And if you will not regard me as a chatterbox, the Dziwnakan clan became guardians of the summer residences and suppliers of snow and by advancement as royal servants, they were transferred to the gentry estate.

Եւ գունդս եւ պահապանս դրան արքունի կարգէ զչորս, զմի մի իւրաքանչիւր բիւրովք վառելովք ի նոյն ի հին ի զարմից թագաւորացն որք ի մերոյ նախնւոյն ի Հայկայ, որք բուն ոստանն անուանեալ, որք ընդ ժամանակս ժամանակս ժառանգութիւն ի հարանցն ընկալեալ գիւղս եւ դաստակերտս:

Vagharshak established four brigades and guards for the royal court, each with 10,000 armed men from the same ancient line of kings which descended from our ancestor Hayk. These are the folk called the natural ostan, who from time to time received villages and estates as inheritance from their fathers.

Իսկ աստ ուրեմն Պարսից թագաւորութեանն, որպէս լսեմ, այլս ոմանս յարուցեալ գունդս եւ ոստան անուանեալ. ոչ գիտեմ թէ վասն սպառելո՞յ ազգին առաջնոյ, թէ վասն ընդդիմութեան իրիք արդեաւք նշկահեալ եւ ի բաց ընկեցեալ զազգն զայլս ի տեղի նոցա յարուցին գունդս անուամբ արքունի:

I have heard that subsequently, under the Persian monarchy, other brigades were drawn up and called ostan. I do not know if this was because the former clan had died out or, because of some dispute, they were expelled and other brigades were appointed in their place with the royal name, ostan.

Այլ առաջինն հաստատ ի զարմից թագաւորացն առաջնոց. որպէս եւ այժմ ի Վրաց աշխարհին, որ Սէփէծուլն կոչի: Նա եւ ներքինիս հրամայէ ի նոյն ազգէ խզել. եւ նահապետ նոցա զՀայր իշխան մասին յԱտրպատականէ մինչեւ ցՃուաշ եւ ցՆախճաւան, եւ նահապետութեան ազգին սա մեծարոյ: Բայց թէ որպէս կամ ո՛ւր սորա իրք անցին անյիշատակելի, ես ոչ գիտեմ:

But the first group called ostan surely descended from the first kings, just as now in Iberia those called se’p’e’tsul do. Vagharshak ordered that eunuchs should be taken from the same clan and he designated as the head of the clan Hayr, prince of the area from Atrpatakan as far as Chuash and Naxchawan. He enhanced the headship of his clan. However, how and where his deeds took place, which have not been remembered, I do not know.

Երկրորդ թագաւորութեան լինել ի զաւակէ Աժդահակայ Մարաց թագաւորին։

The second in the kingdom was descended from the line of Azhdahak, king of the Medes.

Բայց յետ կարգելոյ զտուն թագաւորին երկրորդ թագաւորութեանն լինէր ի զաւակէ Աժդահակայ, Մարաց եղելոյ թագաւորի, որ այժմ Մուրացեանդ կոչեն: Քանզի ոչ ասեն նահապետաց ազգին Մուրացեան տէր, այլ Մարացւոցն տէր: Եւ թողու ի վերայ նորա զամենայն շէնս, որք ի գերութենէն Մարաց: Եւ յարեւելից կողմանէ, զեզերբ հայկական խաւսիցս, կողմնակալս բիւրաւորս զերկուս ի ցեղից տանց նահապետութեանց, զՍիսակեանսդ եւ որ ի Կադմեայ տանէն, զորոց զանուանսն ի միում ի յառաջագունից ասացեալ ճառիցն կարգեցաք:

After the king’s House had been set in order, the second rank of the kingdom was given to a descendant of Azhdahak also being the king of the Medes—now called Muratsean. The patriarchs of this clan are not called Lord of the Muratsean but Lord of the Marats’ik’. And he left him control over all the localities inhabited by the captives from Media. In the eastern areas, on the border of the regions where Armenian is spoken, he established as lieutenants of 10,000 men apiece, two princes from the Houses of patriarchal clans: descendants of Sisakan, and of Cadmus, whose names we set out in one of the previous chapters.

Յետ սորա մեծ եւ անուանի եւ բազմաբիւր զարեւելից հիւսիսոյ կողմանն կարգէ կողմնակալութիւն զայր անուանի եւ յամենայն գործ մտաւորութեան եւ հանճարոյ առաջին, զԱռան, առ մեծ գետովն, որ հատանէ զդաշտն մեծ, որ անուանի Կուր: Բայց զայս գիտեա՛, զի զցեղս զայս մեծ եւ անուանի մոռացումն եղեւ մեզ յառաջնումն մատենին յիշատակել, զգունդն որ ի Սիսակայ, որ ժառանգեաց զդաշտն Աղուանից եւ զլեռնակողմն նորին դաշտի, ի գետոյն Երասխայ մինչեւ ցամուրն որ ասի Հնարակերտ. եւ աշխարհն յանուն քաղցրութեան բարուց նորա անուանեցաւ Աղուանք. զի աղու ձայնէին զնա: Եւ ի սորա ծննդոց այս Առան անուանի եւ քաջ կարգեցաւ կողմնակալ բիւրաւոր ի Պարթեւէն Վաղարշակայ: Ի սորա զաւակաց ասեն սերեալ զազգն Ուտէացւոց եւ Գարդմանացւոց եւ Ծաւդէացւոց եւ Գարգարացւոց իշխանութիւնսն:

After this he established in the governorship of the great, renowned, and fertile northeastern area Ar’an, a man renowned and outstanding in every deed of wisdom and cleaverness. This area, Aghuank is near the great river called Kur, which cuts through the extensive plain. But know that in the first book we forgot to mention this great and renowned clan, the brigade which descended from Sisak, who inherited the plain of Aghuank and the mountainous region of the same plain from the Araxes River as far as the fortress called Hnarakert. And that country was called Aluank’ after the mildness of its nature; for they called it aghu. Among his descendants was the renowned and valiant Ar’an whom the Parthian Vagharshak made lieutenant commanding 10,000 troops. From his offspring, they say, descend the families of the Ute’ats’ik’, Gardmanats’ik’, Tsowdeats’ik’ and Gargarats’ik’ principalities.

Իսկ Գուշարայ, որ յորդւոցն Շարայի, ժառանգեաց զլեառն Մթին, որ է Կանգարք, եւ զկէս մասինն Ջաւախաց, զԿողբ, զԾոբ, զՁոր, մինչեւ ցամուրն Հնարակերտ: Բայց զտէրութիւնն Աշոցայ, եւ զսեպհականութիւնն Տաշրաց կարգէ Վաղարշակ ի զաւակացն Գուշարայ Հայկազնոյ:

As for Gushar, who descended from the sons of Sharay, he inherited the mountain Mt’in, that is, Kangark’, and half of Jawakh, Koghb, Tsob, and Dzor, as far as the fortress of Hnarakert. But the lordship of Ashots’ and the special appanage of Tashir, Vagharshak assigned to the descendants of Gushar Haykazn.

Իսկ ընդդէմ լերինն Կաւկասայ կողմնակալ հիւսիսոյ կարգէ զմեծ եւ զհզաւր ազգն, եւ նահապետութեանն անուն կարդայ բդեաշխ Գուգարացւոց, որ էր լեալ ի զաւակէ Միհրդատայ, Դարեհի նախարարի. զոր ածեալ Աղեքսանդրի թողու իշխան ի վերայ գերութեանն ի Վերիացւոց ազգացն, զոր էած Նաբուգոդոնոսոր, որպէս Աբիւդենոս պատմէ այսպէս ասելով. «Մեծազաւրն Նաբուգոդոնոսոր, որ ուժգնագոյն էր քան զՀերակլէս, ի Լիբիացւոց եւ ի Վերիացւոց աշխարհն զաւրաժողով լեալ հասանէր եւ վանեալ վկանդեալ ընդ ձեռամբ նուաճէր. եւ զմասն մի ի նոցանէ յաջակողմն Պոնտոս ծովու տարեալ բնակեցուցանէր»: Եւ է Վերիայն յեզր երկրի յարեւմուտս: Իսկ ի հովտին մեծի Բասենոյ կարգէ նահապետութիւն զՈրդունին անուանեալ, որ ի զաւակացն Հայկայ:

Opposite the Caucasus mountain range as lieutenant of the North he appointed the patriarch of the great and powerful clan of the Gugarats’ik’ and called the head of their patriarchy the bidaxš of the Gugarats’ik’. They descend from Mihrdat, the naxarar of Darius. Alexander of Macedon brought and left him as prince over the captives from among the Iverian peoples that Nebuchadnezzar had brought. Abydenus narrates the account in these terms: “The powerful Nebuchadnezzar, who was mightier than Heracles, gathering an army, came and attacked the land of the Libyans and Ivers. Breaking their resistance he subdued them. And part of them he led away and settled on the right-hand side of the Pontus sea.” Iveria is at the edge of the world in the West. In the great valley of Basean he established the patriarchate named Orduni; They are descended from Hayk.

Իսկ զայր խոժոռագեղ եւ բարձր եւ կոպտարանձն եւ տափակաքիթ, խորակն եւ դժնահայեաց, ի զաւակէ Պասքամայ, ի Հայկայ թոռնէ, Տուրք անուն կոչեցեալ, որ վասն առաւել ժահադիմութեանն ձայնէին Անգեղեայ, վիթխարի հասակաւ եւ ուժով, հաստատէ կուսակալ արեւմտից. եւ յերեսացն անպիտանութենէ կոչէ զանուն ազգին Անգեղ տուն: Բայց եթէ կամիս ստեմ եւ ես յաղագս նորա անյաջ եւ փցուն, որպէս եւ Պարսիկք վասն Ռոստոմայ Սագճկի հարիւր եւ քսան փղոց ոյժ ասեն ունել:

Vagharshak appointed a man named Turk’ as lieutenant of the West. Turk’ was gruff-looking, tall, churlish, with a flattened nose, and a fierce gaze from deeply-sunken eyes. He was a descendant of Pask’am, Hayk’s grand-son, and they called him Anggh because of his great ugliness. Turk’ was a man of gigantic size and strength. Because of the unsightliness of his face, Vagharshak called his clan the House of Anggh. But if you will, even I am telling inappropriate and implausibile tales about him, just as the Persians say that Rostom Sagdjik had the strength of 120 elephants.

Քանզի կարի իմն անյարմար թուէին եւ նմա երգ բանից վասն ուժեղութեանն եւ սրտեայ լինելոյն. որք ոչ Սամսոնի եւ ոչ Հերակլեայ եւ ոչ Սագճկին յարմարին այս զրոյցք: Քանզի երգէին նմա բուռն հարկանել զորձաքար վիմաց ձեռաւք, ուր ոչ գոյր գեզութիւն, եւ ճեղքել ըստ կամաց մեծ եւ փոքր. եւ քերել եղնգամբքն եւ կազմել որպէս տախտակ, եւ գրել նոյնպէս եղնգամբք իւրովք արծուիս եւ այլս այսպիսիս:

The songs about Turk’s strength and fearlessness seem quite inappropriate, since not even the tales of Samson or Heracles or Sagdjik could match them. They sang that he took in his hand granite boulders in which there were no cracks, and he would crush them into large and small pieces as he chose, polish them with his nails, and form them into tablet shapes, and also with his nails carve eagles and other such designs on them.

Եւ յեզեր ծովուն Պոնտոսի դիպեալ նաւաց թշնամեաց դիմէ ի վերայ. եւ ի խաղալն նոցա ի խորն իբրեւ ասպարէզս ութ, եւ սա ոչ ժամանեալ նոցա առնու, ասեն, վէմս բլրաձեւս, եւ ձգէ զկնի. եւ ի սաստիկ պատառմանէ ջուրցն ընկղմին նաւք ոչ սակաւք, եւ ամբարձումն ալեացն, որ ի պատառմանէ ջուրցն, վարէ զմնացեալ նաւսն բազում մղոնս: Ո՜հ, կարի է առասպելս, այլ եւ առասպելաց առասպել: Բայց քեզ զի՞ է. քանզի էր արդարեւ սաստիկ հզաւր եւ այսպիսեաց զրուցաց արժանի:

When enemy ships approached the shore of the Pontus Sea, he rushed upon them; and after they had withdrawn to a distance of about eight stadia and he could not reach them, they say that he took rocks the size of hills and hurled them at them. And not a few ships sank because of the splash, while the rise of the waves caused by the splash propelled the remaining ships many miles. O, this tale really is too much—it is the tale of all tales! But does this matter to you? For truly he was extremely powerful and worthy of such stories.

Բայց զկնի դորա հաստատէ զմեծ նախարարութիւնն Ծոփաց ի Չորրորդն կոչեցեալ Հայս: Այլ եւ զնախարարութիւնն Ապահունեաց եւ զՄանաւազեանն եւ զԲզնունականն ի նոյն զաւակացն Հայկայ. ի բնակչացն գտեալ զպերճագոյնսն տեարս կարգէ, յանուն շինից եւ գաւառաց կոչելով:

After this, Vagharshak established the great lordship of Tsop’k’ in what is called Fourth Armenia. Similarly he established the lordships of the Apahunik’, Manawazeans, and Bznunik’ descended from the same sons of Hayk. He selected the most illustrious of the inhabitants and established them as lords, naming them after their localities and districts.

Այլ մոռացաք եւ զդժնեայ Սլաքն անուանեալ այր, զոր ոչ կարեմ հաւաստեաւ ասել, ի Հայկա՞յ եթէ յառաջագունից քան զնա եղելոց յաշխարհիս, զոր հին զրոյցքն պատմեն լինել. բայց էր այր քաջ: Զսա կարգէ սակաւ արամբք զլեառնն եւ որսալ զքաւշսն. որք անուանեցան Սլկունիք: Այսպէս եւ ի նոյն իրս եւ զՄիանդակն անդառնալի. եւ ի սմանէ Մանդակունիք:

But we have also forgotten the terrible man named Slak’ about whom I am unable to say for sure whether he descended from Hayk or from those who were in this country before him, of whose existence the ancient traditions tell. But he was a brave man. Vagharshak appointed Slak’ with a few men to guard the mountain there and to hunt the wild goats. These guards were called the Slkunik’. To the same work he appointed the relentless Miandak, from whom are descended the Mandakunik’.

Բայց յորդւոցն Վահագնի գտեալ արս, որք ինքնակամ խնդրեցին զմեհենից պաշտամունսն պատուէ մեծապէս, ի ձեռն տալով նոցա զքրմութիւնն. եւ կարգէ ընդ առաջին նախարարութիւնսն, եւ անուն կոչէ Վահունիս: Սապէս եւ զԱռաւենեանսն եւ Զարեհաւանեանսն գտեալ ի զարմից առաջնոց թագաւորացն կարգէ ի նոյնանուանս աւանս:

Among the offspring of Vahagn were found some men who, of their own will, asked to protect the temples. He greatly exalted them, entrusting the priesthood to them. He also designated them among the foremost lordships, giving them the name of Vahuni. Similarly, he chose the Ar’aweneank’ and the Zarehawaneank’ clans from among the descendants of the first kings and established them in hamlets having the same names.

Եւ զՇարաշան ի տանէ Սարասարայ հաստատէ բդեաշխ մեծ եւ կուսակալ յարեւմտից հարաւոյ, յեզերս սահմանացն Ասորեստանի, առ ափն Տիգրիս գետոյ, գաւառս պարգեւելով զԱրձն եւ որ շուրջ զնովաւ, եւ զլեառնն Տաւրոս, որ եւ Սիմ, եւ զԿղեսուրն ամենայն:

Sharashan, from the House of Sanasar, he appointed as great bidaxš and governor of the southwest, on the borders of Assyria on the bank of the Tigris River, granting him as districts Ardzn and the areas surrounding it, and the Taurus Mountain, which is Sim, and all the Kleisurae.

Իսկ զմոկացին ի նոյն գաւառէ գտեալ այր, որ ունէր ընդ իւրեաւ սրիկայս բազումս նախարարութիւն հաստատէ: Նոյնպէս եւ զԿորդուացիս, եւ զԱնձեւացիս, եւ զԱկէացիս ի նոյն գաւառաց: Իսկ զՌշտունիս եւ զԳողթնեցիս գտի պատմեալ ի Սիսականէն արդարեւ հատուած. ոչ գիտեմ, թէ յանուն արա՞նցն զգաւառսն անուանեալ, եւ թէ յանուն գաւառացն զնախարարութիւնսն կոչեցեալ:

Vagharshak, having found a man, a Mokats’i, from the district of the same name Mokk’, who commanded many brigands, established him as head of that lordship. He did the same for the Korduats’ik’, the Andzewats’ik’, and the Akeats’ik’ from the districts of the same name. But as for the Rshtunik’ and the Goght’nets’ik’, I have found it said that they are truly branches of the Sisakan clan. I do not know whether the areas are named after the names of these men, or whether the men came to be known after the names of the districts they ruled over.

Իսկ յետ այսր ամենայնի մեհեան շինեալ յԱրմաւիր անդրիս հաստատէ արեգական եւ լուսնի եւ իւրոց նախնեացն: Եւ աղերսեալ որ ի Հրէիցն Շամբատայ Բագարատ, որ եւ թագադիր եւ ասպետ, հանդերձ հարկեցուցանող բանիւք, թողուլ զաւրէնս հրէութեանն, եւ պաշտել զկուռս. զոր ոչ առեալ յանձն ըստ կամաց թողու զնա արքայն Վաղարշակ:

After all this, he built a temple in Armawir and erected in it statues to the sun and the moon and to his own ancestors. He begged and earnestly pressed Shambat Bagarat—who was of the Jews and who was the coronant and aspet—to abandon the Jewish faith and to worship idols. But he refused, and King Vagharshak let him follow his own will.

Հրաման տայ եւ զքաղաքն Շամիրամայ նորոգել, եւ յայլ բազում տեղիս շինել քաղաքս բազմաբնակս, եւ շէնս գլխաւորս եւ մարդախիտս:

He also ordered Van, the city of Semiramis, to be restored, and populous cities to be built in many other places, and in the principal localities and densely populated places.

Եւ աւրէնս իմն հաստատէ ի տան թագաւորութեան իւրոյ, եւ ժամս որոշէ ելից եւ մտից եւ խորհրդոց եւ խրախճանութեանց եւ զբաւսանաց: Եւ կարգս զինուորութեանց, եւ նոցունց առաջինս եւ երկրորդս եւ երրորդս, եւ որ ի կարգին: Եւ յիշեցուցանողս երկուս ի ձեռն գրոյ. այլ ոմն զբարի յիշողութիւնս առնելով, եւ այլ ոմն զվրէժխնդրութեանցն: Եւ բարւոյ յիշեցուցանողին հրաման տայ ի բարկութեանն արքայի եւ յանիրաւ հրամանս յիշեցուցանել զիրաւն եւ զմարդասիրելն: Իրաւարարս ի տանն արքունի, իրաւարարս եւ ի քաղաքս եւ յաւանս: Հրաման տայ եւ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ եւ պատիւ լինել առաւել քան զգեղջկաց. եւ գեղջկաց պատուել զքաղաքացիս որպէս զիշխանս. եւ քաղաքացեաց մի՛ կարի առ գեղջկաւքն պերճանալ, այլ եղբայրաբար վարիլ, վասն բարեկարգութեան եւ աննախանձոտ կենաց, որ է շինութեան եւ խաղաղութեան կենաց պատճառք. եւ որ ինչ նման այսոցիկ:

Vagharshak established a certain order in the House of his kingship. He designated the hours for visitations, councils, feasts, and amusements. He established ranks for the military, distinguishing first, second, third, and further, in order. He appointed two secretaries, one to record the good things, the other the bad things for which retribution was to be meted out. He gave an order to the recorder of good deeds that, when the king was angry and might make unjust commands, the secretary should remind him of what was just and compassionate. He appointed judges in the royal House and judges in the cities and hamlets. He ordered that the townspeople be more highly esteemed and honored than the peasants and that the peasants should respect the townspeople like princes. However, the townspeople were not to vaunt themselves too much over the peasants but to live on brotherly terms for the sake of harmony and life without rancor. These principles are the cause of prosperity and peace and similar blessings.

Եւ քանզի բազում ունէր ուստերս պատշաճ վարկաւ ոչ ամենեցուն առ իւր կալ ի Մծբին. վասն որոյ առաքէ զնոսա բնակել ի գաւառն Հաշտենից, եւ ի ձորն նորին սահմանակալ, որ է արտաքոյ Տարաւնոյ. ի նոսա թողլով զշէնս ամենայն, հանդերձ յաւելուածով մտից առանձինն եւ ռոճկաց կարգելոց յարքունուստ: Եւ միայն զառաջին որդին իւր, որ կոչէր Արշակ, պահէ առ իւր ի համար թագաւորութեան, եւ զնորին ուստր, զոր անուանեաց Արտաշէս եւ յոյժ սիրեաց. քանզի էր արդարեւ տղայն կայտառ եւ հզաւր մարմնով. որպէս զի կարծիս հայեցողացն տալ որ ի նմայն աճելոց էին արութիւնք: Եւ եղեւ այս յայնմ հետէ եւ առ յապայ աւրէնք ի մէջ Արշակունեաց եւ միոյ որդւոյ բնակել ընդ արքայի փոխանորդ լինել թագաւորութեանն, եւ այլոց ուստերաց եւ դստերաց գնալ ի կողմանս Հաշտենից յազգին ժառանգութիւն:

Since Vagharshak had many sons, he considered it appropriate that not all of them should reside with him in Nisibis. Therefore, he sent them to dwell in the district of Hashteank’, and in the valley bordering it, which is outside Taro’n. He left them all the localities there together with a separate additional income, and stipends designated by the court. Now Vagharshak kept with him only his first son, called Arshak, for affairs of the kingdom. He also kept Arshak’s son, whom he named Artashes and really loved greatly, since Arshak was indeed a lively boy, and strong of body, so that people seeing him would feel that great deeds of bravery might come from him. From then on and in the future it became the rule among the Arshakunik’ that one son should reside with the king as heir to the throne, while the other sons and daughters should go the Hashteank’ areas, to the clan’s hereditary possessions there.

Բայց Վաղարշակ յետ այսպիսեաց արութեանց եւ բարեկարգութեանց մեռանի ի Մծբին, թագաւորեալ ամս Քսան եւ երկուս:

Vagharshak, after such deeds of bravery and such reforms, died in Nisibis after reigning for twenty-two years.

Յաղագս մերոյ Արշակայ առաջնոյ եւ նորին գործոց։

Regarding our Arshak I and his deeds.

Արշակ որդի Վաղարշակայ թագաւորէ ի վերայ Հայոց ամս երեքտասան. նախանձաւոր եւ հետեւող հայրենեացն լեալ առաքինութեանց բազում կարգս ուղղութեան գործեաց. պատերազմելով ընդ Պոնտացիս, եւ նշանակ եթող յեզեր ծովուն մեծի. զնիզակն իւր, ասեն, զբոլորատէգ, որ էր արեամբ զեռնոց մխեալ, ձգեալ ի հետեւակուց խորագոյնս նստոյց յերկանաքար արձանին, զոր կանգնեաց ի ծովեզերն: Զայս արձան բազում ժամանակս պատուեցին Պոնտացիք որպէս զառ ի յաստուածոցն գործ: Իսկ ի գոռալն Արտաշիսի միւսանգամ ընդ Պոնտացիս ընկեցեալ ասեն զարձանն ի ծով:

Arshak, Vagharshak’s son, ruled as king over the Armenians for thirteen years. A zealous follower of his father’s virtuous ways, Arshak also instituted many reforms. Fighting against the Pontics, he left his mark by the shore of the great sea. For it is said that Arshak, standing there, had hurled a spear with a conical tip which had been hardened in the blood of reptiles and that the spear went deeply into a column of mill-stone which he had set up on the shore. For a long time, the Pontics revered this column as the creation of the gods. When Artashes attacked the Pontics a second time, the pillar is said to have been thrown into the sea.

Ի սորա աւուրս աղմուկ մեծ լեալ ի գաւտիս մեծի լերինն Կաւկասու յաշխարհին Բուլղարաց, եւ բազումք ի նոցանէ հատուածեալք եկին յաշխարհս մեր, եւ բնակեցան ի ներքոյ Կողայ, յարգաւանդահող եւ ի հացաւէտ տեղիս մինչեւ ի ժամանակս բազումս:

In Arshak’s day, there was a great commotion in the chain of the great Caucasus Mountains in the land of the Bulgars. Many separated from them and came to our land and dwelled for a long time below Kogh, on fertile rich corn-producing lands.

Ի սմանէ նեղեալ որդիք Բագարատայ վասն զկուռս պաշտելոյ երկուք ոմանք ի նոցանէ սրով կատարեցան արիաբար ի վերայ հայրենի աւրինացն. զորս ոչ պատկառեմ ասել հետեւող լինել Անանիանց եւ Եղիազարեանց: Բայց այլքն յանձն առնուն այսչափ միայն, ի շաբաթու հեծանել յորս եւ ի պատերազմունս, եւ զմանկունս թողուլ անթլփատս, յորժամ լինիցին. քանզի անկինք էին: Եւ հրամայեցաւ յԱրշակայ մի՛ տալ նոցա կանայս յամենայն նախարարութեանց, եթէ ոչ ուխտ պայմանի դիցեն թողուլ զթլփատութիւնն: Զոր յանձն առնուն զերկուս զայս միայն, այլ ոչ եւ զերկրպագութիւն կռոց:

Arshak harassed the sons of Bagarat about worshipping idols. Two of them died valiantly by the sword for their patrimonial faith. I am not abashed to call them followers of the companions of Anania and Eleazar. But the others of Bagrat’s descendants agreed to this much only: to ride out to hunt and to battle on the Sabbath, and to leave their children uncircumcised when they would be born—for they were unmarried. And it was commanded by Arshak that they should not be given wives from any of the princely houses unless they made an oath to abandon circumcision. They accepted only these two conditions, but not the worship of idols.

Աստանաւր սպառին բանք ծերունւոյն Մար Աբայ Կատինայ:

With this, the account of the old man Mar Abas Catina ends.

Եթէ ուստի՛ եգիտ զպատմութիւնն զկնի մատենիցն Մար Աբայ Կատինայ։

After the writings of Mar Abas Catina, whence information was derived for this history.

Սկիզբն արասցուք պատմել քեզ ի հինգերորդ գրոցն Ափրիկանոսի ժամանակագրի, որում վկայէ Յովսեպոս եւ Հիւպողիտայ եւ այլք բազումք ի Յունաց: Քանզի նա բովանդակ փոխադրեաց որ ինչ ի քարտէսս դիւանին Եդեսիայ, որ է Ուռհայ, որ յաղագս թագաւորացն մերոց պատմէր. որ մատեանքն ի Մծբնայ էին փոխեալ անդր եւ ի Սինոպայ Պոնտոսէ ի մեհենական պատմութեանցն: Մի՛ ոք անհաւատասցի, քանզի եւ մեզէն իսկ ականատես եղաք այնմ դիւանի: Եւ վկայ քեզ ի մաւտոյ երաշխաւորեսցէ Եկլէսիաստէ գիրք Եւսեբի Կեսարացւոյ, զոր ետ թարգմանել երանելի վարդապետն մեր Մաշտոց ի հայ լեզու: Խնդիր արասցես ի Գեղարքունի, ի գաւառին Սիւնեաց, եւ գտցես յառաջին հագներգութեանն յերեքտասաներորդ թուին, զի վկայէ յԵդեսիայ դիւանին լինել ամենայն գործոց առաջնոց թագաւորացն մերոց մինչեւ ցԱբգար, եւ զկնի Աբգարու մինչեւ ցԵրուանդ: Որ եւ այժմ կարծեմ գտանի պահեալ ի նոյն քաղաքի:

Let us begin to narrate to you, from the fifth book of the chronicler Africanus, information which is confirmed by Josephus and Hippolytus and many other Greeks. For he transcribed everything relating to our kings from the scrolls of the archive of Edessa, that is, Urha—books which had been transported there from Nisibis and from the temple histories of Sinope in Pontus. Let no one doubt this, for we have seen that archive with our own eyes. There is also testimony in the Ecclesiastical History of Euseubius of Caesarea—a manuscript of which you may find closer to you in Geghark’unik’, in the district of Siwnik’—in the 13th chapter of Book One. This work was translated into Armenian by our blessed teacher Mashtots’. That passage attests to the existence of the Edessene archive, which contains accounts of ancient times including all the deeds of our first kings down to Abgar and from Abgar down to Eruand. I believe that these are preserved until today in the same city.

Յաղագս մերոյ Արտաշիսի առաջնոյ եւ յափշտակելոյ զնախագահութիւնն։

Concerning our Artashe’s the first and how he seized primacy of rule.

Արտաշէս թագաւորէ Հայոց փոխանակ Արշակայ հաւր իւրոյ ի քսան եւ ի չորրորդ ամի Արշականայ Պարսից արքայի. եւ յառաջադէմ եղեալ ոչ զերկրորդականն ունի գահ, այլ զաւագութեանն թեկն ածէ. որում հաւանեալ, յանձն առնու Արշական տալ նմա զնախագահութիւնն: Քանզի էր այր հպարտ եւ պատերազմասէր. որ եւ արքունիս իւր ի Պարսից աշխարհին շինեաց, եւ դրամ առանձին զիւր պատկերն հարկանէր. եւ զԱրշական ընդ իւրով ձեռամբ կացուցանէր թագաւոր Պարսից, որպէս զՏիգրան որդի իւր Հայոց:

Artashe’s succeeded his father, Arshak, as king of the Armenians in the 24th year of Arshakan, king of the Persians. Going forward, he did not want to hold the second rank in the Persian kingdom but coveted the supreme position. Trusting in Artashe’s, Arshakan agreed to give primacy to him. For Artashe’s was a proud and warlike man; he established his royal court in the land of the Persians and began to mint his own coins bearing his image. He established Arshakan under his own authority as king of the Persians, and likewise Tigran his own son as king of Armenia.

Բայց տայ զՏիգրան որդի իւր ցպատանի ոմն Վարաժ անուն, որդի Դատայ, որ ի զաւակէ Գառնկայ որ ի Գեղամայ, քանզի էր պատանին նշաւակ ի նետաձգութիւն կորովութեան, ուսուցանել զՏիգրան: Զնա իշխան արքունականացն արարեալ որսոց, եւ շէնս պարգեւեալ նմա զՀրազդան գետով յանուն նորա կոչի ազգն Վարաժնունի: Բայց զդուստր իւր զԱրտաշամայ տայ կին Միհրդատայ ումեմն Վրաց բդեշխի մեծի, որ էր ի զաւակէ Միհրդատայ, Դարեհի նախարարի, զոր կացուցեալ էր Աղեքսանդրի ի վերայ գերութեանն Վերիացւոց աշխարհին, որպէս յառաջն պատմեցաք. եւ հաւատայ նմա զկողմնակալութիւն հիւսիսային լերանցն եւ Պոնտոս ծովու:

Artashe’s gave his son Tigran for instruction to a youth named Varazh, son of Dat, one of the sons of Gar’nik, a descendant of Gegham, for he was a youth famous for his prowess in archery. He made him superintendent of the royal hunt and granted him localities by the Hrazdan River. The clan of the Varazhnunik’ takes its name from him. Artashe’s gave his daughter Artasham in marriage to a certain Mithridates, great bidaxš of the Iberians. He was the descendant of another Mithridates, satrap of Persian king Darius, whom Alexander had set over the prisoners from the land of Iberia Spain, as we narrated earlier. And Artashe’s entrusted Mithridates with the governorship of the northern mountains and the Pontic Sea.

Խաղալն Արտաշիսի յարեւմուտս, եւ ձերբակալ առնել զԿրիւսոս, եւ աւարել ընձեռել Հայոց զպատկերս կռոց։

How Artashe’s advanced to the West, arrested Crœsus, and took his statues of idols as booty to the Armenians.

Յայնժամ հրաման տայ Արտաշէս զաւր յարուցանել յարեւելից եւ ի հիւսիսոյ բազում յոյժ, մինչեւ ոչ գիտել նմա զհամարն, այլ յանցս եւ յիջեւանս քար ըստ մարդաթուի կարկառ նշան բազմութեանն թողուլ: Եւ խաղայ այնուհետեւ յարեւմուտս, եւ ձերբակալ առնէ զԿրիւսոս թագաւոր Լիւդացւոց:

Then Artashe’s gave the order that a large army—so large that he did not know its size—should be raised from the east and north. To count the soldiers, Artashe’s ordered that on the roads and resting places each man should leave a stone to form a mound as an indication of their multitude. Thereafter he went west and captured Crœsus, king of the Lydians.

Եւ գտեալ յԱսիայ պղնձաձոյլ ոսկեզաւծ պատկերս զԱրտեմիդեայ եւ զՀերակլեայ եւ զԱպողոնի տայ բերել յաշխարհս մեր, զի կանգնեսցեն յԱրմաւիր: Զոր առեալ քրմապետացն, որ էին յազգէն Վահունեաց զԱպողոնին եւ զԱրտեմիդայն կանգնեցին յԱրմաւիր. իսկ զՀերակլեայն զառնապատկերն, որ արարեալ էր ի Սկիւղեայ եւ ի Դիպինոսէ Կրետացւոյ, զՎահագն իւրեանց վարկանելով նախնի կանգնեցին ի Տարաւն, յիւրեանց սեպհական գիւղն յԱշտիշատ, յետ մահուանն Արտաշիսի:

Finding in the western district named Asia images of Artemis, Heracles, and Apollo, which had been cast in bronze and gilded, Artashe’s had them brought to our land to be erected in Armawir. The chief priests, who were from the Vahunik’ clan, took the statues of Apollo and Artemis and set them up in Armawir. However, as for the statue of Heracles—which had been made by Scyllas and Dipenes of Crete—the Vahunik’ priests supposed it to be their ancestor, Vahagn, and for that reason they erected it in Tarawn, in their own hereditary village of Ashtishat, after the death of Artashe’s.

Բայց Արտաշիսի նուաճեալ զցամաքս միջոցաց ծովուցն երկոցունց լնու զՈվկիանոս բազմութեամբ նաւաց, ծառայեցուցանել կամելով զբոլոր արեւմուտս: Քանզի մեծ յոյզք խռովութեանց եղեալ ի Հռովմ ոչ ոք ընդդիմանայ նմա հզաւրապէս: Այլ ոչ գիտեմ ասել յո՛րպիսի ազդմանէ, ահագին իմն աղմուկ լեալ շփոթից եւ բազմութեան զաւրացն զմիմեանս կոտորեալ. իսկ Արտաշէս փախուցեալ մեռանի, որպէս ասեն յիւրոց զաւրացն, թագաւորեալ ամս քսան եւ հինգ:

But Artashe’s, having conquered the land between the two seas, filled the Ocean with the multitude of his ships, wanting to subjugate the entire West. No one strongly resisted him, since, at the time, great disturbances were occurring in Rome. But—I cannot say from what cause—an awful turmoil arose during which disturbance innumerable troops destroyed one another. Now as for Artashe’s, he fled and was killed, as they say, by his own army. He had reigned for 25 years.

Բայց եւ յԵլլադայ առեալ պատկերս զԴիոսի, զԱրտեմիդեայ, զԱթենայ, զՀեփեստու, զԱփրոդիտեայ տայ բերել ի Հայս. որք ոչ ժամանեալ միջամուխ լինել յաշխարհս լսեն զբաւթ մահուանն Արտաշիսի. եւ փախուցեալ ընկենուն զպատկերսն յամրոցն յԱնի. եւ քուրմք զնոցին զհետ լինելով, դադարեն առ նոսա:

Artashe’s also had taken from Hellas images of Zeus, Artemis, Athena, Hephaistos, and Aphrodite, and had them brought to Armenia. But before they had arrived in our land the sad news of the death of Artashe’s was heard. The statue-bearers fled, leaving the images at the fortress of Ani Kamakh. The pagan priests who had accompanied the bearers, stayed there with the images.

Վկայութիւնք տիեզերակալութեանն Արտաշիսի եւ կապելոյն զԿրիւսոս, յայլոց պատմագրաց։

Testimonies from other historians about the empire of Artashe’s and his taking Crœsus.

Զայս ասացեալ պատմագրացն Յունաց, ոչ միոյ կամ երկուց, այլ բազմաց. ընդ որ տարակուսեալ մեր բազում խոյզ խնդրոյ արարաք: Քանզի լուաք ի պատմութեանց ոմանց Կիւրոսի սպանեալ զԿրիւսոս եւ բարձեալ զթագաւորութիւնն Լիւդացւոց: Եւ դարձեալ պատմի առարկութիւնն Կրիւսեայ եւ Նեքտանեբայ. եւ է Նեքտանեբոսս այս վերջին թագաւոր Եգիպտացւոց, ի Մանեթոսէ պատմեալ, զոր ոմանք հայր Աղեքսանդրի ասացին: Եւ գտանեմք զժամանակս Կրիւսոսի երկերիւր ամաւ յառաջ քան զՆեքտանեբայն, իսկ զՆեքտանեբայ ժամանակս աւելի եւս երկերիւր ամաւ յառաջ եղեալ քան զառաջնոյն Արտաշիսի թագաւորի Հայոց:

Greek historians—not one or two but many of them—also speak of these events. Being doubtful about these same events, we made many investigations because we had heard in some narrations that it was Cyrus not Artashe’s who had killed Crœsus and had destroyed the Lydian kingdom. Also related by some historians is the rivalry of Crœsus and Nectanebo. According to Manetho, this same Nectanebo is said to have been the last king of Egypt, while others have called him the father of Alexander. But we have found the period of Crœsus to be two hundred years before that of Nectanebo, while Nectanebo’s period is more than another two hundred years before that of Artashe’s the First, king of the Armenians.

Բայց քանզի բազումք են, որ ասեն զԿրիւսոս մերոյ Արտաշիսի կալեալ, եւ ոճով իմն պատմեն ես հաւանեալ եմ: Քանզի ասէ Պոլիկրատէս այսպէս. «Վեհ ինձ Արտաշէս Պարթեւ քան զՄակեդոնացին Աղեքսանդր, զի կալով յիւրում աշխարհին իշխեաց Թեբայ եւ Բաբելոնի. եւ չեւ ընդ Ալիւս գետ անցեալ զլիւդականն սատակեաց զզաւրս, եւ կալաւ զԿրիւսոս. եւ յառաջ քան յԱսիայ հասանելն յԱտտիկէ դղեկին քարոզեցաւ: Աւա՜ղ բախտին. միայն թէ ի տէրութեանն եւ ոչ ի փախստեան էր վախճանեալ»:

However, there are many who say, and narrate convincingly, that it was our Artashe’s who captured Crœsus, and I agree with them. Polycrates puts it this way: “To me, Artashe’s the Parthian is superior to Alexander the Macedonian, because while remaining in his own land he was able to rule over Thebes and Babylon; and without crossing the Halys River he destroyed the Lydian army and captured Crœsus. Furthermore, even before arriving in Asia he was declared the victor in the fortress of Attica. Alas for his fate! If only he had died ruling in his lordship and not in flight!”

Հանգոյն դմին ասէ Եւագարոս. «Փոքր Աղեքսանդրի եւ Դարեհի պատերազմն առ Արտաշիսի բաղդատեալ. քանզի նոցայն ոչ ի փոշւոյն մաքուր երեւէր լոյս տուընջեանն. այլ սա ծածկեաց նետաձգութեամբն եւ ստուերացոյց զարեգակն, ձեռագործ գիշեր զմիջաւրէիւ արարեալ: Ոչ փախստեայ համբաւաբեր Լիւդացւոցն թողեալ. այլ եւ զթագաւորն նոցին զԿրիւսոս ի տապակի հրամայեաց կացուցանել:

Evagaros, who is in agreement with him, says: “The war of Alexander and Darius is minor compared to that fought by Artashe’s. For in the first case, the light of day was obscured by the dust, but the latter, Artashe’s, hid and darkened the sun by his volleys of arrows, turning mid-day into an artificial night. Artashe’s did not allow the Lydians to flee and bring the news, but even their king, Crœsus, he ordered to be placed in a cauldron.

Վասն սորա եւ ոչ ուղխք զգետն ստուարացուցին, արբմամբն ի ձմեռնային նուազութիւն իջուցանելով. վասն զի եւ զթուոցն եցոյց տկար լինել բազմութեամբ զաւրացն, մինչ զի չափոյ պէտք եղեն առաւել քան զհամարոյ: Նա ընդ այս ոչ հպարտացաւ, այլ արտասուեաց ասելով. «Աւա՜ղ փառացս անցաւորի»:

Because of him the streams did not fill up the river they debouched into, since due to the water being consumed by his soldiers it lowered down to its winter level. Due to the multitude of his army, he rendered the use of numbers inadequate so that there was need for measurement rather than counting. At this Artashe’s was not boastful, but wept, saying: ‘Alas for my transitory glory.’”

Գրէ եւ Սկամադրոս այսպէս. «Խաբկանք լինէին հպարտացելոյն Լիւդացւոց Կրիւսեայ Պիւթիայ հարցուկն պատասխանելով. Կրիւսոս անցեալ ընդ Ալիւս գետ քակեսցէ զիշխանութիւնս: Զոր նորա զաւտարաց կարծեցեալ զինքն քակէ. քանզի կալեալ զնա Պարթեւին Արտաշիսի հրամայեաց հանել յերկաթեղէն տապակ: Իսկ Կրիւսոսի յիշեալ զբանսն Սողոնի Աթենացւոյ, ասէ յիւր լեզուն. «Ո՜վ Սողոն Սողոն, գեղեցիկս բարբառեցար, ոչ երանել զբարեբախտութիւն մարդոյ մինչեւ ի վախճան»: Եւ լուեալ որք մերձն կային պատմեցին Արտաշիսի, եթէ զնոր ոմն աստուած կարդայ Կրիւսոս: Եւ գթացեալ Արտաշիսի հրամայեաց ածել. եւ հարցեալ եւ ուսեալ, թէ զի՛նչ է որ աղաղակեացն հրամայեաց ներել զտանջանսն:

Scamandros also wrote as follows: “The prideful Crœsus, king of the Lydians, was fooled by the response of the Pythian oracle who said: ‘Crœsus, after crossing the Halys River, will destroy principalities.’ Crœsus, thinking that this referred to others, ended up destroying himself. For Artashe’s the Parthian seized Crœsus and ordered that he be thrown into an iron cauldron. Crœsus, recalling the words of Solon of Athens, began to speak in his own language: “O Solon, Solon! Wisely you said that a person should not be judged happy until his death.” Those who were nearby heard this and told Artashe’s that Crœsus was invoking some new deity. Artashe’s had mercy and ordered them to bring and interrogate him. When Artashe’s learned what Crœsus had cried out, he ordered that he be spared torments.

Գրէ եւ Փղեգոնիս. «Ամենեցուն թագաւորաց հուժկու եղեալ Պարթեւն Արտաշէս, ոչ միայն զԼիւդացիս վանեալ եւ զԿրիւսոս կապեալ, այլ յԵլէսպոնտոս եւ ի Թրակէ զտարերցն փոխեաց զբնութիւն. ծովագնաց ընդ երկիր բերեալ լինէր, եւ ընդ ծով հետեւակելով. Թեթաղացւոցն սպառնալով, եւ համբաւն հիացուցանէր զՀելլենականն: Կործանեաց զԼակեդեմոնացիս, փախոյց զՓոկէացիս. Ղովկրացիք անձնատուրք եղեն, Բիւտացիք մասն են ի կազմածոյ նորա. առ հասարակ նմա Ելլադայ մատուցանէր զահն: Յետ փոքու ժամանակի աղէտք անցին զամենեքումբք. ոչ այնքան թշուառացաւ Կիւրոս ընդ Մասքութս պատերազմելով, ոչ այսպիսի կիրս կրեաց Դարեհ ի Սկիւթացւոցն փախուստն, եւ ոչ Կամբիւսէս յԵթովպացիս. փոքր ի Քսերքսին յԵլլադայ զաւրու երթալն, թողլով նոցա զգանձս եւ զխորանս, միայն կենդանի փախուցեալ մազապուր: Այլ սա մեծամեծ յաղթանակաւք պանծացեալ` ի յիւրոց զաւրացն խողխողի:

Phlegonius wrote: “The most powerful of all kings was the Parthian Artashe’s. Not only did he put the Lydians to flight and capture Chroesus, but in the Hellespont and in Thrace he changed the nature of the elements. Travelling over land, he was taken along as if sailing on the sea; while traveling over the sea, he marched as if on foot. He threatened the Thessalians and his renown astounded the Hellenes. Artashe’s destroyed the Lacedemonians, and put the Phocians to flight. The Locrians surrendered, the Bithynians were made a part of his forces; all Hellas feared him. And yet, a short time later his disasters surpassed everyone’s. Compared with other kings in flight, Cyrus was not so unfortunate when he fled after warring against the Massagetae. Darius, fleeing from the Scythians, did not suffer so many misfortunes, nor did Cambyses fleeing from the Ethiopians. Less devastating was the fate of Xerxes, who went against Hellas with an army but was defeated and escaped alive by a hairsbreadth, leaving them his treasures and tents. But Artashe’s, prideful because of his very great victories, was killed by his own army.”

Արդ ես հաւատարմութեան արժանի համարիմ զայսոսիկ պատմութիւնս. եւ զայն Կրիւսոս, որ առ Կիւրոսիւ եւ կամ Նեքտանեբաւն պատմին, կա՛մ սուտ լեալ եւ կամ միով անուամբ բազում թագաւորաց վարեալ, որպէս յոլովից է սովորութիւն:

Now I regard these accounts as trustworthy. As for that Crœsus, who is said to have lived in the time of Cyrus or Nectanebo, either he is a fictitious person, or else many kings bore the same name, as is often the case.

Յաղագս թագաւորութեանն Տիգրանայ Միջնոյ եւ ընդդէմ կալոյ զաւրացն Յունաց, եւ զմեհեանն շինելոյ, եւ արշաւանս առնելոյ ի Պաղեստին։

About the reign of Tigran the Middle, his resistance to the Greek armies, his building of the temples, and his campaigns in Palestine.

Յետ Արտաշիսի Առաջնոյ թագաւորէ Տիգրան որդի նորա ի քառասուն եւ յիններորդ ամի Արշականայ թագաւորի Պարսից: Եւ ժողովեալ զզաւրս Հայոց ընդդէմ երթայ զաւրացն Յունաց, որք յետ մահուանն Արտաշիսի հաւրն իւրոյ եւ ցրուելոյ զաւրացն հետամուտ լեալ դիմեալ գային յաշխարհս մեր: Որոց ընդդէմ պատահեալ Տիգրանայ արգելեալ ի վերջ նահանջէ: Եւ ի քեռայր իւր Միհրդատ հաւատացեալ զՄաժաք եւ զհոգս Մէջերկրայցն եւ զաւր բազում թողեալ առ նմա դառնայ յաշխարհս մեր:

After Artashe’s the First, there ruled his son Tigran, in the 49th year of Arshakan, king of the Persians. Gathering up the Armenian forces, he went against the troops of the Greeks, which—after the death of his father, Artashe’s, and the dispersal of his troops—had attacked and invaded our land. Tigran went against them, stopped them, and forced them to retreat. Tigran returned to our own land after entrusting to Mithridates—his sister’s husband—Mazhak and the care of Asia Minor, and leaving a large army with him.

Առաջին գործ զմեհեանսն շինել կամեցաւ: Իսկ քրմացն, որ եկեալ էին ի Յունաց, զմտաւ ածեալ, զի մի՛ ի խորագոյն Հայս վարիցին պատճառեցան ըղձութիւնս, իբր թէ դիքն անդէն կամիցին զբնակիլն: Որում հաւանեալ Տիգրան, կանգնեաց զՈղիմպիական պատկերն Դիոսի յամուրն յԱնի, եւ զԱթենայն ի Թիլ, եւ զԱրտեմիդայ զմիւս պատկերն յԵրիզայ, եւ զԵփեստուն ի Բագայառինջ: Բայց զԱփրոդիտեայ զպատկերն, իբրեւ Հերակլեայ տարփաւորի, առ նորին պատկերին Հերակլեայ հրամայեաց կանգնել յաշտից տեղիսն: Եւ ցասուցեալ ընդ Վահունիսն, եթէ ընդէ՛ր յիւրեանց սեպհականին իշխեցին կանգնել զպատկերն Հերակլի, զառաքեալն ի նորին հաւրէ ընկենու զնոսա ի քրմութենէն, եւ զգիւղն յարքունիս առնու, յորում պատկերքն կանգնեցան:

First, Tigran wanted to construct the temples. But the priests, who had come from Greece, and had decided that they did not want to be taken into the deepest parts of Armenia turned to sorcery, supposedly expressing the desire of the gods to reside right where they were. Tigran agreed to this. He erected the statue of Olympian Zeus in the fortress of Ani; of Athena in T’il; the other statue of Artemis in Erez, and that of Hephaistos in Bagayar’inj. But the statue of Aphrodite, as the beloved of Heracles, Tigran ordered to be erected next to the statue of the same Heracles in Ashtishat. Enraged at the Vahunik’—since they had dared to set up on their private lands the statue of Heracles sent by his father—he removed them from the priesthood and confiscated for the crown the village in which the statues had been erected.

Եւ այսպէս մեհեանս շինեալ, եւ առաջի մեհենիցն բագինս կանգնեալ, զոհս ամենայն նախարարացն հրամայէ մատուցանել հանդերձ երկրպագութեամբ. զոր չառեալ յանձն արանց ազգին Բագրատունեաց. յորոց զմիոյ ուրումն զլեզուն հատեալ, որում անուն էր Ասուդ, վասն պատկերացն անարգանացն ոչ այլ իւիք խոշտանգէ. քանզի յանձն առին ուտել ի զոհիցն արքայի եւ զմիս խոզի, թէպէտ եւ ոչ ինքեանք զոհեցին երկրպագութեամբ: Վասն որոյ առնու ի նոցանէ ի բաց զիշխանութիւն զաւրուն. բայց միայն զթագակապ ասպետութիւնն ոչ հանէ: Ինքն իջանէ ի Միջագետս, եւ գտեալ անդ զԲարշամինայ զպատկերն, զոր ի փղոսկրէ եւ ի բիւրեղէ կազմեալ էր արծաթով հրամայէ տանել կանգնել յաւանին Թորդան:

And thus, having built temples and erected altars before them, he ordered all the lords to offer sacrifices and worship. The men of the Bagratuni clan did not agree to this, and Tigran cut off the tongue of one of them, named Asud, for disrespecting the images. However, he did not torment them in any other way, for they agreed to eat from the king’s sacrifices and also pork, although they themselves did not sacrifice or worship. Therefore, he deprived them of the command of the army, though he did not remove from them the office of aspet with the right of crowning the king. Tigran himself descended into Mesopotamia and, finding there the statue of Barshamin, made of ivory, crystal, and silver, he ordered that it should be brought and set up in the hamlet of T’ordan.

Եւ նոյն հետայն դիմէ յաշխարհն Պաղեստինացւոց վրէժս պահանջել ի Պտղոմայիդ Կղէոպատրայ յաղագս Դիոնիսի որդւոյ նորա առ հայր իւր յանցանաց: Առեալ գերի բազում եւ ի Հրէից նստի շուրջ զՊտղոմայիդ քաղաքաւ: Իսկ դշխոյն Հրէից Աղեքսանդրիայ, որ եւ Մեսաղինայ, որ էր լեալ կին Աղեքսանդրի, որդւոյ Յոհաննու, որդւոյ Շմաւոնի, եղբաւր Յուդայ Մակաբէի, որ զայնու ժամանակաւ ունէր զթագաւորութիւնն Հրէից, ինչս բազումս տալով դարձոյց զնա անտի։ Քանզի էր լուեալ եւ համբաւ, թէ Վայկուն ոմն անուն յեղուզակ խռովէր զերկիրն Հայոց, զլեառն ամուր կալեալ, որ մինչեւ ցայժմ յանուն յեղուզակին կոչին Վայկունիք:

Immediately after this, he attacked Palestine to demand vengeance from Cleopatra, daughter of Ptolemy, for the crimes of her son Dionysius committed against his own father. Taking many captives from among the Jews, Tigran besieged the city of Ptolemais. But the queen of the Jews, Alexandra—also known as Messalina—who had been the wife of the late king Alexander, son of John, son of Simon the brother of Judas Maccabaeus, and who at that time ruled the kingdom of the Jews, turned Tigran back by giving him many gifts. In addition, it was being noised about that some robber, named Vaykun, having fortified himself on an impregnable mountain, was disturbing the country of the Armenians. This mountain is still called Vaykunik’ after the name of the robber.

Դիմումն ի մեզ Պոմպէի Հռոմայեցւոց զաւրավարի եւ առնուլն զՄաժաք, եւ մահն Միհրդատայ։

The Roman general, Pompey, comes against us; the capture of Mazhak, and the death of Mithridates.

Յայնմ ժամանակի Պոմպէոս Հռոմայեցւոց զաւրավար զաւրաւք բազմաւք եկեալ հասեալ ի Միջերկրեայս զՍկաւրոս սպարապետ իւր յԱսորիս առաքէ տալ պատերազմ ընդ Տիգրանայ: Որոյ եկեալ, եւ ոչ պատահեալ Տիգրանայ, քանզի էր դարձեալ յիւր աշխարհն վասն խուճապանաց յեղուզակին: Անցեալ Սկաւրոսի ի Դամասկոս, եւ տեսեալ զքաղաքն առեալ ի Մետեղայ եւ ի Ղուղայ զնոսա հալածեալ անտի, ինքն ի Հրէաստան փութայր հասանել ի վերայ Արիստաբուղի, յաւգնականութիւն եղբաւր նորա երիցու, Հիւրկանու քահանայապետի, որդւոյ Աղեքսանդրի:

In that period the Roman general, Pompey, arrived in Asia Minor with a large army and sent the commander of his army, Scaurus, to Syria to wage war against Tigran. He arrived there, but did not encounter Tigran, since the latter had returned to his own land because of the alarm caused by the robber Vaykun. For that reason, Scaurus passed on to Damascus. Seeing that the city had already been taken by Metellus and Lullus, he drove them out. Then he hastened to Judaea against Aristobulus—to help his elder brother Hyrcanus, the chief priest, son of Alexander.

Իսկ Պոմպէի պատերազմեալ ընդ Միհրդատայ տեսանէ սաստիկ ընդդիմակացութիւն եւ ահագին մարտս, եւ վտանգի յոյժ. սակայն բազմութեանն յաղթեալ փախստական լինի Միհրդատ ի կողմանս Պոնտոսի: Յորմէ իբրեւ զերծեալ Պոմպէոս, որում ակն ոչ ունէր, եւ առեալ զՄաժաք, եւ կալեալ զորդի նորա զՄիհրդատ նստուցանէ զաւր ի քաղաքին. ինքն ոչ հետամուտ լինի նմա, այլ ընդ Ասորիս ի Հրէաստան փութայ հասանել: Եւ ի ձեռն հաւրն Պիղատոսի Պոնտացւոյ զՄիհրդատ սպանանէ թունաւոր դեղովք: Վկայէ այսմ բանիս եւ Յովսեպոս ի ճառին, որ վասն ապրսամին պատմէ, այսպէս ասելով. «Պոմպէի հուպ յԵրիքով հասանեն աւետիք մահուանն Միհրդատայ»:

Now Pompey, when battling with Mithridates, met with fierce resistance and frightful battles, and experienced great danger. Yet Mithridates, defeated by Pompey’s superior numbers, fled to the Pontus areas. Pompey, now unexpectedly freed from him, captured Mazhak, seized his son Mithridates, and placed troops in the city. He himself did not pursue Mithridates but hastened through Syria to Judaea. Pompey had Mithridates poisoned to death through the intermediary of Pontius Pilate’s father. Josephus attests to this in the passage where he speaks about balsam, putting it this way: “The glad tidings of the death of Mithridates reached Pompey near Jericho.”

Յաղագս յարձակելոյն Տիգրանայ ի վերայ զաւրացն Հռոմայեցւոց, եւ խոյս տալ Գաբիանոսի, եւ արձակելոյ զմանուկն Միհրդատ։

Regarding Tigran’s attack on the Roman troops, how Gabianus evaded him, and the release of the young Mithridates.

Իսկ թագաւորն Հայոց Տիգրան զգերութիւնն Հրէից նստուցեալ յԱրմաւիր եւ յաւանին Վարդգէսի, որ ի վերայ Քասաղ գետոյ, եւ զյեղուզակսն բնաջինջ արարեալ ի լեռնէն, եւ զսուգն Միհրդատայ կատարեալ խաղայ գնայ յԱսորիս ի վերայ զաւրացն Հռոմայեցւոց, առ ի վրէժս պահանջել: Ընդդէմ նորա գայ Գաբիանոս սպարապետ զաւրացն Հռոմայեցւոց, զոր թողեալ էր Պոմպէի ի դառնալն իւրում ի Հռոմ. եւ Գաբիանոս ոչ իշխեաց ի դիմի հարկանել Տիգրանայ, դառնայ յԵփրատայ յԵգիպտոս, զՊտղոմէոս ունելով պատճառս: Եւ գաղտ ի հաշտութիւն խաւսեցեալ ընդ Տիգրանայ տայ զքեռորդին նորա զպատանին Միհրդատ, զորդին Միհրդատայ, զոր կալեալ էր Պոմպէի ի Մաժաք, ասելով թէ գաղտ գնաց:

Tigran, king of the Armenians, settled the Jewish captives in Armawir and in the hamlet of Vardge’s, which is on the river K’asagh. Then, after he had eliminated the robbers from the Vaykunik’ mountain, and mourned the death of Mithridates, he marched to Syria against the Roman troops to seek vengeance. Gabianus, the commander-in-chief of the Roman troops, whom Pompey had left behind when he returned to Rome, came against him. But Gabianus did not dare to oppose Tigran and returned from the Euphrates to Egypt, claiming Ptolemy as an excuse. He made a secret accord with Tigran and gave up to him his sister’s son, the young Mithridates, son of Mithridates, whom Pompey had captured in Mazhak, though Gabianus said that Mithridates had escaped.

Պատերազմ Կրասոսի, եւ սատակումն նորին ի Տիգրանայ։

The war of Crassus, and how he perished at Tigran’s hands.

Զկասկած առեալ Հռոմայեցւոցն զԳաբիանոս փոխեն եւ զԿրասոս փոխանակ առաքեն. որոյ եկեալ եւ առեալ զամենայն գանձս գտեալս ի տաճարին Աստուծոյ յԵրուսաղէմ խաղայ ի վերայ Տիգրանայ: Եւ անցեալ ընդ Եփրատ սատակի ամենայն զաւրաւքն հանդերձ ի պատերազմելն ընդ Տիգրանայ: Զորոյ զգանձսն ժողովեալ Տիգրանայ դառնայ ի Հայս:

The Romans, having become suspicious of Gabianus, replaced him with Crassus whom they sent out to the East. Crassus came, took all the treasures found in the Temple of God in Jerusalem, and then advanced against Tigran. Having crossed the Euphrates, he and all his troops perished fighting against Tigran. Gathering up the treasure, Tigran returned to Armenia.

Թէ ո՛րպէս Կասսիոս ընդդիմակաց եղեւ Տիգրանայ. եւ ապստամբելն Միհրդատայ, եւ շինել զԿեսարիա։

How Cassius resisted Tigran, the revolt of Mithridates, and the building of Caesarea.

Զչարեալ Հռոմայեցւոց առաքեն զԿասսիոս անթիւ զաւրաւք: Սա եկեալ եւ ընդդէմ կացեալ, չտայ թոյլ զաւրացն Հայոց անցանել ընդ Եփրատ եւ ասպատակել յԱսորիս:

The angered Romans sent Cassius with countless troops. Cassius arrived and resisted Tigran, not allowing the Armenian troops to cross the Euphrates and raid Assyria.

Զայսու ժամանակաւ թերահաւատութիւն լեալ Տիգրանայ ի պատանին Միհրդատ, ոչ զիւրն կարծելով քեռորդի, չտայ նմա մասն ինչ իշխանութեան, այլ եւ ոչ զիւր աշխարհն Վրաց: Եւ Միհրդատայ արհամարհութիւն կրեալ ի քեռւոյն իւրմէ Տիգրանայ ապստամբութեամբ անկանի առ Կեսար. իշխանութիւն գտեալ ի նմանէ զՊերգեայ քաղաքի, զաւրավիգն աւգնականութեան լինի Անդիպատրոսի հաւր Հերովդի, Կեսարու հրամանաւ: Սա շինէ զՄաժաք ընդարձակագոյն եւ պայծառ շինուածովք, եւ անուանէ Կեսարիայ ի պատիւ Կեսարու: Եւ յայնմ հետէ բարձեալ. լինի իշխանութիւնն Հայոց քաղաքէն յայնմանէ:

Around this time, Tigran, having became suspicious of the young Mithridates, and no longer regarding him as his nephew, did not give him any share in his rule or even his own land in Iberia. Mithridates, having endured such humiliation from his uncle Tigran, rebelled and went over to Caesar. Mithridates received from Caesar as a principality the city of Perge, and on Caesar’s orders was a useful ally to Antipater, Herod’s father. He built up Mazhak to be a larger city with beautiful constructions and named it Caesarea in honor of Caesar. From then on Armenian rule over the city ceased.

Յաղագս միաբանութեան Տիգրանայ եւ Արտաշիզի, եւ առաքել ասպատակ ի Պաղեստինէ. եւ գերութիւն Հիւրկանու քահանայապետի եւ այլ բազմութեան Հրէից։

About the alliance of Tigran and Artashe’s, the raid into Palestine, the capture of Hyrcanus the high priest and many other Jews.

Յետ այսր ամենայնի ի հիւանդութեան եղեալ Տիգրան աղերսէ ի սէր զԱրտաշէզ արքայ Պարսից, յաղագս հպարտութեան հաւրն հանելով ի նոցանէ զնախագահութիւնն: Իսկ սա իւրովք կամաւք զերկրորդականն ունելով ըստ իրաւանց դարձուցանէ ի նա զնախագահութիւնն. եւ ի հաշտութիւն ածեալ զԱրտաշէզ առնու ի նմանէ զաւր յաւգնականութիւն ինքեան: Յայնմ ժամանակի առեալ Տիգրանայ զԲարզափրան նահապետ Ռըշտունեաց նախարարութեանն սպարապետ կացուցանէ զաւրացն Հայոց եւ Պարսից եւ առաքէ ի վերայ զաւրացն Հռոմայեցւոց, հրաման տուեալ զբնակիչս աշխարհին Ասորւոց եւ Պաղեստինացւոց ի հաշտութիւն հաւանութեան խաւսել: Նմա ընդ առաջ լինի ոմն Պակարոս անուն, որոյ հայրն թագաւոր լեալ Ասորւոց, եւ ինքն խնամի Անտիգոնեայ Արիստաբուղեանց: Եւ եկեալ առ Բարզափրան նահապետ Ռըշտունեաց եւ սպարապետ Հայոց եւ Պարսից խոստանայ հինգ հարիւր կին գեղեցիկ եւ հազար քանքար ոսկւոյ, զի աւգնեսցէ նոցա ընկենլով ի թագաւորութենէ Հրէից զՀիւրկանոս, եւ թագաւորեցուցանել զԱնտիգոնոս:

Now, after all this, Tigran fell ill and sought friendship with the king of the Persians, Artashe’s. It was due to his father’s pride that the Persians had been deprived of primacy of rule in Armenia. Now Tigran willingly returned to the second rank, as was lawful, restoring primacy to Artashe’s. Thus, becoming reconciled with Artashe’s, Tigran received an army for his support from him. Then Tigran took Barzap’ran, the patriarch of the R’shtunik’ lordship, and appointed him commander-in-chief of the Armenian and Persian troops. He sent him against the Roman troops with orders to discuss peace with the residents of the land of the Assyrians and Palestinians, and bring them to an agreement. Then there came before him a certain Pacorus, whose father had been king of the Assyrians, while he himself was a relative of Antigonus from Aristobulos’ family. He came to Barzap’ran, patriarch of the R’shtunik’ and commander-in-chief of the Armenians and Persians, and promised him five hundred beautiful women and a thousand talents of gold if he would help them depose Hyrcanus from the kingship of the Jews and make Antigonus king.

Իբրեւ ետես Հիւրկանոս Հրէից քահանայապետ եւ թագաւոր, եւ Փասայեղոս եղբայր Հերովդի, եթէ զզաւրս Հռոմայեցւոց փախստական արարեալ, զոմանս ի ծով, զոմանս ի քաղաքս, խաղաղութեամբ ընդ երկիրն անցանէր Բարզափրան խաւսին եւ ինքեանք զխաղաղութիւն առ Բարզափրան: Եւ նա զԳնէլ ոմն, որ էր տակառապետ արքային Հայոց, յազգէն Գնունեաց, առաքէ յԵրուսաղէմ հանդերձ հեծելազաւրու, իբր թէ ի պատճառս խաղաղութեան, բայց ի գաղտնիս աւգնել Անտիգոնեայ:

When Hyrcanus, high priest and king of the Jews, and P’asayelos, Herod’s brother, saw that Barzap’ran had put the Roman troops to flight, chasing some into the sea and others into cities, they themselves made proposals of peace to Barzap’ran. The latter sent a certain Gnel—who was the cup bearer of the king of the Armenians and from the Gnuni clan—to Jerusalem with cavalry, supposedly seeking peace, but secretly to help Antigonus.

Եւ Հիւրկանոս զտակառապետն ամենայն զաւրաւքն ոչ ընդունէր յԵրուսաղէմ, այլ միայն հինգ հարիւր հեծելով: Եւ տակառապետին դաւով խրատ տուեալ Հիւրկանու զի առ Բարզափրան երթիցէ վասն աւերածոյ աշխարհին. եւ ինքն խոստանայր լինել բարեխաւս: Եւ Հիւրկանու երդումն խնդրեալ ի Բարզափրանայ երդնու նմա յարեգակն եւ ի լուսին եւ յամենայն պաշտամունս իւրեանց երկնայնիս եւ երկրայինս, եւ յարեւ Արտաշէզի եւ Տիգրանայ: Ընդ որ վստահացեալ Հիւրկանոս թողու զՀերովդէս ի վերայ Երուսաղեմի, եւ զՓասայելոս զերէց եղբայր Հերովդի առեալ ընդ իւր գայ առ Բարզափրան ի ծովեզրն, ի գեաւղն որ կոչի Եքտիպոն:

In Jerusalem, Hyrcanus did not receive the cup bearer with all his forces but only with five hundred cavalry. And the cup bearer treacherously advised Hyrcanus to go to Barzap’ran to discuss the ruin of the land. He himself promised to act as intercessor. When Hyrcanus sought an oath from Barzap’ran, he swore to him by the sun and moon and all their cults in heaven and earth and by the sun of Artashe’s and Tigran. Assured by this, Hyrcanus left Herod ruling over Jerusalem. He went to Barzap’ran to the village called Ek’tipon, located at the shore, taking with him P’asayelos, Herod’s elder brother.

Եւ Բարզափրան խորամանկութեամբ պատուէր զնոսա. եւ ինքն յանկարծակի գնացեալ անտի մնացելոց զաւրացն հրաման տայր ի բուռն առնուլ զնոսա եւ ի ձեռն Անտիգոնի մատնել: Եւ Անտիգոնոս ի վերայ Հիւրկանու անկեալ զականջս նորա ատամամբքն ի բաց կտրէր. զի թէ եւ այլ ժամանակ փոխեսցի անհնար լիցի նմա զքահանայապետութիւնն ունել. քանզի աւրէնքն զողջանդամսն հրամայեն կացուցանել քահանայս: Եւ Փասայել եղբայր Հերովդի իւրովի զարկեալ զգլուխ իւր զքարի առաքեցաւ բժիշկ յԱնտիգոնեայ, իբր թէ բժշկել զնա. ելից զվէրն նորա թունաւոր դեղովք եւ վախճանեցոյց:

Barzap’ran deceitfully honored them. However, he himself suddenly quit the place, ordering the soldiers remaining there to seize them and hand them over to Antigonus. Then Antigonus fell on Hyrcanus and, with his teeth, bit off his ears so that should circumstances change, it would be impossible for him to hold the chief priesthood, since the laws command that only those whole of limb may be appointed priests. And P’asayel, Herod’s brother, of his own accord struck his head against a stone. A doctor was sent by Antigonus as if to heal him, but he filled his wound with poisonous drugs and killed him.

Եւ Բարզափրանայ հրաման տուեալ Գնէլոյ տակառապետին արքայի Հայոց յԵրուսաղէմ զՀերովդէս որսալ. իսկ Գնէլ զՀերովդէս արտաքս քան զպարիսպն ելանել պատրէր. զոր չառեալ յանձն Հերովդի, այլ եւ ոչ եւս կալ ի քաղաքին իշխեաց, երկուցեալ ի պատառմանէ Անտիգոնեանցն, ի գիշերի ի ծածուկ ընտանեաւքն հանդերձ առ Եդոմայեցիս փախչէր. ի Մասադան յամուրն թողեալ զընտանիսն ինքն ի Հռոմ փութայր հասանել: Բայց զաւրքն Հայոց ձեռնտուութեամբ Անտիգոնեանցն յԵրուսաղէմ մտանէին ոչ ինչ ումեք վնասեալ, բայց միայն զՀիւրկանու զինչսն առնուին աւելի քան զերեքարիւր քանքար:

Barzap’ran ordered Gnel, cup bearer to the king of the Armenians, to seek Herod in Jerusalem. Gnel tried to deceive Herod into emerging from behind the wall, but Herod did not agree to this. However, Herod was no longer able to remain in the city because he feared the faction of Antigonus’ supporters. By night he secretly fled with his family to the Idumaeans. There, he left his family in the fortress of Masada and himself hastened to Rome. But the troops of the Armenians, with the help of the supporters of Antigonus, entered Jerusalem without harming anyone. They merely took Hyrcanus’ possessions, worth more than three hundred talents.

Եւ ընդ գաւառն ասպատակեալ զհիւրկանեանսն առեալ աւերէին. զՄարիսացւոց քաղաքն գերի առեալ, թագաւոր կացուցանէին զԱնտիգոնոս: Եւ կապեալ զՀիւրկանոս ածեն Տիգրանայ հանդերձ գերութեամբն. եւ Տիգրան հրաման տայ Բարզափրանայ նստուցանել զգերին Հրէից որ ի Մարիսացւոց ի քաղաքն Շամիրամայ: Եւ Տիգրանայ ոչ աւելի բաւեալ քան զերեամ յետ այնորիկ վախճանի, թագաւորեալ ամս երեսուն եւ երիս:

And then they raided the district, plundered the supporters of Hyrcanus, captured the city of Marisa, and enthroned Antigonus as king. They led Hyrcanus in bonds to Tigran. along with the captives. Tigran ordered Barzap’ran to settle the captive Jews from Marisa in the city of Semiramis. Tigran did not live more than three years after this before he died, having reigned for 33 years.

Այլ պատերազմ Հայոց ընդ զաւրս Հռոմայեցւոց, եւ պարտումն Սիղոնի եւ Բենդիդեայ։

Another war of the Armenians against the forces of the Romans, and the defeat of Silon and Bendidus.

Հերովդէս անցեալ ի Հռովմ առաջի Անտոնիոսի եւ Կեսարու եւ սինկղիտոսին զինքեան միամտութիւն առ Հռոմայեցիսն պատմէ, եւ թագաւոր Հրէաստանի յԱնտոնիոսէ եղեալ առնու իւր զաւրավիգն աւգնականութեան զԲենդիդիոս սպարապետ Հռոմայեցւոց զաւրաւք, ի պատերազմել ընդ զաւրս Հայոց եւ քակել զԱնտիգոնոս: Որոյ հասեալ յԱսորիս, փախստական առնէ զզաւրս Հայոց, եւ զՍիղոն թողեալ ընդդիմակաց Հայոց մերձ ի յԵփրատ, եւ զՊակարոս սպանեալ դառնայ յԵրուսաղէմ ի վերայ Անտիգոնի: Իսկ Հայոց միւսանգամ աւգնականութիւն ի Պարսից գտեալ դիմեալ ի վերայ Սիղոնի, փախստական զնա ի Բենդիդիոս արկանեն, հեղմունս արեանց առնելով անբաւս:

Herod, having gone to Rome, spoke of his loyalty to the Romans in the presence of Antony, Caesar, and the Senate. Antony made him king of Judaea. As military aid, he received the commander-in-chief, Bendidius, with a force of Romans. They were to fight against the troops of the Armenians and destroy Antigonus. When he reached Syria, he put to flight the troops of the Armenians. Leaving Silon to oppose the Armenians near the Euphrates, he killed Pacorus and returned to Jerusalem against Antigonus. But the Armenians, having again obtained help from the Persians, attacked Silon and made him flee back to Bendidius, shedding vast torrents of blood.

Եթէ զիա՛րդ Անտոնիոս իւրովի դիմեալ ի վերայ զաւրացն Հայոց, առնու զՇամշատ։

How Antony himself went against the troops of the Armenians and took Samosata.

Զչարեալ Անտոնիոս իւրովի հասանէ ամենայն զաւրաւք Հռոմայեցւոց. եւ հասեալ ի Շամշատ լսէ զմահն Տիգրանայ. եւ առեալ զքաղաքն, եւ թողեալ զՍովսիոս զաւրավիգն Հերովդի, մարտ դնել ընդ Երուսաղեմի ի վերայ Անտիգոնի ինքն ի ձմերոց գնայ յԵգիպտոս: Փութայր հասանել ըստ շամբշութեան առն կնամոլոյ, ցանկութեամբ վառեալ ի Կղէոպատրայ դշխոյն Եգիպտացւոց: Այս Կղէոպատրայ դուստր էր Պտղոմէոս Դիոնիսի, թոռն Պտղոմայիդ Կղէոպատրեայ, եւ սիրելի յոյժ Հերովդի. վասն որոյ առաւել եւս յանձնէ Անտոնիոս զՀերովդէս Սովսիայ: Որ եւ մարտուցեալ իսկ քաջապէս առնու զԵրուսաղէմ. եւ սպանեալ զԱնտիգոնոս թագաւորեցուցանէ զՀերովդէս ամենայն Հրէաստանի եւ Գալիլեայ:

Antony, angered, arrived in person with all the Roman troops. When he reached Samosata he heard about Tigran’s death. Then he took the city and, leaving Sosius to help Herod in the attack on Antigonus for Jerusalem, he himself went to pass the winter in Egypt. He hurried to get there with the desperation of a womanizer since he was lusting for Cleopatra, the queen of Egypt. This Cleopatra—the daughter of Ptolemy Dionysius, who was the grandson of Ptolemy Cleopater—was very loved by Herod. For that reason, especially, Antony had entrusted Herod to Sosius. Sosius, after fighting bravely, took Jerusalem, killed Antigonus, and made Herod king over all Judaea and Galilee.

Յաղագս թագաւորելոյն Արտաւազդայ, եւ պատերազմել ընդ Հռոմայեցիս։

Concerning the reign of Artawazd and the war with the Romans.

Հայոց թագաւորէ Արտաւազդ որդի Տիգրանայ: Սա ժառանգեցուցանէ զեղբարս իւր եւ զքորս ի գաւառս Աղւոյովտի եւ Առբերանոյ, թողլով ի նոսա զմասն արքունի որ ի շէնսն այնց գաւառաց, հանդերձ առանձինն մտից եւ ռոճկաց, ըստ աւրինակի ազգականացն որ ի կողմանս Հաշտենից. որպէս զի լինել նոցա պատուականագոյն եւ առաւել թագաւորազն քան զայնս Արշակունիս. միայն աւրինադրէ ոչ կեալ յԱյրարատ ի բնակութիւնս արքայի:

Artawazd, son of Tigran, reigned over the Armenians. He gave as inheritance to his brothers and sisters the districts of Aghiovit and Ar’beran, leaving them a portion of the royal lands in the localities of those districts, with their separate incomes and stipends—according to the example of his clanmates in the areas of Hashteank’. This was done so that they would be more honored and have a higher position within the royal family than these other Arsacids. He only stipulated that they could not live in Ayrarat, the royal residence.

Բայց այլ ոչ ինչ գործ արութեան եւ քաջութեան եցոյց. այլ ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ, մաւրից եւ եղեգնապուրակաց թափառեալ շրջէր եւ առապարաց, զիշավայրիս եւ զխոզս արածելով. զիմաստութենէ եւ զքաջութենէ եւ զբարի յիշատակաց անփոյթ արարեալ, ծառայ եւ ստրուկ որովայնի արդարեւ լինելով զաղբիւս մեծացուցանէր: Սա բասրելով յիւրոց զաւրացն վասն առաւել պղերգութեանն եւ սաստիկ որկրամոլութեանն, մանաւանդ զի եւ զՄիջագետս Անտոնիոսի հանեալ էր ի նմանէ, զայրացեալ հրաման տայր զաւր յարուցանել զբիւրաւորս Ատրպատական նահանգին եւ զբնակիչս լերինն Կաւկասու հանդերձ Աղուանիւք եւ Վրաւք. խաղայ իջանէ ի Միջագետս, եւ հալածականս առնէ զզաւրս Հռոմայեցւոց:

But Artawazd displayed no other noteworthy deed of valor or bravery and spent his time eating and drinking. He roamed around in the marshes, in reedy and rocky places, looking after wild asses and swine to hunt. Having no concern for wisdom, bravery, or a good reputation, Artawazd truly was a servant and slave to his stomach, and only increased impurities. He became furious—after being blamed by his own troops for his excessive idleness and extreme gluttony, and especially because Antony had removed him from Mesopotamia—and commanded that tens of thousands of troops be assembled from the state of Atrpatakan, and from the inhabitants of the Caucasus Mountain along with the Aghuans and Iberians. Then he descended into Mesopotamia and expelled the Roman forces.

Ձերբակալ առնել զԱրտաւազդ Անտոնեայ։

How Antony arrested Artawazd.

Մռնչեալ առիւծաբար գազանութեամբ Անտոնիոս, առաւել եւս թունեալ ի Կղէոպատրայ, քանզի քէն պահէր վասն լլկանաց իւրոյ հանոյն, որ ի Տիգրանայ. եւ ոչ միայն Հայոց, այլ բազմաց այլոց թագաւորաց լինէր մահաբեր, զի նոցայոցն տիրեսցէ իշխանութեանց: Սակս որոյ բազում թագաւորս սպանեալ Անտոնիոս ի Կղէոպատրայ հաւատայ զնոցա իշխանութիւնս, բայց ի Տիւրոսէ եւ ի Սիդովնէ, եւ որ միանգամ ընդ Ազատ գետովն էին: Եւ առեալ զբազմութիւն զաւրացն դիմէ ի վերայ Արտաւազդայ. եւ անցեալ ընդ Միջագետս կոտորէ անհնարին զզաւրս Հայոց, եւ ձերբակալ առնէ զարքայն նոցա: Եւ դարձեալ յԵգիպտոս, պարգեւէ Կղէոպատրայ զԱրտաւազդ որդի Տիգրանայ, հանդերձ բազում ընչիւք յանկածէ պատերազմին:

Roaring like a wild lion, Antony was especially angered by Cleopatra because she held a grudge for the ill treatment inflicted on her grandmother by Tigran. She posed a mortal danger not only for the Armenian king, but also for many other kings, as she tried to rule over their dominions. Antony, having killed many kings for this purpose, handed over their kingdoms to Cleopatra—with the exception of Tyre and Sidon and those that are located near the Azat River. Taking the mass of his army, he went against Artawazd. Passing through Mesopotamia, he killed an uncountable number of Armenian troops and captured their king. On returning to Egypt, Antony bestowed Artawazd, Tigran’s son, on Cleopatra as a gift, with much riches from the war booty.

Յաղագս թագաւորելոյն Արշամայ, եւ զառաջինն մասնաւոր հարկիլ Հայոց Հռոմայեցւոց. եւ արձակումն Հիւրկանու, եւ վասն նորին վտանգ ազգին Բագրատունեաց։

Concerning the reign of Arsham, the first submission of part of Armenia to Roman tribute, the freeing of Hyrcanus, and the danger to the Bagratid clan because of him.

Ի քսաներորդի ամի, ի կատարումն աւուրց թագաւորութեանն Արշէզի, ժողովեալ զաւրքն Հայոց հրամանաւ նորին թագաւորեցուցին ի վերայ ինքեանց զԱրջամ, որ եւ Արշամ, որդի Արտաշիսի, եղբայր Տիգրանայ, հայր Աբգարու: Զսա ոմանք յԱսորւոց կոչեցին Մանովայ, ըստ յոլովից սովորութեան կրկին ունելով անուանս. որպէս Հերովդէս Ագրիպպաս, եւ որպէս Տիտոս Անտոնինոս եւ կամ Տիտոս Յուստոս: Բայց քանզի ի նմին ամի վախճանեցաւ Արշէզ, թողլով զթագաւորութիւնն Պարսից որդւոյ իւրում Արշաւրի, մանկան փոքրկան յոյժ եւ տղայոյ ոչ ոք էր որ աւգնէր Արշամայ ընդդէմ կալ Հռոմայեցւոց. խաւսի ընդ նոսա ի հաշտութիւն խաղաղութեան, տալով զհարկս ի Միջագետաց եւ ի կողմանց Կեսարու ի ձեռն Հերովդի: Այս եղեւ սկիզբն Հայոց մասնաւոր մտանել ընդ հարկաւ Հռոմայեցւոց:

In the 20th year of Arshe’z, when the days of his reign were approaching their end, the troops of the Armenians assembled and, at his order, proclaimed as king over themselves Arjam, who is Arsham. He was the son of Artashe’s, brother of Tigran, and father of Abgar. Some among the Assyrians call him Manov, according to the custom of many to have a double name, such as Herod Agrippa, or Titus Antony or Titus Justus. However at the time there was no one to help Arsham resist the Romans, since in that same year Arshe’z had died, leaving the kingdom of the Persians to his son Arshawir, who was a very small boy. Consequently, Arsham spoke with them about a peace treaty, giving tribute from Mesopotamia and the regions of Caesarea through Herod. This was the beginning for Armenia becoming partially tributary to the Romans.

Զայսու ժամանակաւ եղեւ մեծ ցասումն Արշամայ ի վերայ Ենանոսի ասպետի ուրումն թագակապի. քանզի նա արձակեաց զՀիւրկանոս Հրէից քահանայապետ, զոր գերեալ էր Բարզափրանայ Ռըշտունւոյ յաւուրս Տիգրանայ:

In this period, Arsham became enraged at a certain Enanos, who was an aspet and coronant. This was because Enanos had freed Hyrcanus, the high priest of the Jews whom Barzap’ran R’shtuni had captured in the days of Tigran.

Իսկ Ենանոս պատճառի առ արքայի, ասելով եթէ փրկանս խոստացաւ հարիւր քանքար. ակն ունելով առնուլ ի նմանէ. եւ յանձն էառ տալ: Վասն որոյ ժամադրութիւն ի վերայ նորա սահմանէ Արշամ: Եւ նորա առաքեալ զմի յեղբարց իւրոց ի Հրէաստան, որում անուն էր Սենեքիայ, առ Հիւրկանոս, զի տայցէ ինչս յաղագս իւրոյ փրկութեանն: Եւ երթեալ առաքեալն յԵնանոսէ պատահէ սպանեալ զՀիւրկանոս Հերովդի, զի մի՛ ինչ դաւ լիցի թագաւորութեան նորա: Արդ իբրեւ եհաս ժամադրութիւնն, եւ չտայ զգանձս փրկանացն Հիւրկանու Ենանոս բարկանայ ի վերայ նորա Արշամ, եւ ընկեցեալ ի պատուոյն հրամայէ դնել ի բանտի:

But Enanos excused himself to the king, saying that Hyrcanus had promised a ransom of a hundred talents; and since Enanos expected to receive this from him, he undertook to give it to Arsham. Therefore Arsham set a fixed term for him to produce the money. Enanos sent one of his brothers, whose name was Senek’ia, to Judaea to Hyrcanus so that the latter might give him the money for his ransom. When Enanos’ messenger arrived he found that Herod had put Hyrcanus to death to prevent any plot against his kingdom. Now when the appointed time arrived and Enanos did not pay the money for Hyrcanus’ ransom, Arsham became angry with him. Depriving him of his rank, he ordered him to be put into prison.

Յայնմ ժամանակի քսութիւն զնմանէ մատուցանէ արքայի Զաւրայ նահապետ ազգին Գնթունեաց, ասելով. «Գիտեա՛, արքայ, զի ապստամբել ի քէն կամեցաւ Ենանոս, խորհուրդ ընդ իս բերելով, զի երդումն խնդրեսցուք ի Հերովդէէ թագաւորէ Հրէաստանի, իբր ընդունել զմեզ եւ տալ ժառանգութիւն ի բնակ երկրի մերում. քանզի նորակտուտ ծանակեցաք յաշխարհիս յայսմիկ: Եւ իմ ոչ առնլով յանձն ասեմ ցնա. Ընդէ՞ր պատրիմք զրուցաւք վաղընջուց եւ պառաւեալ առասպելաւք, պաղեստինացիս զմեզ վարկանելով: Եւ նորա անյուսացեալ յինէն նմին իրի առաքեաց զքահանայապետն Հիւրկանոս, եւ առաւել եւս ի Հերովդէէ անյուսացաւ. այլ ոչ մեկնի ի դրժողութեան բարուցն եթէ ոչ արքայդ աճապարեսցես նմա:»

At that time Zo’ra, patriarch of the clan of the Gnt’unik’, slandered him before the king, saying: “Know, O king, that Enanos wanted to rebel against you, and he proposed to me that we should seek an oath from Herod, king of Judaea, that he would receive us and give us hereditary possessions in our own native country, because we experience constant ridicule in this land. And I did not agree to this, but said to him: Why do we deceive ourselves with ancient tales and old wives’ fables, presenting ourselves as Palestinians? Enanos, losing hope in me, sent the high priest Hyrcanus to Herod for the same purpose, but he was even more disappointed by Herod. But, O king, he will not abandon his treacherous behavior unless you stop him.”

Այսմ քսութեան հաւատացեալ արքային Արշամայ հրամայեաց տանջանս պէսպէս ի վերայ Ենանոսի կուտել. եւ վախճան գործոյն կա՛մ թողուլ ի սպառ զաւրէնս հրէութեան, եւ երկիր պագանել արեգական, եւ պաշտել զկուռս արքայի, ընդ որ վստահացեալ արքայի տացէ նմա զնոյն իշխանութիւն, կամ կախել զփայտէ եւ բնաջինջ լինել ազգի նորա: Եւ սպանեալ զմի յազգականացն առաջի նորա, որում անուն էր Սարիայ, եւ առ ընթեր զորդիսն մատուցեալ ի տեղի սպանմանն, որոց անուանքն Սափատիայ եւ Ազարիայ յերկիւղէ մահուան որդւոցն եւ ի թախանձելոյ կանանցն կատարէ զկամս արքայի հանդերձ ամենայն ազգատոհմիւն, եւ յառաջին պատիւն իւր հաստատի: Սակայն ոչ ամենեւին վստահանայ ի նա արքայ. այլ առաքէ ի Հայս, հաւատալով նմա զաշխարհն, զի ի Միջագետաց միայն հեռացուսցէ զնա:

King Arsham believed this slander and ordered that all kinds of torments be inflicted on Enanos. The aim of this was either that he completely abandon the Jewish faith and worship the sun and revere the king’s idols—in which case the king assured him that he would receive back his previous authority—or he would be hung on a tree and his clan would be exterminated. One of Enanos’ relations, whose name was Saria, King Arsham put to death in front of him, and he brought along with him to the place of execution his sons, whose names were Sap’atia and Azaria. Fearing the death of his sons, and at the pleading of his wives, Enanos and all his clan fulfilled the king’s wishes, and his former honor was confirmed. But the king, not fully trusting him, sent him to Armenia, entrusting the land to him if only to remove him from Mesopotamia.

Գժտութիւն ընդ Հերովդի Արշամայ եւ ակամայ հնազանդութիւն։

Arsham’s quarrel with Herod, and Arsham’s unwilling submission.

Յետ այսորիկ եղեւ խռովութիւն ի մէջ Հերովդի արքայի Հրէաստանի եւ մերոյ արքային Արշամայ: Քանզի Հերովդէս, յետ բազում գործոց արութեանց, ձեռնամուխ լինի ի բարեգործութիւնս, շինուածս բազումս առնելով յոլով քաղաքաց, սկսեալ ի Հռոմէ մինչեւ ցԴամասկոս: Խնդրեաց ի յԱրշամայ բազմութիւն արանց անարուեստից գործաւորաց, որովք զԱսորւոց զԱնտիոքայ զանանց եւ զանկոխ հրապարակսն ի խոհերացն եւ ի տղմոց լցցէ: Զոր չառեալ յանձն Արշամայ զաւրս ժողովէ ընդդիմանալ Հերովդի. եւ ի ձեռն հրեշտակաց յղէ առ կայսրն ի Հռոմ, զի մի՛ զնա ընդ իշխանութեամբ Հերովդի արասցէ: Իսկ կայսրն ոչ միայն զԱրշամ չազատէ յիշխանութենէն Հերովդի, այլ եւ զամենայն Միջերկրեայս նմա հաւատայ:

After this, a conflict arose between Herod, king of Judaea, and our King Arsham. This was because Herod, after performing many valiant deeds, now devoted himself to deeds of benevolence, constructing many structures in many cities from Rome to Damascus. He asked Arsham for a multitude of unskilled workers to fill in the public squares of Antioch in Syria, which were impassable and inaccessible because of the mud and mire. But Arsham did not agree to this and gathered his troops to oppose Herod. Through messengers he sent word to the emperor in Rome not to place him under Herod’s authority. But the emperor not only did not free Arsham from Herod’s authority, he also entrusted to the latter all of Asia Minor.

Յայնմ ժամանակի Հերովդէս զաներ Աղեքսանդրի որդւոյ իւրոյ, որ էր ի հաւրէ Տիմոնէ եւ ի մաւրէ ի թագաւորութենէ Մարաց, ի զաւակէ Դարեհի Վշտասպեանց, ընդ իւրով ձեռամբ թագաւոր Միջերկրեայցն կացուցանէր, առեալ իւր ի սպասաւորութիւն գունդ ի Գաղատացւոց եւ ի Պոնտացւոց: Տեսեալ զայն Արշամայ երկրպագէ Հերովդի իբրեւ տեառն ամենայնիւ իսկ, տալով նմա զոր խնդրէրն գործաւորս. որովք լցեալ զհրապարակսն անտիոքացւոց քսան վտաւանաւ երկայնութեամբ, յատակեաց սպիտակ կճեայ սալայատակաւք, զի ուխտաւորք յատակացն դիւրագոյնս կարգիցին, առ ոչինչ վնաս առնել քաղաքին: Բայց Արշամայ վարեալ զթագաւորութիւնն ամս քսան, վախճանեցաւ:

Then Herod appointed as king of Asia Minor, under his supreme authority, the father-in-law of his son Alexander, who on his father’s side descended from Timon, on his mother’s side from the kingdom of the Medes, from the descendants of Darius, the son of Hystaspes. Herod also took into his service brigades from the Galatians and the Pontians. When Arsham saw this, he bowed before Herod as a sovereign master and provided him with the requested workers. He, having filled with their help the squares of Antioch at a distance of twenty stades, paved them with white marble paving stones, so that the torrents freely flowed along the pavement, without causing harm to the city. Arsham died, having reigned for 20 years.

Թագաւորութիւն Աբգարու, եւ մտանել բոլորովիմբ Հայոց ընդ հարկաւ Հռոմայեցւոց. եւ պատերազմ ընդ զաւրս Հերովդի, եւ սպանանել զեղբաւրորդի նորա զՅովսէփ։

The reign of Abgar, Armenia becomes fully subject to Roman taxes, the war with Herod’s troops and the murder of his brother’s son, Joseph.

Թագաւորէ Աբգար որդի Արշամայ ի քսաներորդ ամի Արշաւրի արքայի Պարսից: Այս Աբգարոս կոչէր աւագ այր, վասն առաւել հեզութեանն եւ իմաստութեանն. որում յետոյ եւ տիքն. զայս ոչ կարելով ուղղախաւսել Յունաց եւ Ասորւոց կոչեցին Աբգարոս: Ի սորա երկրորդ ամի թագաւորութեանն հարկին Հռոմայեցւոց բոլորովիմբ ամենայն կողմանքն Հայոց: Քանզի հրաման ել յԱւգոստոս կայսերէ, որպէս ասի ի Ղուկայ աւետարանին, աշխարհագիր առնել ընդ ամենայն տիեզերս. վասն որոյ եւ ի Հայս առաքեալ գործակալք Հռոմայեցւոց, բերելով զպատկերն Աւգոստոսի կայսեր կանգնեցին յամենայն մեհեանս:

Arsham’s son, Abgar, came to the throne in the 20th year of Arshawir, king of the Persians. This Abgar was called awag ayr because of his very great modesty and wisdom, and later also because of his age. Unable to pronounce awag ayr correctly, the Greeks and Assyrians called him “Abgaros.” In the second year of his reign, all parts of Armenia had become fully subject to Roman taxes. For an order had been issued by Augustus Caesar so that, as it says in the Gospel of Luke, a census should be made throughout the entire world. To accomplish this, Roman officials also were sent to Armenia, bringing the image of Augustus Caesar, which they set up in every temple. In this period our Savior Jesus Christ, the Son of God, was born.

Զայսու ժամանակաւ լինի ծնեալ Փրկիչն մեր Յիսուս Քրիստոս որդի Աստուծոյ: Զսմին աւուրբք լինի խռովութիւն ի մէջ Աբգարու եւ Հերովդի: Քանզի Հերովդի հրամայեալ զիւր պատկերն հուպ ի կայսերական պատկերն կանգնել ի մեհեանս Հայոց. զոր չառեալ յանձն Աբգարու պատճառս ի վերայ նորա յուզէ Հերովդէս: Առաքէ զզաւրս Թրակացւոց եւ Գերմանացւոց ասպատակաւ հինից յերկիրն Պարսից, հրաման տուեալ ընդ աշխարհն Աբգարու անցանել: Իսկ Աբգարու ոչ հաւանեալ ընդդիմանայ ասելով, եթէ ընդ անապատ է հրաման կայսեր անցանել զաւրացդ ի յերկիրն Պարսից:

In those same days a quarrel arose between Abgar and Herod, since Herod commanded that his own image should be set up next to that of the emperor in the temples of Armenia. Abgar did not accept this and, as a result, Herod sought a pretext for war against him. Herod sent a force of Thracians and Germans to raid the country of the Persians ordering it to cross over Abgar’s land. But Abgar did not submit to this and opposed them, saying that it had been the emperor’s command that this force should cross into the country of the Persians via the desert.

Ընդ որ դառնացեալ Հերովդէս անձամբ ինչ ոչ կարէր վճարել, պէսպէս ցաւոց զնա ըմբռնեալ, վասն զի ի Քրիստոս համարձակեցաւ որդանցի նմա եռացեալ, որպէս պատմէ Յովսեպոս. առաքէ զեղբաւրորդի իւր զՅովսէփ, որում տուեալ էր զդուստր իւր, որ էր յառաջ կին Փերուրի եղբաւր իւրոյ: Եւ նորա առեալ զբազմութիւն զաւրացն գայ հասանէ յաշխարհն Միջագետաց, պատահէ Աբգարու ի զաւրանիստ գաւառին Բուգնան. եւ մարտուցեալ մեռանի, եւ զաւրքն փախստական լինի: Նոյն հետայն վախճանի եւ Հերովդէս, եւ Հրէից ազգապետ զԱրքեղայոս նորին որդի Աւգոստոս կացուցանէ:

Herod became embittered by this, but he was unable to do anything in person since he had to endure all sorts of physical pain—worms grew inside him because of his presumption against Christ, as Josephus relates. Herod sent his brother’s son, Joseph, to whom he had given in marriage his sister, who previously was the wife of his brother, P’erur. He took a great army, marched to Mesopotamia, and encountered Abgar in the district of Bugnan which was a military camp. P’erur was killed in the battle and his army fled. Immediately afterwards Herod also died, and Augustus made his son, Archelaus, ethnarch of the Jews.

Շինուած Եդեսեայ քաղաքի, եւ յիշատակումն սակաւուք ազգի մերոյ Լուսաւորչին։

The building of the city of Edessa and a brief reference to the lineage of our Illuminator.

Զկնի ոչ բազում աւուրց վախճանի Աւգոստոս, եւ փոխանակ նորա թագաւորէ Հռովմայեցւոց Տիբեր. եւ Գերմանիկոս կեսար եղեալ ձաղէ զառաքեալսն ի Հռովմ զիշխանսն Արշաւրի եւ Աբգարու, յաղագս պատերազմին նոցա, յորում սպանին զեղբաւրորդին Հերովդի։ Ընդ որ խստացեալ Աբգարու, խորհի ապստամբութիւն եւ պատրաստութիւն պատերազմի: Յայնժամ շինէ քաղաք զտեղի պահպանութեան գնդին Հայոց, ուր յառաջագոյն զգուշանային Եփրատու ի Կասսիոսէ, որ կոչի Եդեսիայ. եւ փոխէ ի նա զարքունիս իւր որ ի Մծբին, եւ զամենայն կուռս իւր, զՆաբոգ եւ զԲէլ եւ զԲաթնիքաղ եւ զԹարաթայ, եւ զմատեանս մեհենից վարժարանին, եւ միանգամայն զդիւանս թագաւորացն:

Augustus died not many days later, and Tiberius ruled as king of the Romans in his stead. Germanicus, having become caesar, led in triumph the princes Arshawir and Abgar who had been sent to Rome because of their war in which they had killed Herod’s nephew. Abgar became furious, thought to rebel, and prepared for war. It was then that he built a city on the site of the Armenian army’s camp, where earlier they had protected the Euphrates from Cassius. This place was called Edessa, and Abgar transferred there his court, which had been at Nisibis, and all his idols, Nabog and Bel and Bat’nik’agh and T’arat’a, the books of the temple schools, and also the royal archives.

Յետ այր մեռեալ Արշաւիր թագաւորէ ի վերայ Պարսից Արտաշէս որդի նորա: Արդ թէպէտ եւ ոչ է կարգ պատմութեանս ի ժամանակի, եւ ոչ ըստ կարգի զոր ասելս ձեռնարկեցաք, այլ քանզի սերունդք Արշաւրի թագաւորին են որք Հայոց ազինս հաւատոց եղեն առիթ, եւ հարազատութիւն Արտաշիսի որդւոյ նորա սկիզբն արասցուք յաղագս պատուականութեան մարդկանն, նախակարգեալ ի գիրսս առընթեր Արտաշիսի. զի իմասցին որք ընթեռնունն, եթէ համազգիք քաջին են: Իսկ զկնի ապա նշանակեսցուք եւ զժամանակ գալստեան հարցն նոցա ի Հայս, որք են Կարենեանք եւ Սուրենեանք, յորմէ սուրբն Գրիգոր, եւ յորմէ Կամսարականք, յորժամ ի շարի կարգին հասանիցեմք ի ժամանակս թագաւորին որ զնոսա ընկալաւ:

After this, Arshawir died and Artashe’s, his son, ruled over the Persians. Now even though what follows is not in the chronological order of our history or in the sequence of order that we have adopted for our account, despite this, because it was the descendants of King Arshawir and the family of his son, Artashe’s, who were the cause of the conversion of our Armenian nation, for the sake of honoring these men we shall set them in this book next to Artashe’s. In that way, those who read this account may understand that they are of the same clan as that valliant man. Subsequently we shall indicate the time of the arrival of their fathers in Armenia, that is, the arrival in Armenia of the Karen and Suren clans from whom are descended Saint Gregory and the Kamsarakank’ clan, when in the course of our narrative we reach the period of the king who received them.

Բայց Աբգարու ոչ յաջողեցաւ խորհուրդն ապստամբութեան. զի խռովութիւն անկեալ ի մէջ ազգականաց իւրոց, թագաւորութեանն Պարսից զաւր ժողովեալ անդր չուէր ի համոզել եւ ի դադարեցուցանել զնոսա:

However, Abgar did not succeed in his plans for a rebellion. This was because discord arose among his relations in the Persian kingdom. As a result, Abgar assembled troops and went there to convince them to stop the disputes.

Յաղագս երթալոյն Աբգարու յարեւելս եւ թագաւորեցուցանելոյ Պարսից զԱրտաշէս. եւ թէ զիա՛րդ կարգեաց զեղբարս իւր, յորոց մեր Լուսաւորչին եւ նորին ազգակիցքն։

Concerning Abgar’s going to the East and enthroning Artashe’s as king of the Persians, how he brought order to his brothers, from whom are descended our Illuminator and his kin.

Երթեալ Աբգարու յարեւելս գտանէ թագաւորեալ Պարսից զԱրտաշէս որդի Արշաւրի, եւ ընդդիմացեալ նմա զեղբարս իւր. քանզի նա խորհէր ազգաւ ի վերայ նոցա թագաւորել, եւ նոքա ոչ առնուին յանձն: Վասն որոյ պաշարեալ զնոսա Արտաշիսի եւ երկիւղ մահու եդեալ ի վերայ նոցա բազում պատառմունք եւ անմիաբանութիւնք ի մէջ զաւրացն եւ այլոց ազգականացն լինէին: Քանզի էին Արշաւրի թագաւորի որդիք երեք եւ դուստր մի. առաջին նոյն ինքն արքայն Արտաշէս, երկրորդն Կարէն, երրորդն Սուրէն, եւ քոյր նոցին որ անուանեալ կոչի Կոշմ, կին զաւրավարին ամենայն Արեաց ի հաւրէն կարգեալ:

Now Abgar went East and found Artashe’s, son of Arshawir, ruling over the Persians, but opposed by his brothers. The opposition was because Artashe’s thought to hereditarily rule over them with his own clan, and they did not accept this. Artashe’s besieged them and put the fear of death into them which caused much dissension and disunity among the troops and the other relations. For King Arshawir had fathered three sons and a daughter: the first was this very king Artashe’s, the second was Karen, and the third Suren. Their sister, who was called Koshm, was the wife of the general of all the Aryans who had been appointed by her father.

Իսկ Աբգարու համոզեալ զնոսա խաղաղանալ, ի մէջ ամենեցուն հաստատէ զայս ինչ սահմանելով. թագաւորել Արտաշիսի հանդերձ ծննդովք իւրովք որպէս եւ խորհեցաւն, եւ զեղբարսն անուանել Պահլաւս յանուն քաղաքին իւրեանց եւ աշխարհին մեծի եւ քաջաբերոյ. որպէս զի լինել նոցա պատուականագոյն եւ առաջին քան զամենայն նախարարութիւնս Պարսից, որպէս արդարեւ զարմս թագաւորաց: Եւ դաշինս եւ երդմունս ի միջի հաստատեալ, զի թէ լիցի սպառել զարմից Արտաշիսի ի պատանեաց նոքա մատիցեն ի թագաւորութիւնն:

Abgar convinced them to make peace and established the following conditions on them all: Artashe’s would reign hereditarily with his descendants, as he had intended. His brothers would be called Pahlav after the name of their indigenous city and great and fertile land Balkh, so that they, as truly royal offspring, would be the most revered and have primacy among all the lordships of the Persians. Abgar also established pacts and oaths among them so that in the event of the termination of the line of Artashe’s on the male side, his brothers would ascend to the throne.

Եւ արտաքոյ ցեղի նորա թագաւորեցելոյ ցեղս որոշել զնոսա երիս, կոչմամբ այսպիսեաւ. Կարենի Պահլաւ, Սուրենի Պահլաւ, եւ զքոյրն Ասպահապետի Պահլաւ, յառնն տանուտէրութենէ զանունն որոշեալ:

Beyond their membership in his reigning clan, he designated them as three distinct clans with the following names: Karen Pahlaw, Suren Pahlaw, and their sister, Aspahapet Pahlaw, whose name derived from the office of the lordship of her husband.

Եւ ասեն զսուրբն Գրիգոր ի Սուրենեանն Պահլաւէ, եւ զԿամսարականս ի Կարենեանն Պահլաւէ: Այլ զայսր գալոյն զորպիսութիւն ի կարգին պատմեսցուք. միայն նշանակելով այժմ առ ընթեր Արտաշիսի, զի ծանիցես զազգս զայս մեծ, թէ հաւաստի արիւն Վաղարշակայ են, այս ինքն զարմ Արշակայ մեծի, եղբաւր Վաղարշակայ:

They say that Saint Gregory was descended from the line of Suren Pahlaw and the Kamsarakans from Karen Pahlaw. We shall narrate the circumstances of their arrival in Armenia in its place and merely mention them now next to Artashe’s, so that you may know that this great family is indeed of the blood of Vagharshak, that is, from the line of Arshak the Great, brother of Vagharshak.

Եւ այսոցիկ այսպէս կարգելոց եւ զգիր ուխտին ընդ իւր առեալ Աբգարու դառնայ ոչ առողջ մարմնով, այլ չարաչար ցաւովք ախտացեալ:

Having made these arrangements and taking the text of the oath with him, Abgar returned. However, he was not physically well, but afflicted with a disease that caused terrible pains.

Դարձ Աբգարու յարեւելից, եւ տալ աւգնականութիւն Արետայ ի մարտ ընդ Հերովդի չորրորդապետի։

Abgar’s return from the East, and how he gave assistance to Aretas in the struggle against the tetrarch Herod.

Իբրեւ դարձաւ Աբգար յարեւելից լուաւ նա զՀռոմայեցւոց, թէ ի կասկածանս անկեալ են վասն նորա, որպէս թէ զկնի զաւրու գնաց յարեւելս: Վասն որոյ գրեաց առ գործակալս Հռոմայեցւոց զպատճառս երթալոյն իւրոյ ի Պարսս, միանգամայն եւ զգիր ուխտին, որ ընդ Արտաշէս եւ ընդ եղբարս նորա տայ տանել: Եւ նոքա ոչ հաւատացին նմա. վասն զի եւ թշնամիք չարախաւսէին զնմանէ, Պիղատոս եւ Հերովդէս չորրորդապետ Լիւսանիա եւ Փիլիպպոս: Իսկ Աբգարու եկեալ ի քաղաքն իւր յԵդեսիայ միաբանեաց ընդ Արետայ արքայի Պատրիացւոց, սատարս տալով նմա ի ձեռն Խոսրանայ ուրումն Արծրունւոյ մարտնչել ընդ Հերովդի: Քանզի նախ զդուստրն Արետայ արքայի կին առեալ Հերովդի, եւ ապա անարգեալ ի բաց եթող, եւ զՀերովդիադայ մեկնեալ յառնէ իւրմէ եհան կենդանւոյն, յաղագս որոյ ստէպ յանդիմանեալ ի Յովհաննէ Մկրտչէ այնր աղագաւ եսպան զՅովհաննէս Մկրտիչ: Եւ եղեւ պատերազմ ընդ նա եւ ընդ Արետ վասն անարգանաց դստերն. յորում սաստկապէս հարեալ սատակեցան զաւրքն Հերովդի յաւգնականութենէ քաջացն Հայոց, որպէս յաստուածային իմն տեսչութենէ, վրէժս հատուցանել ընդ մահուանն Յովհաննու Մկրտչին:

When Abgar returned from the East, he heard that the Romans had doubts about him, suspecting that he had gone to the East to seek troops. Therefore, he wrote to the Roman officals explaining the reasons for his going to Persia. At the same time he sent to them the text of the convenant between Artashe’s and his brothers. However, the Romans did not believe him, because enemies—namely, Pilate and the Tetrarch Herod and Lysanias and Philip—were slandering him. As a result, Abgar went to his city Edessa and joined forces with Aretas, king of Petra, to battle against Herod—giving Aretas support through a certain Xosran Artsruni. For Herod had first taken King Aretas’ daughter as wife. Then, having dishonored and rejected her, he took to wife Herodias, while her husband was still alive. For this he was constantly condemned by John the Baptist, and therefore Herod put John the Baptist to death. And so there was a war between him and Aretas over the disrespect shown to his daughter, in which Herod’s army was severely beaten and destroyed through the help of the Armenian braves—as though through divine providence—to avenge the death of John the Baptist.

Առաքումն իշխանացն Աբգարու առ Մառինոս, յորում տեսին զՓրկիչն մեր Քրիստոս, ուստի եղեւ սկիզբն հաւատոցն Աբգարու։

How Abgar sent princes to Marinus, on which occasion they saw our Savior, Christ, which was the beginning of Abgar’s conversion.

Ընդ այն ժամանակս եկաց ի գործ հազարապետութեան կայսեր ի վերայ Փիւնիկեցւոց եւ Պաղեստինացւոց, Ասորւոց եւ Միջագետաց Մառինոս որդի Ստորգեայ. առ որ առաքեաց Աբգար երկուս ի գլխաւորաց իւրոց, զՄար Իհաբ բդեաշխն Աղձնեաց եւ զՇամշագրամ նահապետ Ապահունեաց տոհմին եւ զԱնան հաւատարիմ իւր ի քաղաքն Բեթքուբին, զգացուցանել նմա զպատճառս երթալոյն իւրոյ յարեւելս, ցուցանելով եւ զգիր ուխտին որ ընդ Արտաշէս եւ ընդ եղբարս իւր, եւ առնել զնա թիկունս աւգնականութեան: Որոց եկեալ գտին զնա յԵլեւթերոյպաւլիս: Եւ նորա ընկալեալ զնոսա խնդութեամբ եւ մեծարանաւք առնէ պատասխանի Աբգարու. «Մի՛ կասկածեր ի կայսերէ սակս այնր, միայն զի զհարկելն լիով փութասցիս»:

At that time, the emperor designated Marinus, son of Storgius, to the work of the chiliarchate over Phoenicia and Palestine, Assyria, and Mesopotamia. Abgar sent to him in the city of Bet’-Kubin two of his senior people—Mar Ihab, the bdeashkh of Aghdznik’, and Shamshagram, patriarch of the Apahunik’ clan, and with them Anan, his confidant, to explain to him the reason for his going to the East, to show him the text of the agreement between Artashe’s and his brothers, and to enlist his support. When the envoys arrived, they found him in Eleutheropolis. Marinus received them with joy and honor. He made this reply to Abgar: “Have no fear of the emperor about this matter, as long as you hasten to pay the tribute in full.”

Եւ նոցա դարձեալ անտի ելին յԵրուսաղէմ տեսանել զՓրկիչն մեր Քրիստոս վասն լրոյ համբաւուց սքանչելագործութեանցն. որում եւ ականատես եղեալ պատմեցին Աբգարու: Ընդ որ զարմացեալ Աբգարու հաւատաց ճշմարտապէս իբր արդարեւ յորդի Աստուծոյ, եւ ասէ. «Այն զաւրութիւնք ոչ մարդոյ են, այլ Աստուծոյ. զի չիք ոք ի մարդկանէ, որ կարէ զմեռեալս յարուցանել, բայց միայն Աստուած»: Եւ քանզի ապականեալ էր մարմինն իւր ի չարաչար ցաւոց, որ պատահեցին նմա ի Պարսից աշխարհին յառաջ քան զեաւթն ամ, եւ ի մարդկանէ ոչ եղեւ նմա հնար բժշկութեան ետ տանել նմա թուղթ աղաչանաց, գալ եւ բժշկել զնա ի ցաւոցն, աւրինակ զայս:

When Abgar’s envoys were returning to Edessa from Eleutheropolis, they went to Jerusalem to see our Savior Christ because of the news of His miracles. They saw Him in person and informed Abgar about what they had seen. Abgar was astonished at this and truly believed in Him as the Son of God, saying: “Those miraculous powers are not a man’s but God’s. For there is no man who can raise the dead but only God.” Now it happened that Abgar’s body had become afflicted with very wicked pains, an affliction which he had contracted in Persia seven years earlier, and which no man had been able to cure. Therefore, Abgar had a letter of supplication taken to Him, asking Him to come and cure him of his pains. It had this content:

Թուղթ Աբգարու առ Փրկիչն։

The letter of Abgar to the Savior.

Աբգար Արշամայ, իշխան աշխարհի, առ Յիսուս փրկիչ եւ բարերար, որ երեւեցար յԵրուսաղէմացւոց աշխարհիդ, ողջոյն:

From Abgar son of Arsham, prince of the land, to Jesus, Savior and Benefactor, who has appeared in the land of the Jerusalemites, greetings.

Լուեալ է իմ վասն քո եւ վասն բժշկութեանդ, որ լինի ի ձեռս քո առանց դեղոց եւ արմատոց. զի որպէս ասի տաս դու կուրաց տեսանել եւ կաղաց գնալ, եւ զբորոտս սրբես եւ զայսս պիղծս հանես, եւ որ միանգամ չարչարեալ են յերկար հիւանդութեամբք բժշկես. դու եւ զմեռեալս յարուցանես: Եւ իբրեւ լուայ վասն քո զայս ամենայն եդի ի մտի իմում մի յերկուց աստի. կա՛մ թէ դու Աստուած իցես, իջեալ յերկնից, եւ գործես զայդ. կամ թէ որդի իցես դու Աստուծոյ, եւ զայդ առնես: Արդ վասն այնորիկ գրեցի ես առ քեզ աղաչել զքեզ, զի աշխատ լինիցիս եւ եկեսցես առ իս եւ բժշկեսցես զհիւանդութիւնս զոր ունիմ ես: Նա եւ լուայ, զի Հրեայք տրտնջեն զքէն եւ կամին չարչարել զքեզ. բայց քաղաք մի փոքրիկ եւ գեղեցիկ է իմ, եւ բաւական է մեզ երկոցունցս:

I have heard about you and about the healing you do with your own hands, without drugs or roots of plants. It is related that you give sight to the blind and make the lame walk, that you cleanse lepers, cast out evil spirits, and heal those tormented by long illnesses, that you even resurrect the dead. And when I heard all this about you, I considered that one of these two explanations must apply: either you are God who has come down from the heavens and so are able to work these miraculous things, or you are the son of God and therefore are able to do these things. Now, it is for this reason that I have written to you to ask you to take the trouble to come to me and heal this sickness which I have. Also, I have heard that the Jews murmur against you and want to torment you. I have a small and beautiful city, and it is sufficient for us both.

Որոց տարեալ զթուղթն պատահեցին նմա յԵրուսաղէմ: Զայս վկայէ եւ աւետարանական բանն, եթէ Էին ոմանք ի հեթանոսաց եկելոց առ նա. վասն ոչ համարձակին, որք լուանն, ասել ցՅիսուս, այլ ասեն ցՓիլիպպոս եւ ցԱնդրէաս. եւ նոքա ասեն ցՅիսուս: Իսկ ինքն Փրկչին մեր յայնմ ժամանակի յորում կոչեացն զնա Աբգար ոչ առ յանձն. բայց թղթոյ արժանի արար զնա, որ ունի աւրինակ զայս:

They took the letter and met Him in Jerusalem. To this bears witness the saying of the Gospel: “There were some of the pagans who had come to him.” Therefore those who heard what the pagans had to say did not dare tell Jesus directly but they told Philip and Andrew, who, in turn, they told Jesus. However, our Savior himself did not accept Abgar’s invitation at that time but honored him with a letter, which had this content:

Պատասխանի թղթոյն Աբգարու, զոր գրեաց Թովմաս առաքեալ հրամանաւ Փրկիչին։

The reply to Abgar’s letter, which Thomas the Apostle wrote at the command of the Savior.

Երանի իցէ այնմ, որ հաւատայ յիս իբրեւ ոչ իցէ նորա տեսեալ զիս. զի գրեալ է վասն իմ այսպէս. Զի որք տեսանենն զիս ոչ հաւատասցեն յիս, եւ որք ոչն տեսանեն նոքա հաւատասցեն եւ կեցցեն: Իսկ վասն այնր զի գրեցեր դու առ իս, գալ ինձ առ քեզ արժան է ինձ կատարել աստ զամենայն ինչ վասն որոյ առաքեցայ ես: Եւ իբրեւ կատարեցից զայս ապա համբարձայց առ այն որ առաքեացն զիս. եւ յորժամ համբարձայց առաքեցից զմի յաշակերտաց աստի իմոց, զի զցաւս քո բժշկեսցէ, եւ կեանս քեզ եւ որոց ընդ քեզ են շնորհեսցէ:

Blessed is he who believes in me without having seen me. For thus it is written concerning me: ‘Those who see me will not have faith in me, and those who do not see me will have faith and live.’ Now regarding what you wrote to me, that I should come to you: I must fulfill everything that I was sent to do here. And when I have completed this, then I shall ascend to Him who sent me. When I have ascended I shall send one of my disciples to cure your pains and grant life to you and those with you.

Զայս թուղթ եբեր Անան սուրհանդակ Աբգարու, ընդ որում եւ զկենդանագրութիւն փրկչական պատկերին, որ կայ յԵդեսացւոց քաղաքին մինչեւ ցայսաւր ժամանակի:

Anan, Abgar’s messenger, brought this letter with the Savior’s living portrait, which has remained in the city of Edessa up to the present day.

Քարոզութիւն յԵդեսիայ առաքելոյն Թադէոսի, եւ պատճէն թղթոցն հնգից։

The preaching of the Apostle Thaddeus in Edessa and copies of the five letters.

Բայց յետ համբառնալոյ Փրկչին մերոյ Թովմաս առաքեալ, մի յերկոտասանիցն, առաքեաց զմի յեաւթանասնից անտի զԹադէոս ի քաղաքն Եդեսիայ բժշկել զԱբգար եւ աւետարանել ըստ բանին Տեառն: Որոյ եկեալ եմուտ ի տուն Տուբիայ իշխանի հրէի, զոր ասեն լինել յազգէն Բագրատունեաց. որոյ խուսեալ յԱրշամայ ոչ ուրացաւ զհրէութիւնն ընդ այլ ազգականս իւր, այլ նովին աւրինաւք եկաց մինչեւ հաւատալ ի Քրիստոս: Եւ ել համբաւ նորա ընդ ամենայն քաղաքն: Լուեալ Աբգարու ասէ. «Նա է վասն որոյ գրեացն Յիսուս», եւ իսկոյն կոչեաց զնա: Եւ եղեւ ի մտանելն Թադէի տեսիլ սքանչելի երեւեցաւ Աբգարու յերեսսն Թադէի. եւ յարուցեալ ի գահոյիցն անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց եւ երկիր եպագ նմա. եւ զարմացան ամենայն իշխանքն որ շուրջն կային, զի ոչ գիտացին զտեսիլն: Եւ ասէ ցնա Աբգար, եթէ «Դո՞ւ իցես արդարեւ աշակերտ աւրհնելոյն Յիսուսի, զոր ասաց առաքել ինձ այսր, եւ կարո՞ղ իցես բժշկել զցաւս իմ»: Պատասխանի ետ նմա Թադէ. «Եթէ հաւատասցես ի Քրիստոս Յիսուս յորդին Աստուծոյ տացին խնդրուածք սրտի քոյ»: Ասէ ցնա Աբգար. «Ես հաւատացի ի նա եւ ի հայր նորա. վասն որոյ կամեցայ առնուլ զզաւրս իմ եւ գալ կոտորել զՀրեայսն, որ խաչեցին զնա, եթէ ոչ էր իմ արգելեալ վասն թագաւորութեանն Հռոմայեցւոց»:

Now after the ascension of our Savior, Thomas, who was one of the twelve apostles, sent Thaddeus, one of the seventy disciples, to the city of Edessa to cure Abgar and to proclaim the good news according to the word of the Lord. When he arrived he entered the house of Tobias, the prince of the Jews who, they say, was of the Bagratid clan. He had eluded Arsham and fled to Judaea and had not apostatized Judaism like his other kinfolk, but lived under that same faith until he came to believe in Christ. And news of Thaddeus’ arrival spread throughout the entire city. When Abgar heard it he said: “He is the one that Jesus wrote about.” And he immediately summoned him. Now it came about that when Thaddeus entered, a marvelous vision appeared to Abgar on Thaddeus’ face, and rising from his throne he fell on his face and revered him. All the princes who were standing around him were astonished, for they had not seen the vision. Abgar said to him: “Are you truly the disciple of the blessed Jesus whom he said he would send to me here, and are you able to cure my pains?” Thaddeus answered him: “If you believe in Christ Jesus the Son of God, what your heart requests will be given to you.” Abgar said to him: “I have believed in Him and in His Father. For that reason I wished to take my troops and go to destroy the Jews who crucified Him. And I would have done this had I not been prevented by the kingdom of the Romans.”

Եւ յայսմ բանէ սկիզբն արարեալ Թադէի աւետարանեաց նմա եւ քաղաքի նորա. եւ եդեալ ձեռն ի վերայ բժշկեաց զնա, եւ զԱբդիու պատագրոս իշխան քաղաքին եւ պատուական յամենայն տանն արքայի, նա եւ զամենայն որ էին ի քաղաքին հիւանդք եւ ախտաժէտք, բժշկեաց:

With these words Thaddeus began to proclaim the good news to Abgar and his city. Placing his hand on Abgar he cured him and also cured the gout of Abdiu, a prince of the city and the most honorable man in all the house of the king. He also healed all the sick and afflicted in the city.

Եւ հաւատացին ամենեքեան. եւ մկրտեցաւ ինքն Աբգար եւ ամենայն քաղաքն. եւ զդուրս տաճարաց կռոցն փակեցին. եւ որ ի վերայ բագնին եւ սեանն կային պատկերքն ծածկեալ պատեցին եղեգամբ. եւ ոչ զոք ածէր բռնութեամբ ի հաւատս, բայց աւր ըստ աւրէ յաւելեալ ի հաւատացեալսն բազմանային:

And all of them believed. Abgar himself and the whole city were baptized. They closed the doors of the temples of the idols, and they covered up with reeds the images that were on the altars and columns. Thaddeus did not bring anyone to the faith forcibly; however, day by day, the number of the faithful increased.

Իսկ առաքելոյն Թադէի զխոյրարար ոմն մետաքսագործ մկրտեալ, եւ անուն կոչեցեալ Ադդէ, ձեռնադրեալ ի վերայ Եդեսիայ փոխանակ իւր թողու առ արքայի: Եւ իւր առեալ հրովարտակ յԱբգարէ, զի ամենեքեան լուիցեն աւետարանին Քրիստոսի գայ առ Սանատրուկ քեռորդի նորին, զոր կարգեալ էր ի վերայ աշխարհիս եւ զաւրացն: Բայց Աբգար յաւժարեցաւ գրել թուղթ առ Տիբերիոս կայսեր, որ ունի աւրինակ զայս:

Apostle Thaddeus baptized a certain maker of silken headdresses named Adde, and ordained him as bishop over Edessa, and left him with the king in his place. Then Thaddeus, after receiving an edict from Abgar commanding that all should hear the gospel of Christ, went to Sanatruk, Abgar’s sister’s son, whom Abgar had set over our land and troops. Abgar hastened to write a letter to Emperor Tiberius with the following content:

Թուղթ Աբգարու առ Տիբերիոս

Abgar’s letter to Tiberius

Աբգար արքայ Հայոց, տեառն իմում Տիբերի կայսեր Հռոմայեցւոց խնդալ: Գիտելով իմ, եթէ ոչ ինչ ծածկի ի քումմէ թագաւորութենէդ, այլ իբրեւ զմտերիմ քո աւելի եւս իմացուցանեմ ի ձեռն գրոյ: Զի Հրեայք, որ բնակեալ են ի գաւառս Պաղեստինացւոց ժողովեալ խաչեցին զՔրիստոս առանց իրիք յանցանաց, ի վերայ մեծամեծ երախտեացն, զոր արար առ նոսա, նշանս եւ սքանչելիս, մինչեւ զմեռեալս անգամ յարուցանել: Եւ գիտեա՛, զի զաւրութիւնքս այս ոչ են սոսկ մարդոյ, այլ Աստուծոյ: Զի եւ ի ժամանակին յորում խաչեցինն զնա արեգակն խաւարեցաւ, եւ երկիր շարժեալ տատանեցաւ. եւ ինքն յետ երից աւուրց յարեաւ ի մեռելոց եւ երեւեցաւ բազմաց: Եւ այժմ յամենայն տեղիս անուն նորա ի ձեռն աշակերտաց նորա սքանչելիս մեծամեծս կատարէ. որ եւ առ իս ինքեան եցոյց յայտնապէս: Եւ արդ այսուհետեւ տէրութիւնդ քո գիտէ, որ ինչ արժան է հրամայել ի վերայ ժողովրդեանն Հրէից, որք զայն գործեցին, եւ գրել ընդ ամենայն տիեզերս, զի երկրպագեսցեն Քրիստոսի իբրեւ ճշմարիտ Աստուծոյ: Ողջ լեր:

Abgar, king of the Armenians, wishes joy to my lord Tiberius, emperor of the Romans. Even though I know that nothing is hidden from your majesty, yet as your intimate friend I am informing you about something more in writing. For the Jews who live in the districts of Palestine gathered together and crucified Christ without any fault on His part and despite the great benefits that He had worked among them—signs and wonders, even on occasion resurrecting the dead. Understand that these powers are not those of a mere man but of God. For at the time when they crucified Him, the sun was eclipsed and the ground shook from an earthquake. After three days, He himself rose from the dead and appeared to many. And now in every place His name accomplishes very great miracles through his disciples. He showed this to me in my healing very clearly. Consequently, your majesty knows whatever is right to command concerning the Jewish people who did this, and what to write to the whole world so that they worship Christ as the true God. Be well.

Պատասխանի թղթոյն Աբգարու ի Տիբերեայ

The reply to Abgar’s letter from Tiberius

Տիբերիոս կայսր Հռոմայեցւոց, Աբգարու թագաւորի Հայոց խնդալ: Զթուղթ մտերմութեանդ քոյ ընթերցան առաջի իմ, վասն որոյ շնորհակալութիւն ի մէնջ քեզ հասցէ: Թէպէտ եւ ի բազմաց մեք լուեալ զայդ յառաջագոյն, եցոյց եւ Պիղատոս ստուգապէս վասն նշանաց նորա, եւ եթէ յետ յարութեանն ի մեռելոց հաւատարիմ եղեւ բազմաց, թէ Աստուած է: Վասն որոյ եւ ես կամեցայ առնել զայդ, զոր եւ դուդ խորհեցար: Այլ քանզի սովորութիւն է Հռոմայեցւոց աստուած ի հրամանէ թագաւորի միայնոյ ոչ նստուցանել, մինչեւ ոչ փորձեալ քննեսցի նա ի սինկղիտոսէ, վասն որոյ եւ իմ յայտնեալ զբանս զայս սինկղիտոսին արհամարհեաց սինկղիտոսն, զի ոչ քննեցաւ նա յառաջագոյն ի սմանէ: Այլ մեր տուաք հրաման ամենայն ումեք, որում եւ հաճոյ թուեսցի Յիսուս ընկալցին զնա ընդ աստուածս. եւ մահ այնոցիկ սպառնացեալ, որ չարախաւս կայցեն զքրիստոնէից: Եւ վասն ժողովրդեանն Հրէից, որք յանդգնեցան խաչել զնա, զորմէ լսեմ, եթէ ոչ արժանի խաչի էր նա եւ մահու, այլ պատուի եւ երկրպագութեան, յորժամ առից պարապումն ի պատերազմէն Սպանիացւոց ապստամբողաց յինէն քննեալ հատուցից նոցա զարժանն:

Tiberias, emperor of the Romans wishes joy to Abgar, king of the Armenians. Your friendly letter, for which we express gratitude, was read in our presence. Even though we had previously heard this from many people, Pilate informed us accurately about his miracles and that after his resurrection from the dead many were persuaded that he was God. For that reason, I also wanted to do as you intended. Now because the Romans have a custom that they do not certify a deity based solely on the emperor’s decree until it has been examined and investigated by the Senate, I therefore proposed this matter to the Senate. But the Senate rejected it since the matter had not been properly investigated by it previously. But we commanded everyone to whom Jesus seemed pleasing that they should accept him among the gods. And we threatened with death those who slandered the Christians. And as for the people of the Jews who dared to crucify him—and I hear that he was worthy neither of the cross nor of death but rather of honor and worship—when I have a rest from the war with the Spaniards who revolted against me, I shall examine the matter and repay them in a worthy fashion.

Դարձեալ գրէ թուղթ Աբգար առ Տիբերիոս

Again Abgar writes to Tiberius

Աբգար արքայ Հայոց, տեառն իմում Տիբերի կայսեր Հռոմայեցւոց խնդալ: Զթուղթ գրեալ ըստ արժանի քոյոյ տէրութեանդ տեսի, եւ ընդ հրաման մտածութեանդ քոյ ուրախացայ. եւ եթէ ոչ ցասնուցուս ինձ գործ սինկղիտոսիդ յոյժ այպանելի է. քանզի առ դոսա ի քննութենէ մարդկան տուեալ լինի աստուածութիւն: Եւ արդ այսուհետեւ եթէ ոչ լինիցի Աստուած հաճոյ մարդոյն Աստուած լինել նա ոչ կարէ. եւ իբրեւ յայսմանէ մարդոյն արժան է քաւել զԱստուածն: Բայց քեզ տեառն իմում հաճոյ թուեսցի առաքել զայլ ոք յԵրուսաղէմ փոխանակ Պիղատոսի. զի լուծցի նա անարգանաւք յիշխանութենէն յոր կարգեցեր զնա. վասն զի արար զկամս Հրէիցն, եւ խաչեաց զՔրիստոս ի տարապարտուց առանց քոյոյ հրամանի: Ողջ լինել քեզ ըղձամ:

Abgar, king of the Armenians, wishes joy to my lord Tiberius, emperor of the Romans. I have seen the letter written by your worthy majesty and I have rejoiced at your intended command. But if you will not be angry at me, the action of your senate is most foolish. For, according to them, it is through investigation by humans that divinity is granted. Consequently, if God does not please these people, He cannot be God; and by this reasoning people are worthy to intercede with God. But if it seems pleasing to you, my lord, send someone else to Jerusalem in place of Pilate, so that the latter may be removed in disgrace from the authority to which you appointed him. This is because he did the will of the Jews and crucified Christ without reason and without your permission. I wish for your good health.

Զայս գրեալ Աբգարու զհաւասար թղթոյն եդ ի դիւանի իւրում, որպէս եւ զայլսն: Գրեաց եւ առ Ներսեհ մանուկ արքայ Ասորեստանի ի Բաբելոն:

Having written this letter Abgar placed a copy of it in his archive, along with the others. He also wrote to the young Nerseh, king of Assyria, in Babylon.

Թուղթ Աբգարու առ Ներսեհ

The letter of Abgar to Nerseh

Աբգար արքայ Հայոց, որդւոյ իմում Ներսեհի խնդալ: Զգիր ողջունի քոյ տեսի, եւ զՊերոզ լուծի ի կապանաց, եւ զվնաս նորա թողի նմա. եւ եթէ կամ իցէ քեզ կարգեսցես զնա ի վերակացութիւն Նինուէի, որպէս եւ կամիս: Այլ վասն այնր զի գրեցեր առ իս, թէ տո՛ւր ածել զայրդ բժիշկ, որ զնշանսդ առնէ եւ քարոզէ այլ Աստուած ի վեր քան զհուր եւ զջուր, զի տեսից եւ լուայց դմա նա ոչ էր բժիշկ ըստ արուեստից մարդկան, այլ աշակերտ որդւոյն Աստուծոյ, արարչի հրոյ եւ ջրոյ. եւ վիճակ հասեալ ի կողմանս Հայոց առաքեցաւ: Բայց յընկերաց նորա գլխաւորաց, Սիմովն անուն, այդր ի կողմանս Պարսից առաքեալ է. խնդիր արարեալ լուիցես նմա, յորժամ եւ հայրն քո Արտաշէս: Եւ նա բժշկեսցէ զամենայն հիւանդութիւնս, եւ ճանապարհ կենաց ցուցցէ:

Abgar, king of the Armenians, wishes joy to my son, Nerseh. I have seen your letter of greeting and have loosed Peroz from his fetters and have forgiven him his fault. If it is your will, designate him to the superintendency of Nineveh, as you choose. Now as regards what you wrote to me ‘send me that doctor who works miracles and preaches another god who is superior to fire and water so that I may see and hear him,’ understand that he was not a doctor with human skill but a disciple of the Son of God, creator of fire and water. This disciple has been sent to the Armenian areas, having drawn that territory as his lot. But one of his principal comrades, named Simon, has been sent there to the Persian areas. Search for him and then hear him, you and also your father, Artashe’s. And he will cure all illnesses and show you the path of life.

Եւ յաւել եւս գրել առ Արտաշէս արքայ Պարսից աւրինակ զայս:

Abgar also wrote a letter with this content to Artashe’s, king of the Persians:

Թուղթ Աբգարու առ Արտաշէս

Abgar’s letter to Artashe’s

Աբգար արքայ Հայոց, Արտաշիսի եղբաւր իմում Պարսից արքայի խնդալ: Գիտեմ զի արդ լուեալ է քո վասն Յիսուսի Քրիստոսի որդւոյն Աստուծոյ, զոր խաչեցին Հրեայքն. որ յարեաւն ի մեռելոց, եւ առաքեաց զաշակերտսն իւր ընդ ամենայն տիեզերս ուսուցանել ընդ հանուր: Եւ մի յաշակերտաց նորա գլխաւորաց, Սիմովն անուն, է ի կողմանս քոյոյ տէրութեանդ: Արդ խնդիր արարեալ գտցես զնա, եւ նա բժշկեսցէ զամենայն ախտս հիւանդութեանց որ ի ձեզ, եւ ճանապարհ կենաց ցուցցէ. հաւատասցես բանի նորա, դու եւ եղբարք քո եւ ամենեքեան, որ հնազանդին քեզ կամաւոր: Զի ախորժելի է ինձ զձեզ ըստ մարմնոյ ազգականս լինել ինձ մտերիմ հարազատս եւ ըստ հոգւոյ:

Abgar, king of the Armenians, wishes joy to my brother Artashe’s, king of the Persians. I know that by now you have heard about Jesus Christ, the Son of God, whom the Jews crucified, who rose from the dead, and sent His disciples throughout the entire world to teach everywhere. One of His principal disciples, named Simon, is in some part of your realm. Now if you search for and find him, he will heal all the illnesses and diseases among you and show you the path of life. You should believe his words, you and your brothers and all who voluntarily submit to you. For it is pleasing to me that you, who physically are my kin, should also spiritually be my intimate relatives.

Եւ մինչ դեռ պատասխանի այսց թղթոց ոչ էր ընկալեալ վախճանի Աբգարիոս, թագաւորեալ ամս երեսուն եւ ութ:

But before he had received replies to these letters, Abgar died, after reigning for 38 years.

Յաղագս վկայութեան առաքելոցն մերոց։

Regarding the martyrdom of our Apostles.

Յետ մահուանն Աբգարու բաժանի թագաւորութիւնն Հայոց յերկուս. քանզի Անանուն որդի նորա կապեաց թագ թագաւորել յԵդեսիայ, եւ քեռորդի նորա Սանատրուկ ի Հայս: Գտանի որ ինչ առ սոցա ժամանակաւ յառաջագոյն գրեալ յայլոց, զգալուստ առաքելոյն Թադէի ի Հայս, եւ հաւատալ Սանատրկոյ. եւ թողուլ զհաւատսն յերկիւղէ նախարարացն Հայոց, եւ կատարումն առաքելոյն եւ որք ընդ նմա ի գաւառին Շաւարշան, որ այժմ կոչի Արտազ, եւ պատառումն քարին եւ յիրեարս գալ եւ ընդունել զմարմին Առաքելոյն, եւ առնուլ անտի աշակերտացն եւ թաղել ի դաշտին. եւ մարտիրոսանալ դստերն արքայի Սանդխտոյ հուպ ի ճանապարհն. եւ աստ ուրեմն յայտնել նշխարաց երկոցունց, եւ փոխել յառապարն: Այս ամենայն, որպէս ասացաք, յայլոց պատմեալ յառաջագոյն քան զմեզ ոչ ինչ կարեւորագոյն համարեցաք ոճով երկրորդել: Դոյնպէս եւ որ ինչ վասն կատարմանն Ադդէի աշակերտի առաքելոյն յԵդեսիայ յորդւոյն Աբգարու գտանի յայլոց պատմեալ յառաջագոյն քան զմեզ:

After the death of Abgar, the kingdom of the Armenians was divided into two parts. This happened because Ananun, Abgar’s son donned a crown in Edessa and his nephew (sister’s son), Sanatruk, in Armenia. Events of his time have been previously described by others: the coming of the apostle Thaddeus to Armenia, Sanatruk’s acceptance of the Christian faith, his apostasy for fear of the Armenian lords, the martyrdom of the apostle and those with him in the district of Shavarshan, which is now called Artaz, the opening and closing of the rock and its reception of the apostle’s body, the removal of the body by his disciples and burial in the plain, the martyrdom of the king’s daughter Sandukht near the road, the subsequent discovery there of the relics of the two martyrs and their removal to a rocky place for burial. All this, as we have said, others have related before us, so we did not consider it at all important to repeat it in full. Similarly, whatever concerns the death of Adde’, the disciple of the apostle, at the hands of Abgar’s son in Edessa has been described by others before us.

Որ իբրեւ թագաւորեաց յետ մահուան հաւրն ոչ եղեւ ժառանգորդ հայրենի առաքինութեանն, այլ եբաց զտաճարս կռոցն եւ կալաւ զպաշտաւն հեթանոսութեանն: Եւ յղեաց առ Ադդէ, զի արասցէ նմա խոյր բեհեզեայ անգուածով ոսկոյ, որպէս յառաջագոյն առնէր հաւրն նորա: Եւ պատասխանի ընկալաւ, թէ «ոչ արասցեն ձեռք իմ խոյր գագաթան անարժանի, որ ոչ երկրպագէ Քրիստոսի Աստուծոյ կենդանւոյ»: Եւ իսկոյն հրամայեաց միում ի զինակրացն կտրել զոտս նորա սրով: Որոյ երթեալ, եւ տեսեալ զնա, զի նստէր յաթոռ վարդապետութեանն էած սուսերաւ եւ ի բաց կտրեաց զսրունս նորա. եւ նոյն ժամայն աւանդեաց զհոգին: Զայս ծայրաքաղ արարեալ համառաւտ յիշատակեցաք, որպէս զառ ի յայլոց պատմեալ նախկին:

When Ananun came to the throne after his father’s death, he did not inherit his father’s virtue. Instead, he opened the idol temples and adhered to pagan worship. He sent to Adde’ with a demand that he make for him a tiara of silk embroidered with gold, as he previously had made for his father. And he received in reply: “My hands will not make a tiara for an unworthy head that does not worship Christ the living God.” Ananun immediately ordered one of his soldiers to cut off Adde’s feet with a sword. When the soldier came and saw him sitting on his chair of instruction, he drew his sword and cut off Adde’s legs. Straightway he gave up the ghost. We have recorded this very briefly as it has been related by others before us.

Բայց վիճակեցաւ Հայոց եւ Բարթուղիմէոս առաքեալ, որ եւ կատարեցաւ առ մեզ յԱրեբանոս քաղաքի: Իսկ զՍիմովնէ, որ Պարսիցն վիճակեցաւ, ոչ զհաւաստին կարեմ պատմել, եթէ զի՛նչ գործեաց եւ կամ ո՛ւր կատարեցաւ: Քանզի պատմի յոմանց Սիմովնի ումեմն առաքելոյ կատարիլ ի Վերիոսփորայ. եւ թէ նա՛ իցէ ճշմարտիւ, եւ թէ է՛ր աղագաւ գալուստ նորա անդր ոչ գիտեմ. այլ միայն նշանակեցի, զի գիտասցես թէ ոչ ինչ մնայ յիմմէ ջանից պատմել քեզ զամենայն, որ ինչ անկ է:

The apostle Bartholomew also drew Armenia as his lot. He was martyred among us in the city of Arebanus. But as for the Simon who drew Persia as his lot, I can say nothing certain about what he did or where he was martyred. Some relate that a certain apostle Simon was martyred in Veriosp’or. However, whether this is true and what the reason for his going there was, I do not know. I have merely noted this so that you may realize that I have spared no efforts in telling you everything that is appropriate.

Վասն Սանատրկոյ թագաւորութեանն, եւ սպանման ծննդոցն Աբգարու, եւ վասն Հեղինեայ տիկնոջ։

Concerning the reign of Sanatruk, the killing of Abgar’s descendants, and about Queen Helen.

Սանատրուկ թագաւորեալ զաւրս ժողովէ ի ձեռն քաջացն Բագրատունեաց եւ Արծրունեաց դայեկաց իւրոց, իջանել տալ պատերազմ ընդ որդիսն Աբգարու, զի բոլորումս տիրեսցէ թագաւորութեան: Եւ մինչ դեռ նա յայսմ էր աստուածային իմն ակնարկութեամբ խնդրեցաւ վրէժ մահուանն Ադդէի յորդւոյն Աբգարու: Քանզի սիւն կճեայ կանգնել տայր յԵդեսիայ ի վերնատունս ապարանից իւրոց, եւ ինքն ի ներքոյ կալով հրամայէր զորպէսն առնել. որ զերծեալ յունողացն անկաւ ի վերայ նորա եւ խորտակեաց զոտսն եւ սատակեաց:

When Sanatruk began to rule as king, he gathered forces under the command of his dayeaks the Bagratid and Artsrunid braves, to descend and wage war against Abgar’s sons so that he might rule over the whole kingdom. While he was occupied with this, the murder of Adde’ by Abgar’s son was avenged, by divine providence. For Abgar’s son was having a marble pillar erected on the roof of his palace in Edessa, and he himself was standing below giving orders as to how it should be done. But the column slipped from the grasp of those holding it and fell on him, crushing his feet and killing him.

Եւ իսկոյն պատգամ բնակչաց քաղաքին եկն առ Սանատրուկ, խնդրելով պայման ուխտի, զի մի՛ վրդովեսցէ զնոսա ի քրիստոնէութեան հաւատոց, եւ նոքա տացեն զքաղաքն ի ձեռս եւ զգանձս թագաւորին: Զոր արարեալ յետոյ ստեաց. նա եւ զամենայն զաւակ տանն Աբգարու մաշեաց սրով, բայց յաղջկանց, զորս եհան ի քաղաքէն բնակել ի կողմանս Հաշտենից: Սապէս եւ զգլուխ կանանցն Աբգարու, որում անուն էր Հեղինէ, առաքեաց յիւրային քաղաքն բնակել ի Խառան, թողլով նմա զտիկնութիւնն ամենայն Միջագետաց, փոխանակ բարեացն զոր գտեալ էր ի ձեռն նորա յԱբգարէ:

Immediately a message came to Sanatruk from the residents of the city, asking for a pact stating that if he would not disturb them in their Christian faith, in return they would hand over the city and the king’s treasures. Sanatruk agreed to this, but subsequently violated the agreement. All the male children of the House of Abgar he put to the sword. The girls, however, he removed from the city to settle them in the Hashteank’ areas. Similarly, the chief of Abgar’s wives, whose name was Helen, he sent to reside in his own city of Harran, leaving her the queenship of all Mesopotamia in return for the benefits that he had received from Abgar through her.

Այս Հեղինէ զարդարեալ հաւատովք, որպէս եւ զայր իւր զԱբգար, ոչ հանդուրժեաց բնակել ի մէջ կռապաշտիցն. այլ չոգաւ յԵրուսաղէմ յաւուրս Կղաւդեայ, ի սովին զոր մարգարէացաւն Ագաբոս. եւ տուեալ զամենայն գանձս իւր յԵգիպտոս գնաց ցորեան բազում յոյժ եւ բաշխեաց ամենայն կարաւտելոց. որում եւ վկայէ Յովսեպոս. որոյ եւ շիրիմ նշանաւոր կայ առաջի դրանն յԵրուսաղէմ մինչեւ ցայսաւր ժամանակի:

This Helen, adorned with the faith like her husband Abgar, could not stand living among idolaters. And so she went to Jerusalem in the days of Claudius, during the famine that Agabus had predicted. Spending all her treasures in Egypt, she bought a great quantity of wheat and distributed it to all the needy. Josephus attests to this. Her noteworthy tomb stands before the gate to Jerusalem to this very day.

Յաղագս նորոգման Մծբին քաղաքի, եւ անուանակոչութեան Սանատրկոյ եւ մահուան նորին։

Concerning the renovation of the city of Nisibis, the naming of Sanatruk, and his death.

Այլ որ ինչ գործք եղեալ Սանատրկոյ ոչ ինչ յիշատակաց արժանի համարեցաք բայց ի շինուածոյ Մծբին քաղաքի: Զի ի շարժմանէ խախտեալ քակեաց եւ վերստին շինեաց պայծառագոյն, եւ պարսպեաց կրկին պարսպով եւ պատուարաւ. եւ զինքն անդրի ի միջին հաստատեաց, դրամ մի ի ձեռն ունելով. որ նշանակէ այսպիսի ինչ, եթէ ի շինել քաղաքիս ամենայն գանձքս ծախեցան, եւ այս միայն մնաց:

Of the deeds wrought by Sanatruk we have considered nothing worthy of recording except the rebuilding of the city of Nisibis. Since it had been destroyed by an earthquake, Sanatruk demolished it and rebuilt it even more splendidly, fortifying it with double walls and outwork. In the middle of the city he set up a statue of himself holding a coin in his hand, to indicate that in the construction of this city all his treasures had been spent and only this one coin remained.

Բայց թէ ընդէ՛ր Սանատրուկ կոչեցաւ ասելի է: Քանզի յաւուրս ձմերայնոյ ճանապարհորդեալ ի Հայս քոյր Աբգարու Աւդէ՝ պատահէ բքոյ ի լերինս Կորդուաց. ցրուեաց զամենեսեան մրրիկն, մինչ ոչ գիտել ընկեր զընկեր ընդ որ վարեցաւ: Իսկ դայեկին նորա Սանոտայ, քեռ Բիւրատայ Բագրատունւոյ, կնոջ Խոսրենայ Արծրունւոյ, առեալ զմանուկն, քանզի տղայ էր, եդ ի մէջ ստեանց իւրոց, մնալով ի ներքոյ ձեանն զերիս տիւս եւ զերիս գիշերս: Զորմէ առասպելաբանեն, եթէ կենդանի իմն նորահրաշ սպիտակ յաստուածոցն առաքեալ պահէր զմանուկն: Բայց որչափ մեք եղաք վերահասու այսպէս է. շուն սպիտակ ընդ խնդրակսն լեալ, պատահեաց մանկանն եւ դայեկին: Արդ կոչեցաւ Սանատրուկ, ի դայեկէն զանուանակոչութիւնն առեալ, որպէս թէ տուրք Սանոտայ:

However, now we must say why he was called Sanatruk. It happened that Abgar’s sister, Awde, was traveling to Armenia in winter when she encountered a snowstorm in the mountains of Korduk’. The storm scattered all of them to the point that they could not see their comrades. Now his dayeak Sanota, sister of Biwrat Bagratuni and wife of Xosren Artsruni, took the child—for he was a small child—and put him against her bosom, remaining under the snow for three days and three nights. About this incident they speak as though it were a fable, to the effect that a marvelous white animal was sent by the gods and protected the child. But as far as we understand the matter, it happened like this: a white dog, sent out to search for them, found the child and nurse. Thus he was called Sanatruk, which derives from the nurse’s name, with the meaning “gift of Sanota.”

Սա թագաւորեալ յերկոտասաներորդի ամի Արտաշիսի արքայի Պարսից, կեցեալ ամս երեսուն մեռաւ յորսի, նետի ուրուք դիպեալ փորոտեացն. իբր թէ վրէժս հատուցեալ ընդ չարչարանաց սրբոյ դստերն: Ղեբուբնայ որդի Ափշադարայ դպրի գրեաց զամենայն գործս, որ ինչ յաւուրս Աբգարու եւ Սանատրկոյ, եւ եդ ի դիւանին յԵդեսիայ:

He came to the throne in the 12th year of Artashe’s, king of the Persians. After living for thirty years, he died during a hunt, hit in the stomach by an arrow—as though in revenge for the torments he inflicted on his saintly daughter. Gherubna, son of Ap’shadar the scribe, wrote an account of all the things that occurred in the days of Abgar and Sanatruk and placed it in the archive in Edessa.

Թագաւորել Երուանդայ եւ կոտորել զորդիսն Սանատրկոյ, եւ զերծանել Արտաշիսի փախստեամբ։

The reign of Eruand and the destruction of Sanatruk’s sons, and how Artashe’s escaped.

Յետ մահուանն Սանատրկոյ արքայի շփոթի իմն թագաւորութիւնն: Քանզի Երուանդ ոմն, որդի կնոջ Արշակունւոյ, թագաւորէ յութերորդ ամի Դարեհի վերջնոյ: Եւ ունին զրոյցք յաղագս նորա այսպէս: Կին ոմն յազգէ Արշակունեաց, անձամբ հարստի եւ խոշորագեղ, վարար, զոր ոչ ոք դիմագրաւեաց առնուլ կնութեան, ծնանի երկուս մանկունս յանկարգ խառնակութենէ, որպէս Պասիփայէ զՄինոտովրոս: Եւ ի զարգանալ մանկանցն կոչեն անուանս Երուանդ եւ Երուազ: Եւ ի չափ հասեալ Երուանդայ լինի սրտեայ եւ անդամովք յաղթ: Սա ի բազում իրս վերակացու առաջնորդութեամբ առաքեալ ի Սանատրկոյ, գտանի երեւելի, մինչեւ ամենայն նախարարացն Հայոց առաջին լինել. եւ խոնարհութեամբ եւ առատաձեռնութեամբ զամենայն ոք յանգուցեալ յինքն յարեցոյց: Եւ ի մեռանելն Սանատրկոյ միաբանեալ թագաւորեցուցին զնա, առանց արանց յազգէն Բագրատունեաց լինել թագադիր:

Following the death of King Sanatruk, there was some confusion in the kingdom. For a certain Eruand, son of a woman of the Arsacids, ruled as king in the eighth year of Darius the Last. There are stories about him, such as these: A certain woman from the clan of the Arshakunik’, who was huge of body, with large features, and lustful—someone no one could have endured marrying, gave birth to two boys through an illicit union, just as Pasiphae gave birth to the Minotaur. As the boys grew up, they were called Eruand and Eruaz. Eruand matured into a courageous and physically powerful man. Sanatruk sent him as the overseer of many projects and he was so prominent that he became the first among the Armenian lords. Through humility and generosity, he attracted everyone to himself. Thus, when Sanatruk died, the lords unitedly enthroned Eruand, without anyone from the Bagratid clan serving as coronant.

Բայց ի թագաւորելն իւրում Երուանդ, կասկած ունելով յորդւոցն Սանատրկոյ կոտորէ զամենեսեան: Թուի թէ վրէժս հատուցաւ սպանման որդւոցն Աբգարու: Բայց մի ոմն տղայ, Արտաշէս անուն, զոր առեալ ստընտուի նորա փախեաւ ի կողմանս Հերայ, ի հովուավանս Մաղխազանի, լուր առնելով դայեկի նորա Սմբատայ, որդւոյ Բիւրատայ Բագրատունւոյ, ի Սպեր գաւառի, ի շէնն Սմբատաւանի:

Now when Eruand became king, since he was suspicious of Sanatruk’s sons, he destroyed all of them. It seemed that vengeance had been wrought for the killing of Abgar’s sons. But there was a certain small boy, named Artashe’s, whom his wet nurse had taken and fled to the Her areas, to the shepherds’ cottages of Malkhazan. She informed his dayeak Smbat, son of Biwrat Bagratuni, in the district of Sper in the locality of Smbatawan.

Արդ իբրեւ լսէ Սմբատ որդի Բիւրատայ զբաւթն Սանատրկոյ եւ զգոյժ կոտորման որդւոց նորա առեալ զերկուս դստերս իւր, զՍմբատանոյշ եւ զՍմբատուրհի նստուցանէ ի Բայբերդի, արս քաջս թողլով ի վերայ ամրոցին. եւ ինքն հանդերձ միով կնաւ իւրով եւ սակաւ արամբք գայ անցանէ ի խնդիր մանկանն Արտաշիսի: Որում իրազգած եղեալ արքային Երուանդայ հետայոյզս առաքէ. վասն որոյ բովանդակ ժամանակս ընդ երեսս լերանց եւ դաշտաց այլակերպեալ շրջելով հետի հանդերձ մանկամբն սնուցանէ ի հովուավանս եւ յանդէորդս, մինչեւ պարապ գտեալ ժամ անցանէ առ Դարեհ արքայ Պարսից: Եւ քանզի այր քաջ էր Սմբատ եւ ծանաւթ յառաջագոյն պատուի մեծապէս ընդ զաւրագլուխսն Պարսից, սապէս եւ մանուկն ընդ որդիս թագաւորին, տեղի բնակութեան առեալ զԲատ եւ զՈզոմն կոչեցեալ գաւառս:

Now as soon as Smbat, son of Biwrat, had heard the bad news about Sanatruk and the distressing news about the destruction of his sons, Smbat took his two daughters, Smbatanoysh and Smbaturhi, and settled them in Bayberd, leaving brave men in charge of the castle. He himself with his one wife and a few men went there and they went out to search for the young Artashe’s. When King Eruand learned about this he sent out scouts. Therefore, Smbat wandered for a long time on foot over the slopes of mountains and across plains in disguise with the child and nourishing him in the camps of shepherds and herdsmen until he found an opportune time to pass over to Darius, king of the Persians. Now because Smbat was a brave man and well known from earlier times, he was greatly honored among the Persian generals—as was the lad among the king’s sons—and they received as a place of residence the districts called Bat and Ozomn.

Որ ինչ ջան Երուանդայ վասն ի բուռն ածելոյ զմանուկն Արտաշէս, եւ ի բաց թողլոյ զՄիջագետս։

About Eruand’s attempts to seize the lad Artashe’s and his abandoning of Mesopotamia.

Բայց Երուանդայ զմտաւ ածեալ, թէ ո՛րպիսի չար նորա թագաւորութեանն սնանի ի Մարս խէթ ի սրտի լեալ ոչ հեշտալի էր նմա քուն: Հանապազ ի յարթնութեան յայն հոգալով, նաեւ ի քուն անուրջս ահագինս նմին իրի տեսանէր: Վասն որոյ ի ձեռն հրեշտակաց եւ պատարագաց խնդրէր հաշտեցուցանել զարքայն Պարսից տալ ի ձեռս զԱրտաշէս, ասելով թէ «Արիւն իմ եւ հարազատութիւն, ընդէ՞ր սնուցանես զՄարըդ Արտաշէս հակառակ ինձ եւ իմոյ թագաւորութեանս, լսելով բանից Սմբատայ յեղուզակի, որ ասէ, թէ որդի է Արտաշէս Սանատրկոյ. եւ զորդի հովուաց եւ զանդէորդաց ջանայ առնել Արշակունի, եւ արիւն քո եւ հարազատութիւն համբաւելով զնմանէ: Նա չէ որդի Սանատրկոյ, այլ ընդ խաբս գտեալ Սմբատայ զմար ոմն տղայ բաջաղի»: Նոյնպէս եւ առ Սմբատ յղէր բազում անգամ, թէ «Ընդէ՞ր այդքան սնոտի աշխատութիւն կրես. խաբեալ ի ստնտուէդ սնուցանես զորդի Մարիդ հակառակ ինձ»: Եւ լսէ ոչ սիրելի բանս պատասխանեաց: Յայնժամ առաքէ Երուանդ եւ սատակէ զքաջսն ի Բայբերդի. գերեալ զդստերս Սմբատայ պահէ յամրոցին յԱնի ոչ վատթարապէս:

When Eruand thought over what sort of evil was being fostered against his kingdom among the Medes, there was apprehension in his heart and his sleep became uneasy. While awake, he worried about this constantly, and while sleeping he saw terrible dreams on the same matter. As a result, through messengers and by means of gifts he sought to placate the king of the Persians, so that he would give Artashe’s into his hand. Eruand said: “You, who are of my blood and a genuine relation, why do you nourish the Mede Artashe’s against me and my kingdom? Why do you heed the words of that bandit Smbat who claims that Artashe’s is the son of Sanatruk and who tries to turn the son of shepherds and herdsmen into an Arsacid and claims that he shares blood and kinship with you? He is not the son of Sanatruk. Rather, Smbat deceitfully found some Median child and is making a mockery.” He also sent to Smbat many times asking: “Why do you put yourself to so much trouble, in vain? You have been deceived by that wet nurse, and you are bringing up the son of a Mede in opposition to me.” He received unpleasant words in reply. Then Eruand sent and had the braves in Bayberd killed, the daughters of Smbat imprisoned, and kept not in bad conditions in the fortress of Ani.

Բայց թիկունս առնելով Երուանդայ զՀռոմայեցիս ոչ ինչ վտանգի ի թագաւորութեանն Վեսպիանու եւ Տիտոսի, թողլով ի նոսա զՄիջագետս: Եւ յայնմ հետէ բարձաւ իշխանութիւնն Հայոց ի Միջագետաց. եւ հարկս եւս առաւելագոյնս տայր ի Հայոց Երուանդ: Իսկ գործակալացն Հռոմայեցւոց մեծապէս հանդերձեալ զքաղաքն Եդեսիայ ի նմա հաստատեն զտունս գանձուց հարկացն ժողովելոց ի Հայոց, ի Միջագետաց եւ յԱսորեստանեայց: Եւ ժողովեն ի նմա զամենայն դիւանս, եւ կարգեն դպրոցս երկուս, մի զբունն իւրեանց զԱսորին, եւ միւս եւս զՅոյնն. եւ զդիւանն հարկաց եւ զմեհենականն, որ կայր ի Սինոպ Պոնտացւոց անդր փոխեն:

Eruand supported the Romans. He ceded Mesopotamia to them, and was undisturbed during the reigns of Vespasian and Titus. Thereafter the authority of the Armenians over Mesopotamia ended, and Eruand paid even heavier tribute from Armenia. The Roman officials restored Edessa in a grand manner and established there treasuries for the taxes collected from Armenia, Mesopotamia, and Assyria. They gathered there all the archives and set up two schools; one for their native Syriac language, the other for Greek. They also transferred there the tax and the temple archive, which was in Sinop in Pontus.

Յաղագս շինուածոյ Երուանդաշատ քաղաքի։

Regarding the construction of the city of Eruandashat.

Յաւուրս սորա փոխին արքունիքն յԱրմաւիրն անուանեալ բլրոյ. քանզի էր հեռացեալ գետն Երասխ, եւ ի յերկարել ձմերայնոյն, եւ ի դառնահոտ փչմանէ հիւսիսոյ պաղացեալ ձուլեալ վտակն ոչ ուստեք արբուցումն բաւական թագաւորականին գտանէր տեղւոյ: Ընդ որ նեղեալ Երուանդայ, նա եւ ամրագունի եւս տեղւոյ ելեալ ի խնդիր փոխէ զարքունիսն յարեւմուտս կոյս, ի քարակտուր մի բլուր, զորով պատառեալ Երասխայ ընդդէմ Ախուրեանն հոսի գետ: Պարսպէ զբլուրն, եւ ի ներքսագոյն քան զպարիսպն ընդ բազում տեղիս կտրեալ զքարինսն մինչեւ ի յատակս բլրոյն հաւասար գետոյն, մինչեւ դիմել ջուրց գետոյն ի փորուածն, յըմպելեաց պատրաստութիւն: Զմիջնաբերդն ամրացուցանէր բարձր պարսպաւք, եւ դրունս պղնձիս կանգնէր ի միջոցի պարսպին, եւ ելանելիս երկաթիս ի ներքուստ ի վեր մինչեւ ցդուռնն. եւ ի նմա որոգայթս իմն ծածուկս ընդ մէջ աստիճանացն, որպէս զի ըմբռնեսցի եթէ ոք գաղտ ելանելով դաւել կամիցի զարքայն: Եւ էր, ասեն, երկդիմի. որպէս զի մինն լիցի սպասաւորաց արքունի եւ ամենայն ելեւմտից ճանապարհ տուընջենային, իսկ միւսն գիշերային եւ մարդադաւաց:

In Eruand’s day they moved the court away from the hill called Armawir. This was because the Araxes River had moved some distance from its prior location, and there was no longer enough water for the royal site during the long winter when the stream froze over from the bitter north winds. Eruand, bothered by this and also seeking a better-fortified site, moved the court westward to a rocky hill around which flowed on one side the Araxes and on the other the Akhurean. He built a wall around the hill, and inside the wall at many places he excavated the rock cutting down to the base of the hill level with the river, such that the water of the river flowed into the basins and was ready for drinking. The central fortress he strengthened with high walls and set in the middle of the wall bronze gates, with iron staircases which led from below up to the gates. In these, between the steps, he set hidden traps to catch anyone who might wish to enter secretly and betray the king. The staircase was, they say, a double one: one side served the royal servants and all those arriving and departing during the day; while the other was for the conspirators who operate at night.

Թէ ո՛րպէս շինեաց զԲագարան քաղաք կռոց։

About how Eruand built Bagaran, city of idols.

Բայց Երուանդայ շինեալ զքաղաքն իւր եւ փոխեալ անդր զամենայն ինչ յԱրմաւրայ, ուրոյն ի կռոցն, զոր ոչ աւգուտ իւր համարեալ յիւրն փոխել ի քաղաքն, զի մի՛ ի գալ եւ ի զոհել անդ աշխարհի ոչ զգուշութեամբ պահեսցի քաղաքն. այլ հեռագոյն ի նմանէ իբր քառասուն ասպարիսաւ զհիւսիսով նման իւրոյ քաղաքին շինեաց քաղաք փոքր ի վերայ գետոյն Ախուրենայ, եւ անուանեաց Բագարան, այս ինքն թէ ի նմա զբագնաց յաւրինեալ է զկազմութիւն. եւ փոխեաց անդր զամենայն զկուռսն որ յԱրմաւիր: Եւ մեհեանս շինեալ զեղբայր իւր զԵրուազ քրմապետ կացուցանէր:

Now when Eruand built his own city he transferred there everything from Armawir except for the idols. These he did not think useful to bring to his new city, since when people came to sacrifice there, the city could not be maintained securely. And so, about forty stadia distant to the north, on the banks of the Axurean River, he built a smaller city similar to his own and called it Bagaran, meaning that it held a collection of altars. Eruand transferred there all the idols that were in Armawir. And having built temples he appointed his own brother Eruaz as high priest.

Վասն տնկելոյ զանտառն, որ կոչի Ծննդոց։

Concerning the planting of the forest called Tsnndots’.

Տնկէ եւ մայրի մեծ ի հիւսիսոյ կողմանէ գետոյն, եւ որմովք ամրացուցանէ, արգելլով ի ներքս այծեմունս երագունս, եւ զեղանց եւ զեղջերուաց ազգ, եւ ցիռս եւ վարազս. որք ի բազմութիւն աճեցեալ լցին զանտառն, որովք ուրախանայր թագաւորն յաւուրս որսոց: Եւ անուանէ զանտառն Ծննդոց:

He also planted a large forest on the northern side of the river and secured it with walls to keep inside the swift wild goats, the herds of hinds and stags, onagers, and boars that they might multiply and fill the forest and give the king joy on the days of the hunt. And he called the forest Tsnndots’.

Վասն ձեռակերտին, որ կոչի Երուանդակերտ։

About the estate named Eruandakert.

Քաղցր է ինձ ասել եւ յաղագս գեղեցիկ դաստակերտին Երուանդակերտի, զոր յաւրինեաց նոյն ինքն Երուանդ գեղեցիկ եւ չքնաղ յաւրինուածովք: Քանզի զմիջոց հովտին մեծի լնու մարդկութեամբ եւ պայծառ շինուածովք, լուսաւոր որպէս ական բիբ: Իսկ շուրջ զմարդկութեամբն ծաղկոցաց եւ հոտարանաց կազմութիւն, որպէս շուրջ զբբովն զայլ բոլորակութիւն ական: Իսկ զբազմութիւն այգեստանոյ իբր զարտեւանանց խիտ եւ գեղեցիկ ծիր. որոյ հիւսիսային կողմանն դիր կարակնաձեւ արդարեւ գեղաւոր կուսից յաւնից դարաւանդաց համեմատ: Իսկ ի հարաւոյ հարթութիւն դաշտաց ծնաւտից պարզութեան գեղեցկութիւն: Իսկ գետն բերանացեալ դարաւանդաւք ափանցն զերկթերթիսն նշանակէ շրթունս: Եւ այսպիսի գեղեցկութեան դիր անքթթելի իմն գոգցես ի բարձրաւանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. եւ արդարեւ բերրի եւ թագաւորական դաստակերտն:

It is pleasant for me also to speak about the beautiful estate of Eruandakert, which the same Eruand designed with lovely and charming constructions. He filled the center of the great valley with inhabitants and radiant buildings, bright as the pupil of an eye. Around the inhabited area were arranged fragrant flower beds, as the circle of the eye surrounds the pupil. A multitude of vineyards resembled the beautiful crescent of thick lashes; on the northern side its curved form truly imitated the arching brows of charming maidens. The evenness of the fields on the south side resembled the smoothness of beautiful cheeks. The river with its high banks resembled a mouth with two lips. Such was the beauty of the site that looked with an unblinking eye, you might say, up to the heights of the royal residence, a truly fertile and royal estate.

Զայս ամենայն զգործեցեալսն Երուանդայ պարգեւէ մեծն Տրդատ մարդկան ազգին Կամսարականաց, որպէս մտերմաց եւ արեան կցորդաց ազգին Արշակունեաց. զոր յիւրում տեղւոջն պատմեսցուք:

Trdat the Great gave all these constructions of Eruand’s to the Kamsarakan clan as intimates and blood relatives of the Arsacid clan. This we shall describe in its own place.

Բայց ասեն զԵրուանդայ ըստ հմայից դժնեայ գոլ ական հայեցուածով. վասն որոյ ընդ այգանալ աչալրջացն սովորութիւն ունել սպասաւորացն արքունի վէմս որձաքարեայս ունել ընդդէմ Երուանդայ, եւ ի հայեցուածոցն դժնութենէ ասեն պայթել որձաքար վիմացն: Բայց այս կա՛մ եղիցի սուտ եւ առասպել, եւ կամ դիւականս ինչ առ իւր ունել զաւրութիւնս, զի այսպէս հայեցուածոցն անուամբ վնասեսցէ զորս կամի:

However, they say that Eruand had the evil eye of a sorcerer. As a result of this, when he opened his eyes on waking, the royal servants had the habit of holding before him blocks of granite, which, they say, burst from his terrible gaze. This, however, is false and a legend, or else he had some diabolical power to harm whomever he wanted, concealing this ability behind the rumor of an evil eye.

Թէ ո՛րպէս Սմբատայ աւգնականս իւր արարեալ զնախարարսն Պարսից՝ խնդրէ թագաւորեցուցանել զԱրտաշէս։

How Smbat enlisted aid from the Persian lord and sought to enthrone Artashe’s as king.

Բայց ի զարգանալ մանկանն Արտաշիսի, եւ ի բազում արութիւնս քաջութեան ցուցանել դայեկին Սմբատայ հաճեալ ընդ նա նախարարքն Արեաց, մաղթեն զթագաւորն տալ նմա պարգեւս զինչ եւ խնդրեսցէ: Եւ յանձն առեալ թագաւորին ասէ ցնախարարսն. «Տեսէ՛ք թէ զի՛նչ կամիցի այրն քաջ»: Եւ նոքա ասեն. «Անմահ բարերարութիւնդ քո. ոչ այլ ինչ կամի Սմբատ, քան թէ զարիւն քո եւ զհարազատութիւն, զԱրտաշէս որդի Սանատրկոյ, զմերժեալն ի թագաւորութենէ իւրմէ, հաստատել յիւրում թագաւորութեանն»: Եւ յանձն առեալ արքային արքայից տայ ի ձեռս Սմբատայ մասն ինչ ի զաւրացն Ասորեստանի եւ զզաւրս Ատրպատականի, զի տարեալ զԱրտաշէս հաստատեսցեն ի գահն հայրենի:

When the lad Artashe’s grew up and after his guardian Smbat had displayed many deeds of bravery, the lords of the Aryans, being pleased with him, entreated the king to give him as a gift whatever he might ask for. The king agreed and said to the lords: “See what that brave man would like.” And they replied: “Your immortal benevolence, Smbat wants nothing other than to establish on his own throne your genuine blood-relation, Artashe’s, son of Sanatruk, who has been denied his own kingdom.” The King of Kings agreed to this and put at Smbat’s disposal part of the Assyrian army and the troops of Atrpatakan so that they might take Artashe’s and establish him on his patrimonial throne.

Յաղագս լսելոյ Երուանդայ զգալն Արտաշիսի, եւ գումարել զաւրս ի պատրաստութիւն պատերազմի։

Concerning how Eruand heard about the coming of Artashe’s and the assembling of troops in preparation for war.

Լուր հասանէ առ Երուանդ յՈւտէացւոց գաւառին, եթէ գումարեաց արքայն Պարսից զաւրս բազումս ի ձեռն Սմբատայ, զի ի վերայ քո խաղացեալ ածցէ զմանուկն Արտաշէս ի թագաւորութիւն իւր: Զայս լուեալ Երուանդայ եթող անդրէն զբազումս ի նախարարացն կողմնապահս, եւ ինքն գնաց ի քաղաքն իւր փութանակի, կուտել առ ինքն զզաւրս Հայոց, զՎրաց եւ զկողմանցն Կեսարու, այլ եւ զՄիջագետացն աղերսիւք եւ տրովք: Եւ էին աւուրք գարնայնոյ. վասն որոյ երագ ժողովեցան զաւրքն ամենայն. նա եւ Արգամ, տանուտէր ազգին Մուրացեան, որ ի ծննդոցն Աժդահակայ, ամբոխ հետեւակաւ: Քանզի էր Երուանդայ դարձուցեալ ի նա զգահն երկրորդական, զոր հանեալ էր ի նոցանէ Տիգրանայ եւ տուեալ իւրում քեռառնն Միհրդատայ. իսկ յետ մահուանն Միհրդատայ ոչ լինէր ումեք տուեալ, մինչեւ Երուանդայ դարձուցանել զնա առ Արգամ: Եւ ոչ միայն նմա, այլ եւ ամենայն նախարարացն տայր պարգեւս եւ պատիւս, եւ զաւրացն ամենեցուն պարգեւէր առատապէս:

News reached Eruand in the district of Utik’ that “the king of the Persians has gathered many troops and placed them under Smbat’s direction, to march against you and bring the young Artashe’s to his own kingdom.” When Eruand heard this, he left many lords there as guards of the region. He himself went quickly to his own city to gather around him, with entreaties and gifts, troops of Armenians and Iberians and troops from the regions of Caesarea and also of Mesopotamia. Now since it was springtime, all the troops assembled speedily, including Argam, the tanute’r of the Muratsean clan who was descended from Azhdahak, with a mob of infantry. For Eruand had restored to him the second rank, which Tigran had taken from him and given to his own sister’s husband, Mihrdat. Following Mihrdat’s death the position had not been given to anyone until Eruand restored it to Argam. And not only to him, but also to all the lords Eruand gave gifts and honors, including gifts liberally given to all the troops.

Եթէ ո՛րպէս ընդ մուտս Արտաշիսի յիւր աշխարհն յաջողեցաւ գործն։

How the enterprise succeeded when Artashe’s entered his own land.

Իսկ Սմբատ հանդերձ մանկամբն Արտաշիսիւ աճապարէր հասանել ի սահմանս Ուտէացւոց: Ընդ առաջ նորա ելին զաւրք այնր կողմանն, նա եւ նախարարքն զորս եթող Երուանդ: Զայն իբրեւ լուան այլ նախարարքն Հայոց լուծանէին լքանէին եւ զատչել յԵրուանդայ խորհէին. նա եւ զայն եւս տեսանէին, եթէ զաւրքն Հռոմայեցւոց ոչ հասին նմա ի թիկունս: Իսկ Երուանդ առաւել եւս յորդագոյն տայր զպարգեւսն, եւ բաշխէր միոյ միոյ ումեք ի նոցանէ զգանձսն. եւ որչափ շատ տայր շատ եւս ատելի լինէր: Քանզի գիտէին ամենեքեան, եթէ ոչ առ առատութեան տայ, այլ առ երկիւղի վատնէ: Եւ ոչ այնչափ սիրելի զայնոսիկ առնէր, որոց շատն տայր, քան թէ թշնամի զայնս որոց ոչն տայր պերճագոյնս:

Now Smbat with the lad Artashe’s hastened to reach the borders of Uti. The troops of that region came out before him in reception as did the lords whom Eruand had left there. When the other lords of the Armenians heard about this they lost their courage and planned how to abandon Eruand. Moreover, they also saw that the troops of the Romans did not come to his aid. Eruand, however, gave even more generous gifts and distributed treasures to them one by one; but the more he gave, the more hateful he became. Everyone knew that he was not giving out of generosity but from fear of abandonment. Furthermore, he did not so much endear himself to those he gave a lot to, as he made enemies of those he had not given to lavishly enough.

Երուանդայ պատերազմ ընդ Արտաշիսի եւ փախուստ, եւ առումն քաղաքի նորին եւ մահ։

Eruand’s war with Artashe’s and his flight; the taking of his city, and his death.

Բայց Սմբատ հանդերձ մանկամբն Արտաշիսիւ ելանէ առ ափն ծովուն Գեղամայ, զթիկամբքն Արագածն կոչեցեալ լերին. աճապարէին հասանել ի բանակն Երուանդայ: Առ ոչինչ համարեալ զբազմութիւն զաւրաց նորա միայն ակնածէին ի Մուրացենէն Արգամայ, զի այր քաջ էր եւ բազմաց տէր տիգաւորաց: Եւ ճամբարն Երուանդայ էր բացագոյն ի քաղաքէ նորին աւելի քան երեք հարիւր ասպարիսաւ ի հիւսիսոյ, ի վերայ գետոյն Ախուրեան: Զայս իբրեւ լսէր Երուանդ հանէր ընդ առաջ զբազմութիւն զաւրացն, եւ ճակատէր ոչ հեռի յիւրմէ բանակէն: Իսկ Արտաշիսի առաքեալ պատգամ առ Արգամ նահապետ Մուրացեան հանդերձ բազում երդմամբք թողուլ ի վերայ նորա զոր ինչ գտեալ էր յԵրուանդայ, եւ կրկին այլ յաւելուլ, միայն զի զԵրուանդ թողեալ ի բաց գնասցէ:

Smbat, with the lad Artashe’s, ascended to the shore of the Sea of Gegham, behind the mountain called Aragats. They were hurrying to encounter Eruand’s army, regarding as nothing the multitude of his troops. They only kept an eye on Argam, lord of the Murats’enik’, who was a valiant man and lord of many lancers. Eruand’s camp was distant to the north by more than three hundred stadia from his city on the Axurean River. When Eruand heard this news about Artashe’s’ arrival he sent forward the multitude of his troops and deployed them not far from his own camp. But Artashe’s sent a message to Argam, patriarch of the Murats’enik’, with many oaths saying that he would leave him with whatever he had received from Eruand and would double it, provided that he would completely abandon Eruand.

Եւ իբրեւ հանդէպ ճակատուն Երուանդայ ելին նշանք Արտաշիսի Արգամայ առեալ զբազմութիւն հետեւակացն ի կողմն ելանէր: Եւ Սմբատ հրամայէր զփողսն պղնձիս հնչեցուցանել. եւ յառաջեալ զճակատն իւր իբրեւ զարծուի յերամս կաքաւուց խոյանայր: Իսկ նախարարքն Հայոց, որ յաջ եւ յահեակ թեւսն էին, ի նա խառնեալ միանային:

And when the banners of Artashe’s advanced to opposite Eruand’s battle formation, Argam took the multitude of his infantry and went off to the side. Smbat ordered that the bronze horns should be sounded and advanced his battle line, swooping like an eagle over flocks of partridges. The lords of the Armenians of the left and right wings went over to his side, joining him.

Եւ զաւրքն Վրաց, հանդերձ արքայիւն իւրեանց Փարսմանաւ, թէպէտ եւ յանդուգն յարձակմամբ յառաջեալ բախէին արագապէս դառնային ի միւս կողմն փախուցեալ: Եւ անդ էր տեսանել կոտորած անհնարին զգնդին Երուանդայ եւ զզաւրաց Միջագետաց:

The troops of the Iberians with their king P’arsman, although they boldly struck a blow at first, quickly turned and fled to the other side. There one could see the terrible destruction of Eruand’s brigade and of the Mesopotamian troops.

Եւ ի խառնակել այսպիսի ճակատուց պատահեն Արտաշիսի արք քաջք Տաւրացիք, որոց զոգիս ի բաց եդեալ, Երուանդայ պայմանեալ սպանանել զԱրտաշէս: Որոց դիպեալ ի հետի ընդ մէջ անցանէ Գիսակ որդի ստնտուին Արտաշիսի, եւ սատակեալ զնոսա, ուր եւ կէս դիմաց նորա ի վայր բերեալ սուսերաւ, զյաղթութիւն ստացեալ մեռանի ի վերայ այսպիսեաց: Եւ մնացեալ զաւրքն ի փախուստ դառնային:

When the two lines clashed together Artashe’s was attacked by some daring men from the Taurus, who at the cost of their lives had made a pact with Eruand to kill Artashe’s. However Gisak, the son of Artashes’ wet nurse, went among them on foot and killed them, but in the encounter half of his face was cut off by a sword. He was victorious, but died after performing such feats. The remainder of the troops turned in flight.

Իսկ Երուանդ ձիովն իւրով բովանդակ ասպարէզս անցեալ ելանէ ի խանս կարգեալս ի բանակէն իւրմէ ի քաղաքն իւր, հեծեալ ի նոր ձիս հանգոյց ի հանգուցէ փախչել: Եւ քաջին Սմբատայ զհետ մտեալ սաստկագոյնս վարէր զնա ի գիշերի մինչեւ ցդուռն քաղաքին: Եւ Մարաց զաւրացն անցեալ ի կողմն երուանդական գնդին, նսեմաւ ի վերայ դիականցն բանակէին: Իսկ Արտաշիսի հասեալ ի յԵրուանդայ շրջապատեալ առագաստն, ի կաշեայ եւ ի կտաւեայ պարսպին, էջ, եւ ի խորանի նորա բնակեցաւ զայն գիշեր:

As for Eruand, on his own horse he covered many stadia, then he successively changed to new horses as he passed the relay stations set up on the road from his camp to his capital, fleeing from place to place. Brave Smbat pursued him, pressing him hard in the night as far as the city gate. The troops of the Medes, having crossed over to the side where Eruand’s brigade was located, encamped in the dark over the corpses. Artashe’s came up and entered Eruand’s tent whose walls were covered with curtains of skins and linen, and passed the night in his tent.

Եւ այգուն եղելոյ տիրաբար արարեալ, զսպանեալսն թաղել հրամայեաց. եւ անուանեաց զհովիտն, ուր ի վերայ դիականցն բանակեցաւն Մարաց մարգ, եւ զտեղի ճակատուն Երուանդավան, որ կոչի մինչեւ ցայսաւր ժամանակի. այս ինքն եթէ յայսմ տեղւոջ վանեաց զԵրուանդ: Եւ ինքն չուեաց ի քաղաքն Երուանդայ. յառաջ քան զմիջաւրեայ հասեալ ի դաստակերտն Երուանդայ, եւ միաբան գոչմամբ հրամայեաց աղաղակել զաւրացն «Մար ամատ», որ թարգմանի Մարս եկն, յիշեցուցանելով զթշնամանսն, զոր յղէր Երուանդ առ թագաւորն Պարսից եւ առ Սմբատ, Մար զնա կոչելով: Յայս ի սոյն ձայն անուանեցաւ դաստակերտն Մարմէտ, իբր ի կամաց Արտաշիսի բառնալ զանուն Երուանդայ ի տեղւոջէն. այս պատճառ է անուանակոչութեան դաստակերտին:

When morning dawned, as victor he ordered the dead to be buried, and he called the meadow where he had camped over the corpses Marats’ marg and the site of the battle, Eruandawan, which is so called up to this day, that is, “in this place he defeated Eruand.” He himself went off to Eruand’s main city and arrived at Eruand’s estate before midday. And he ordered his troops to shout out in unison “Mar amat,” which translates “the Medes have arrived.” This was to remind him of the insult directed at Artashe’s when Eruand had sent to the Persian king and to Smbat, calling Artashe’s a Mede. From that same expression the estate was renamed Marme’t, as it was the desire of Artashe’s to remove Eruand’s name from the place. That is the reason for the naming of the estate.

Բայց Սմբատայ գիշերայն զհետ Երուանդայ եկեալ սակաւ վաշտկանաւ զդուռն քաղաքին պահէր մինչեւ ի գալն Արտաշիսի եւ զաւրացն ամենեցուն: Եւ ի մարտնչել քաջացն ընդ ամրոցին անձնատուրք եղեն մարդիկ ամրոցին, եւ բացին զդուռն քաղաքին: Իսկ մի ոմն ի զինուորացն մտեալ եհար վաղերբ զգլուխն Երուանդայ, եւ ցրուեաց զուղիւղն ի յատակս տանն. եւ այսպիսի ջախմամբ վախճանեցաւ, կալեալ զթագաւորութիւնն ամս քսան: Բայց Արտաշիսի յիշեալ, թէ խառնուած Արշակունւոյ է Երուանդ հրամայէ զդի նորա թաղել մահարձանաւք:

But Smbat, who had pursued Eruand through the night with a small band, guarded the city gate until the arrival of Artashe’s and the whole army. When the braves began attacking the fortress, the men of the fortress surrendered and opened the city gate. However, one of the soldiers entered and struck off Eruand’s head with a sword, scattering his brains over the floor. From such a blow he died, having held the throne for twenty years. But Artashe’s, recalling that Eruand had some admixture of Arsacid blood, ordered his corpse to be buried with a funerary monument.

Թագաւորել Արտաշիսի եւ առնել բարիս իւրոց երախտաւորացն։

The reign of Artashe’s and the rewarding of his benefactors.

Յետ մահուանն Երուանդայ մտեալ Սմբատայ զարքունականսն յուզէր զգանձսն. եւ գտեալ զթագն Սանատրկոյ արքայի դնէ ի գլուխն Արտաշիսի եւ թագաւորեցուցանէ ի վերայ ամենայն երկրիս Հայոց ի քսան եւ իններորդի ամի Դարեհի Պարսից արքայի: Իսկ Արտաշիսի առեալ զթագաւորութիւնն տայ պարգեւս զաւրացն Մարաց եւ Պարսից, եւ արձակեաց յաշխարհն իւրեանց: Տայ եւ առնն քաջի եւ պատուականի Արգամայ զխոստացեալ գահն երկրորդական, եւ պսակ յակնթակապ, եւ գինդ յերկոսին ականջսն, եւ կարմիր զգեստ միոյ ոտինն. տարգալ ունել ոսկի եւ պատառաքաղ, եւ ոսկեղինաւք ըմպել նուագաւք: Եւ ոչ ինչ ընդհատ յայսց պատուոց տայ դայեկին իւրում Սմբատայ, բայց միայն յերկուց գնդացն եւ ի կարմիր կաւշկէ. եւ աւելի քան զհայրենական զիւր թագակապ ասպետութիւնն եւ զիշխանութիւնն արեւմտեայ զաւրուն հաւատայ ի նա զամենայն զաւրս Հայոց, եւ զբոլոր աշխարհիս զգործակալս եւ զհամաւրէն տունն արքունի: Եւ զՆերսէս զորդի որդւոյն իւրոյ ստընտուին Գիսակայ, ազգ զնա սերելով անուն կոչէ զնահատակութեանց հաւրն եւ Դիմաքսեան. քանզի, որպէս ասացաքն զկէս դիմացն սուսերաւ ի վայր բերին ի վերայ Արտաշիսի:

After the death of Eruand, Smbat entered the royal properties and sought out the treasures. Finding the crown of king Sanatruk, he placed it on the head of Artashe’s and made him king over the entire country of the Armenians in the 29th year of Darius, king of the Persians. Now once Artashe’s began to reign, he gave gifts to the armies of the Medes and Persians and released them to return to their own land. He also gave to the brave and honorable Argam the promised second rank, a crown decorated with sapphires, earrings for both ears, a red shoe for one foot, the honor to use a golden spoon and fork and to drink from golden goblets. He bestowed nothing less than these honors on his tutor, Smbat, except for the two earrings and the red slipper. And in addition to Smbat’s patrimonial honors—of coronant, of aspet, and of the authority over the army of the West—Artashe’s entrusted him with control over the entire Armenian forces, over all officials of the whole land, and over all the royal household. And Nerses, son of Gisak, son of his wet nurse, having established a lordly clan from him, he named it Dimak’sean after the martyrdom of his father. For as we have said, half of his face was cut off by a sword for the sake of Artashe’s.

Պատմի սորա ի նոյն աւուրս սերեալ ազգ եւ զորդիսն Տուրայ, պատանիս հինգ հանդերձ տասամբ, յանուն հաւրն իւրեանց Տրունիս. ոչ վասն արութեան ինչ գործոց, այլ միայն վասն քսութեան հաւր նոցա, զոր առնէր ի տանէն արքայի առ Սմբատ, քանզի ընտանի էր Երուանդայ, սակս նորին եւ սպանաւ ի նմանէ:

In this same period it is said about him that he also created a noble clan from the sons of Toyr, fifteen youths, and named them Truni after their father’s namenot because of any brave deeds but merely because of the informing that their father had done for Smbat from the king’s house; for he was a confidant of Eruand’s, and for that reason he had been put to death by him.

Սպանումն Երուազայ, եւ շինել միւսոյ Բագարանի, եւ հարկիլ Արտաշիսի Հռոմայեցւոց։

The killing of Eruaz and the building of a second Bagaran, and the paying of taxes to the Romans by Artashe’s.

Զկնի այսորիկ հրաման տայ Սմբատայ երթալ յամուրն Բագարան, որ հուպ ի քաղաքն Երուանդայ ի վերայ Ախուրեան գետոյ, զի սպանցէ զԵրուազ զեղբայր Երուանդայ: Զոր կալեալ Սմբատայ երկան զուլանէ հրամայէ կապել, եւ ընկենուլ ի պտոյտ մի գետոյն: Եւ ի տեղի նորա ի վերայ բագնացն կացուցանէ զընտանի Արտաշիսի, աշակերտ մոգի ուրումն երազահանի, որ յայն սակս եւ Մոգպաշտէ անուն կարդային: Եւ ապա աւար առեալ զգանձսն Երուազայ, եւ ծառայս անձինս հինգ հարիւր, նա եւ զընտիր գանձուցն մեհենից բերէ Արտաշիսի: Եւ Արտաշէս պարգեւէ Սմբատայ զծառայսն Երուազայ. բայց զգանձսն հրամայէ տանել Դարեհի արքայի Պարսից, հանդերձ յաւելմամբ յիւրոց գանձուց, ի շնորհակալութեան պատիւ իբրեւ հաւր եւ աւգնականի:

After this Artashe’s commanded Smbat to go to the fortress of Bagaran—which was close to Eruand’s capital on the Axurean River—to kill Eruaz, Eruand’s brother. Smbat seized him and ordered a millstone to be hung around his neck and that he be thrown into a whirlpool of the river. In his place, he put in charge of the altars the friend of Artashe’s, the student of a certain magus who interpreted dreams. For that reason he was called Mogpashte’. Then Smbat plundered the treasures of Eruaz and brought to Artashe’s five hundred slaves and also the most precious of the temple treasures. Artashe’s gifted Smbat with Eruaz’ slaves, but he ordered the treasures to be taken to Darius, king of the Persians, adding to them from his own treasures, as a gift of thanks to a father and helper.

Յայնժամ Սմբատայ զծառայսն Երուազայ, զոր գերեացն ի Բագարանէ, տարեալ բնակեցուցանէ ի թիկանց Մասեաց, ի նոյն անուն Բագարան կոչելով զձեռակերտն: Ինքն անցանէ ի Պարսս, ընծայատար Դարեհի, ոչ ինչ փոյթ առնելով զՀռոմայեցւոց տէրութենէն: Իսկ ի գնալն Սմբատայ ի Պարսս հասանեն հարկահանք կայսեր եւ սպայ ծանր ի սահմանս Հայոց, զորս մաղթեալ Արտաշիսի եւ կրկին տուեալ զհարկսն հաշտեցուցանէ: Եւ զայս մեզ ստուգապէս պատմէ Ողիւմպ քուրմ Հանւոյ, գրող մեհենական պատմութեանց, եւ զայլ բազում գործս զոր ասել կայ մեզ առաջի, որում եւ Պարսից մատեանքն վկայեն եւ Հայոց երգք վիպասանաց:

Then Smbat took Eruaz’ slaves, whom he had taken captive in Bagaran, and settled them behind Masis, calling the estate by the same name, Bagaran. He himself crossed into Persia bearing the gifts for Darius, ignoring the Roman Empire. But when Smbat had gone to Persia, the emperor’s tax collectors and a powerful army arrived at the borders of the Armenians. Now it happened that Artashe’s, through entreaties and by paying double the tax, was able to reconcile them. Olympius, priest of Ani and writer of temple histories, accurately informs us about this event as well as about many other things which we have yet to tell, and to which the books of the Persians and the songs of Armenian storytellers bear witness.

Յաղագս շինուածոյ Արտաշատ քաղաքի։

Regarding the building of the city Artashat.

Արտաշիսի վերջնոյ գործք բազում ինչ յայտնի են քեզ ի վիպասանացն, որ պատմին ի Գողթան շինել զքաղաքն, եւ խնամութիւն ընդ Ալանս, եւ ծնունդք զարմիցն, եւ իբր տրփանք Սաթինկան ընդ Վիշապազունսն առասպելաբար, այս ինքն ընդ զարմս Աժդահակայ, որ ունին զամենայն զառ ստորոտովն Մասեաց. մարտ ընդ նոսա եւ քայքայումն յիշխանութենէն, եւ սպանումն նոցա եւ հրկիզութիւն շինուածոցն, եւ նախանձ որդւոցն Արտաշիսի եւ գրգռութիւն ընդ միմեանս ի ձեռն կանանցն: Այս ամենայն, որպէս ասացաք, յայտնի են քեզ յերգս վիպասանացն. բայց յիշատակեսցուք եւ մեք կարճառաւտիւք, եւ զայլաբանութիւնն ճշմարտեսցուք:

Many of the deeds of the last Artashe’s are known to you from the tales narrated in Goght’n: the building of the city, the alliance with the Alans and the birth of their offspring, the supposed passion of Sat’inik for the descendants of the Vishaps, according to the fable—that is, for the descendants of Azhdahak who held all the land at the foot of Masis; the battle with them and their fall from power, their killing, and the burning of their buildings; the jealousy of Artashe’s sons toward each other and their mutual aggrevation brought about by their women; all these episodes, as we said, are known to you from the songs of storytellers. But let us also recall them briefly, elucidating the allegories.

Երթեալ Արտաշիսի ի տեղին, ուր խառնին Երասխ եւ Մեծամաւր, եւ հաճեալ ընդ բլուրն շինէ քաղաք յիւր անուն անուանեալ Արտաշատ: Ձեռնտու լինի նմա եւ Երասխ փայտիւք մայրեաց. վասն որոյ անաշխատ եւ երագ շինեալ կանգնէ ի նմա մեհեան, եւ փոխէ ի նա ի Բագարանէ զպատկերն Արտեմիդեայ եւ զամենայն կուռս հայրենիս. բայց զԱպողոնի պատկերն արտաքոյ քաղաքին կանգնէ հուպ ի ճանապարհն: Եւ յարուցանէ ի քաղաքէն Երուանդայ զգերութիւն Հրէիցն, որ փոխեալ էին անդր յԱրմաւրայ, եւ նստուցանէ զնոսա յԱրտաշատ: Նա եւ զամենայն վայելչութիւն քաղաքին Երուանդայ, զոր տարեալ էր յԱրմաւրայ եւ զոր անդէն արարեալ նորա փոխէ յԱրտաշատ. եւ առաւել եւս յինքենէ յաւրինէ իբրեւ զքաղաք արքայանիստ:

Artashe’s went to the place where the Araxes and Metsamo’r rivers join; pleased with the hill there he built a city on it, which he called Artashat, after his own name. The Araxes provided him with pine wood, so it was built quickly and effortlessly. He erected in it a temple and transferred to it from Bagaran the statue of Artemis and all the ancestral idols. But the statue of Apollo he erected outside the city near the road. They brought from Eruand’s city the Jewish captives who had been transferred there from Armawir, and he settled them in Artashat. Similarly all the splendors of Eruand’s capital that the latter had brought from Armawir, plus those that he had fashioned there, Artashe’s transferred to Artashat. And he himself embellished the city even more, as the city where the king resided.

Յարձակումն Ալանաց ի մեզ եւ պարտումն, եւ խնամութիւն Արտաշիսի ընդ նոսա։

The invasion of the Alans against us, their defeat, and how Artashe’s established marital relations with them.

Զայսու ժամանակաւ միաբանեալ Ալանք լեռնականաւքն ամենայնիւ, յինքեանս արկանելով եւ զկէս Վրաց աշխարհին մեծաւ ամբոխիւ տարածեալ ընդ աշխարհս մեր: Ժողովէ եւ Արտաշէս զիւրոց զաւրացն բազմութիւն, եւ լինի պատերազմ ի մէջ երկոցունց ազգացն քաջաց եւ աղեղնաւորաց: Սակաւ ինչ տեղի տայ ազգն Ալանաց, եւ գնացեալ անցանէ ընդ գետն մեծ Կուր, եւ բանակի առ եզերբ գետոյն ի հիւսիսոյ. եւ հասեալ Արտաշէս բանակի ի հարաւոյ, եւ գետն ընդ մէջ նոցա:

In that period the Alans, having united with all the highlanders, and having also brought to their side half the land of the Iberians, came and spread throughout our land in a great mob. Artashe’s assembled the multitude of his forces and a war took place between two brave peoples who were also fine archers. After a while the Alans gave ground some, departing and crossing the great Kura River. They encamped on the northern bank of the river, while Artashe’s arrived and encamped on the southern bank, with the river between them.

Բայց քանզի զորդի Ալանաց արքային ձերբակալ արարեալ զաւրացն Հայոց ածեն առ Արտաշէս զխաղաղութիւն խնդրէր արքայն Ալանաց, տալ Արտաշիսի զի՛նչ եւ խնդրեսցէ. եւ երդմունս եւ դաշինս ասէր հաստատել մշտնջենաւորս, որպէս զի մի՛ եւս մանկունք Ալանաց ասպատակաւ հինից ելցեն յաշխարհս Հայոց: Եւ ի չառնուլ յանձն Արտաշիսի առ ի տալ զպատանին գայ քոյր պատանւոյն յափն գետոյն ի դարաւանդ մի մեծ, եւ ի ձեռն թարգմանաց ձայնէ ի բանակն Արտաշիսի.

Now it came about that the son of the king of the Alans had been captured by the troops of the Armenians and led before Artashe’s. For that reason, the king of the Alans sought peace and was prepared to give Artashe’s whatever he wanted. He said that he would establish permanent oaths and treaties so that the Alan youths would no more spread their plundering raids over the lands of the Armenians. When Artashe’s did not agree to give up the lad, his sister came to the bank of the river and went onto a large hill, and, by means of translators she called out to Artashe’s’ army:

«Քեզ ասեմ, այր քաջ Արտաշէս, որ յաղթեցեր քաջ ազգին Ալանաց. ե՛կ հաւանեա՛ց բանից աչագեղոյ դստերս Ալանաց տալ զպատանիդ. զի վասն միոյ քինու ոչ է աւրէն դիւցազանց զայլոց դիւցազանց զարմից բառնալ զկենդանութիւն, կամ ծառայեցուցանելով ի ստրկաց կարգի պահել, եւ թշնամութիւն յաւիտենական ի մէջ երկոցունց ազգաց քաջաց հաստատել»:

“I say this to you, Artashe’s, you brave man, you who have defeated the valiant Alan people. Come, consent to the request of the beautiful-eyed Alan princess to give up the youth. For it is not right for heroes to exterminate the offspring of other heroes for the sake of vengeance, or by subjecting them, to keep them in the rank of slaves and perpetuate eternal enmity between two brave nations.”

Եւ լուեալ Արտաշիսի զայսպիսի իմաստութեան բանս գնաց յեզր գետոյն. եւ տեսեալ զկոյսն գեղեցիկ, եւ լուեալ ի նմանէ բանս իմաստութեան ցանկացաւ կուսին:

When Artashe’s heard such wise words, he went to the bank of the river. Seeing the beautiful maiden and hearing these words of wisdom from her, he desired her.

Եւ կոչեցեալ զդայեակն իւր զՍմբատ յայտնէ նմա զկամս սրտի իւրոյ, առնուլ զաւրիորդն Ալանաց ի կնութիւն իւր, եւ դաշինս եւ ուխտս հաստատել ընդ ազգի քաջացն, եւ զպատանին արձակել ի խաղաղութիւն: Եւ հաճոյ թուեցեալ Սմբատայ, յղէ առ արքայն Ալանաց տալ զտիկին աւրիորդն Ալանաց զՍաթինիկ ի կնութիւն Արտաշիսի:

Calling to his guardian Smbat, he revealed to him the desire of his heart, to have the princess of the Alans for his wife, to establish treaties and oaths between the two valiant peoples, and to release the young man in peace. This pleased Smbat, and he sent to the king of the Alans to give in marriage as queen to Artashe’s, the princess of the Alans, Sat’inik.

Եւ ասէ արքայն Ալանաց. «Եւ ուստի՞ տացէ քաջն Արտաշէս հազարս ի հազարաց եւ բիւրս ի բիւրուց ընդ քաջազգւոյ կոյս աւրիորդիս Ալանաց»:

Then the king of the Alans said: “Whence will the brave Artashe’s provide the thousands upon thousands and myriads upon myriads for the bride price of the high-born maiden princess of the Alans?”

Զայս տեղի առասպելաբանելով վիպասանքն յերգելն իւրեանց ասեն.

Story-tellers, in their songs, outline these events in mythic fashion:

Հեծաւ արի արքայն Արտաշէս ի սեաւն գեղեցիկ, եւ հանեալ զոսկէաւղ շիկափոկ պարանն, եւ անցեալ որպէս զարծուի սրաթեւ ընդ գետն, եւ ձգեալ զոսկէաւղ շիկափոկ պարանն ընկէց ի մէջք աւրիորդին Ալանաց, եւ շատ ցաւեցոյց զմէջք փափուկ աւրիորդին, արագ հասուցանելով ի բանակն իւր:

Brave King Artashe’s mounted a beautiful black horse and, taking out a lasso made of red leather with a gold ring, like a swift-winged eagle, he sped across the river. Casting the red-leather lasso with the gold ring around the waist of the Alan princess, causing great pain to the tender maiden’s waist He seized her and quickly brought her to his camp.

Որ եւ ճշմարտութեամբ ունի այսպէս: Քանզի պատուեալ է առ Ալանս մորթ կարմիր լայքա շատ եւ ոսկի բազում տուեալ ի վարձանս առնու զտիկին աւրիորդն Սաթինիկ: Այս է ոսկէաւղ շիկափոկ պարանն: Դոյնպէս եւ զհարսանեացն առասպելեալ երգեն, այսպէս ասելով.

The truth of the matter is as follows. Since red leather was greatly esteemed by the Alans, he gave much lac dye and red leather as payment and took the Alan princess as his queen. This is the red leather lasso with a gold ring. In the same way, fabulously they sing about the wedding:

«Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշիսի, տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան Սաթինկանն»:

“A shower of gold rained down at the marriage of Artashe’s; it rained pearls at the wedding of Sat’inik.”

Քանզի սովորութիւն իսկ էր թագաւորացն մերոց, փեսայութեամբ ի դուռն տաճարին հասանել դահեկանս ճապաղել իբրեւ զհիւպատեանն Հռոմայեցւոց. սապէս եւ թագուհեացն յառագաստին մարգարիտ: Այս է ճշմարտութիւն բանիցս:

For it was the practice of our kings when, as grooms they came to the door of the palace, to scatter gold coins, like Roman consuls. The queens also had the practice of scattering pearls in their wedding chamber. Such is the true meaning of these words.

Սա առաջին եղեալ ի կանանցն Արտաշիսի ծնանի նմա զԱրտաւազդ եւ զայլս բազումս, զորս ոչ կարեւոր համարեցաք այժմ անուամբ թուել. բայց զկնիսն յորժամ ի գործ ինչ հասանիցեմք:

Sat’inik was the first of the wives of Artashe’s, and bore him Artawazd and many others. Presently, we do not regard it as important to describe them by name, but later on we will mention them when we reach whatever they did.

Սպանումն Արգամայ եւ որդւոց նորա։

The killing of Argam and his sons.

Ի չափ հասեալ Արտաւազդայ որդւոյ Արտաշիսի եղեւ այր քաջ, անձնահաճ եւ հպարտ. եւ նախանձ բերելով ընդ ծերունւոյն Արգամայ հրապուրեաց զհայր իւր ցասնուլ Արգամայ, որպէս թէ թագաւորել ի վերայ ամենայնի խորհիցի: Այսպէս ընկեցեալ զնա ի պատուոյն ինքն առնու զերկրորդութիւնն: Յետ այսորիկ երթալով Արտաշիսի ի ճաշ Արգամայ, կասկած իմն անկեալ, իբր թէ դաւել զարքայն խորհիցին յարուցանեն որդիքն արքային ապշոպ, եւ անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն Արգամայ: Եւ խռովութեամբ մեծաւ եկեալ յԱրտաշատ Արտաշէս արքայ դարձեալ արձակեաց զորդի իւր զՄաժան մեծաւ գնդաւ, եւ զբազումս յազգէն Մուրացեան սպանանել հրամայեաց, եւ զապարանսն Արգամայ այրել. եւ զհարճ նորին, որ կարի չքնաղ էր գեղով եւ մնացեալ գնացիւք ոտից, զոր կոչէին Մանդու, ածել ի հարճութիւն Արտաշիսի: Զոր դարձեալ նուաճեալ յետ երկուց ամաց, ի բաց տալ հրամայէ զինչսն բայց ի հարճէն:

When Artawazd, son of Artashe’s, reached maturity he proved to be a brave men, self-satisfied and proud. Out of envy for the old Argam, he incited his own father to anger against him on the pretext that Argam was planning to rule over the entire kingdom. In this way Artawazd deprived him of his honor and gained the second rank for himself. After this, Artashes went to a banquet of Argam’s. Now, there was some suspicion that a plot was planned against the king, and so the king’s sons raised an alarm and at the very table seized Argam’s white hairs and pulled them out. In great agitation, King Artashe’s went to Artashat and sent back his son Mazhan with a large force, ordering him to kill many of the Muratsean clan, to burn Argam’s palace. Artashe’s also ordered Mazhan to bring back Argam’s concubine, named Mandu, who was very remarkable for her beauty and graceful gait, to be Artashe’s’ concubine. Two years later he further weakened Argam and ordered him to give up his remaining possessions with the exception of the concubine.

Իսկ Արտաւազդայ ոչ շատացեալ առնուլ ի բաց ի նոցանէ զերկրորդութեանն պատիւ յաւելու եւս հանել եւ զՆախճաւան, եւ ըստ հիւսիսոյ Երասխայ զամենայն գիւղս, յորում եւ ապարանս եւ բերդս ի նոցանէ շինէ իւր ի ժառանգութիւն:

Artawazd, not satisfied with having taken away from them the honor of the second throne, additionally deprived them of Naxchawan and all the villages located north of the Erasx, with their palaces and fortresses, turning all this into his hereditary possession. Argam’s sons, unable to endure this, resisted him with battle.

Այսմ ոչ կարացեալ համբերել որդւոցն Արգամայ ընդդիմանան նմա պատերազմաւ. բայց յաղթեալ արքայորդւոյն սատակէ զամենայն ծնունդս Արգամայ հանդերձ հարբն, եւ որք միանգամ երեւելիք էին յազգէ Մուրացեան. եւ գրաւէ յինքն զշէնս եւ զամենայն իշխանութիւնս նոցա: Եւ ոչ ոք ապրեաց ի նոցանէն, բայց միայն աննշանք ոմանք եւ կրտսերք փախուցեալ առ Արտաշէս ապրեցան ի դրան արքունի: Այս Արգամ է, որ յառասպելին Արգաւանն անուանի, եւ ա՛յս պատճառ պատերազմին ընդ Արտաւազդայ:

But Artawazd defeated the king’s sons, and killed all the offspring of Argam along with their father, as well as all those who were once prominent in the clan of the Murats’eank’, seizing for himself their localities and their entire principality. None of them survived except for some insignificant people and some who were junior in rank, who fled to Artashe’s as refugees and lived at the royal court. It is this Argam who is called Argawan in the fable, and this is the reason for the war with Artawazd.

Եթէ ո՛րպիսի էր Սմբատ, եւ զի՛նչ յԱլանս գործեաց. եւ բնակել Արտազու։

What kind of man Smbat was; what he did among the Alans; the settlement of Artaz.

Սիրելի է ինձ ասել եւ վասն առնն քաջին Սմբատայ. քանզի արդարեւ ըստ առասպելին ոչ ինչ կարի հեռի ի ճշմարտութենէն. որ ունէր հասակ անդամոց համեմատ քաջութեանն, եւ առաքինութեան ոգւոցն որսորդ, եւ գեղեցկութեան ալեաւք վայելչացեալ. սակաւ ինչ արեան նիշ ունելով յաչսն որպէս դրակոնտիկոն ի վերայ ոսկւոյ եւ ի մէջ մարգարտոյ ծագէր. եւ ի վերայ շոյտ անձին եւ մարմնոյ զգոյշ յամենայնի, եւ տուչութիւն յաջողուածոց ունէր ի մարտս առաւել քան զամենայն ոք: Զի յետ այնչափ արութեանց աւգնական եղբաւրն Սաթինկան յաշխարհն Ալանաց հանդերձ զաւրու երթայ հրամանաւ Արտաշիսի: Քանզի մեռաւ հայր Սաթինկան, եւ այլ ոմն բռնացեալ թագաւորեաց աշխարհին Ալանաց, եւ հալածէր զեղբայրն Սաթինկան. զոր վանեալ հերքէ Սմբատ, եւ տիրացուցանէ ի վերայ ազգին զեղբայրն Սաթինկան, եւ զերկիր հակառակորդացն աւերէ. զամենայն միահամուռ ածէ գերի սաստիկ յԱրտաշատ: Եւ հրամայեալ Արտաշիսի բնակեցուցանել զնոսա ի հարաւոյ յարեւելից կուսէ Մասեաց, որ կոչէր Շաւարշական գաւառ, ի վերայ պահելով զբնիկ անունն Արտազ. քանզի եւ աշխարհն ուստի գերեցանն Արտազ կոչի մինչեւ ցայսաւր ժամանակի:

It is pleasant for me to speak about the brave man, Smbat; for truly, the legend about him is not so far from the truth. The size of his limbs was commensurate with his valor; he hunted spiritual virtue. The beauty of his grey hair was a joy to behold. He had a small blood mark in his eye, resembling red dragon’s wort on gold surrounded by pearls. Agile of person and body, he also was prudent in everything. He was gifted with success in battle, more than everyone else. After such displays of bravery, Smbat, upon Artashe’s’ order, went with troops to the land of the Alans, to provide assistance to Sat’inik’s brother. For it had happened that on the death of Sat’inik’s father, another person was ruling as king over the land of the Alans, by having seized power. And this usurper had expelled Sat’inik’s brother. Smbat put him to flight, and established Sat’inik’s brother as lord over his people. Smbat also ruined the country of his opponents and took them captive in a large mass to Artashat. Artashe’s ordered Smbat to settle them on the southeastern side of Masis which is called the district of Shawarshan, preserving on them their native name of Artaz—since the land the captives came from is called Artaz to the present day.

Աւերումն Կասբից, եւ գրգռութիւն ընդ Սմբատայ զարմիցն Արտաշիսի եւ ընդ միմեանս։

Destruction of Kasbk’ and the quarrel of the descendants of Artashe’s with Smbat and with each other.

Յետ մեռանելոյ վերջնոյ Արշակայ թագաւորի Պարսից, թագաւորեցուցանէ մերս Արտաշէս զհամանուն իւր զԱրտաշէս որդի նորին ի վերայ Պարսից աշխարհին: Եւ ոչ կամեցան հնազանդել նմա բնակիչք լերինն, որ անուանեալ կոչի յիւրեանց լեզուն Պատիժահար գաւառ, որ է Գեղմանց լեառն, եւ ծովեզերեայք, եւ այսր եւս քան զնոսա. նա եւ Կասբից երկիրն յայն սակս ապստամբեն ի մերոյ արքայէն: Վասն որոյ առաքէ ի վերայ նոցա Արտաշէս զՍմբատ ամենայն զաւրաւքն Հայոց, ինքն արքայ յուղարկ երթալով աւուրս եաւթն: Իսկ Սմբատայ երթեալ հնազանդէ զամենեսեան. բայց զերկիրն Կասբից աւերեալ առաւել քան զԱրտազեան գերի ածէ ի Հայս. ընդ որս եւ զԶարդմանոս անուն թագաւոր նոցին: Վասն որոյ արժանի ըստ վաստակոցն պարգեւէ նմա Արտաշէս զմասն արքունի, որ ի շէնս Գողթան, եւ զՈւղտու ակունսն, եւ առ այսոքիւք եւ զաւարն ամենայն նմա թողու: Ընդ որ նախանձեալ Արտաւազդ կամեցաւ սպանանել զՍմբատ. եւ յայտնեալ խորհրդոյն, բազում խռովութիւն վասն այնր լինէր հաւրն:

After the death of the last Arshak, king of the Persians, our own Artashe’s enthroned the Persian king’s son with the same name, Artashe’s, over the land of the Persians. However, the inhabitants of the mountains did not want to submit to him. These folk included those who call their district Patizhahar in their own language, and those who dwell on the mountain of the Geghunians and the sea coast as well as those who lived beyond them. Similarily, the country of the Kaspbk’ on this account rebelled against our designated king. For this reason, Artashe’s sent Smbat against them, with all the Armenian forces, and the king himself also accompanied them for seven days. Smbat went and subdued all of them. But, after wrecking the country of the Kasbk’, he took captives back to Armenia—more in number than the Artaz captives. Among them was one named Zardmanos, their king. King Artashe’s rewarded Smbat according to his just deserts, giving him a portion of the royal properties located in the villages of Goght’n, and the springs of Ught. Beyond that, he left him all the booty. Artawazd grew envious over this and wanted to kill Smbat. Now it happened that the plot was revealed, which caused the father much grief because of it.

Իսկ Սմբատայ տեղի տուեալ գնաց զկողմամբք Ասորեստանի, իւրովք կամաւք թողլով զիշխանութիւն զաւրացն Հայոց, ընդ որ խանդայրն Արտաւազդ: Հրամանաւ Արտաշիսի բնակէ ի Տմորիս, որ այժմ կոչի Կորդրիք, ի յԱլկի նստուցեալ զբազմութիւն գերւոյն. քանզի էր ի ծերութեան կին արարեալ յասորեստանեայց հուպ յայն կողմանս, զոր յոյժ սիրեաց, վասն այնորիկ եւ զնորին կողմամբք բնակեցաւ:

But Smbat gave way and went to the Asorestan areas on his own initiative, ceding command over the troops of the Armenians—a position which Artawazd greatly coveted. Smbat, at Artashe’s’ command, dwelled in Tmorik’, which is now called Kordrik’; and he settled the multitude of the captives in Aghki. For Smbat, in his old age, had taken a wife (whom he loved very much) from among the Assyrians living near those areas. For these reasons, he went and dwelled in the place he haled from.

Իսկ Արտաւազդ յետ գնալոյն Սմբատայ առնու ի հաւրէն որում ցանկայրն, զիշխանութիւն զաւրացն ամենեցուն: Եւ նախանձ բերելով ընդ նմա եղբարցն ի գրգռութենէ կանանց իւրեանց. վասն որոյ կարգէ Արտաշէս զՎրոյր հազարապետ, զայր իմաստուն եւ բանաստեղծ, եւ հաւատայ ի նա զամենայն գործս տանն արքունի. եւ զՄաժան կարգէ քրմապետ ի յԱնի դիցն Արամազդայ: Բաժանէ Արտաշէս եւ զիշխանութիւն զաւրուն ընդ չորս. զարեւելեան զաւրն թողու ի վերայ Արտաւազդայ, եւ զարեւմտեանն տայ Տիրանայ, զհարաւայինն ի Սմբատ հաւատայ եւ զհիւսիսայինն ի Զարեհ: Եւ Զարեհ էր սէգ եւ յորս երէոց նահատակ, իսկ առ պատերազմունս վատ եւ տաղտուկ. զորոյ զփորձ առեալ Քարձամայ ուրումն արքայի Վրաց ապստամբեցուցանէ զերկիրն, եւ կալեալ զԶարեհ, ի բանտի դնէ ի Կաւկաս: Ընդ որում պատերազմեալ Արտաւազդայ եւ Տիրանայ հանդերձ Սմբատաւ դարձուցանեն զեղբայրն ի մեծէ կարակմէ:

Now after Smbat’s departure, Artawazd got from his father what he had been craving—rule over the entire military forces. His brothers grew envious of him through the agitation of their women. For this reason, Artashe’s designated Vroyr as hazarapet. Vroyr was a wise and creative man, and Artashe’s entrusted him with all the work of the royal court. Artashe’s also designated Mazhan chief priest of the god Aramazd in Ani. Artashe’s also divided command of the troops into four divisions: the Eastern force he left under Artawazd; the Western command he gave to Tiran; the Southern, he entrusted to Smbat; and the Northern, to Zareh. Now Zareh was an arrogant fellow, enflamed by the hunt, but weak and careless in military matters. Having seen this, K’ardzam, a king of the Iberians, caused the northern country to rebel from the Armenian king. Then K’ardzam, seizing Zareh, imprisoned him in the Caucasus. At this, Artawazd and Tiran, along with Smbat, came forth to battle, and freed their brother from a great muddy place.

Պատերազմ ընդ զաւրս Դոմետիանոսի ի Բասեան։

War against the troops of Domitian in Basean.

Աղմուկ շփոթից իմն լեալ յարեւմուտս, ընդ որ վստահացեալ Արտաշէս նշկահեալ ընդդիմանայ Հռոմայեցւոցն տէրութեանն, ոչ տալով հարկս: Իսկ Դոմետիանոսի կայսեր ցասուցեալ զաւրս ի վերայ Արտաշիսի առաքէ. որոց հասեալ ի կողմանս Կեսարու, զՏիրան եւ զզաւրսն արեւմտեան առաջի արկեալ ածեն տագնապաւ մինչեւ ի քաջ ընդարձակ հովիտն Բասենայ. յորում ընդդէմ դիպեալ Արտաւազդ արեւելեայ եւ հիւսիսային զաւրաւքն, հանդերձ ամենայն որդւովքն արքայի, եւ պատերազմեալ սաստկապէս վտանգին: Յորոյ ի վերջս պատերազմին հասեալ Սմբատ հարաւային զաւրաւքն ընդ մէջ անցեալ ապրեցուցանէ զորդիսն արքայի, յաղթութիւն եւ զրաւ պատերազմին արարեալ: Զի թէպէտ եւ ծերագոյն էր երիտասարդապէս յարդարեաց եւ մղեաց զճակատն, եւ հետամուտ եղեալ հալածեաց զզաւրսն Հռոմայեցւոց մինչեւ ի սահմանս Կեսարու:

It happened in this period, when some tumult and confusion had arisen in the West, that Artashe’s—convinced by this—rose up and resisted the lordship of the Romans by not paying taxes. Emperor Domitian, enraged, sent troops against Artashe’s. Domitian’s forces, having reached the border of Caesarea, swept Tiran and the Western army before it, relentlessly driving them back to the expansive valley of Basean. Then Artawazd went to oppose them with the Eastern and Northern forces along with all the king’s sons. They fought but the royal forces were in a very difficult and dangerous situation. It was at this juncture that Smbat arrived with the Southern troops. Passing through the midst, Smbat saved the king’s sons and victoriously ended the battle. Even though he was very old, Smbat controlled the battle line like a young man. Moreover, he went in pursuit and harassed the troops of the Romans as far as the borders of Caesarea.

Զայս կամելով երգել յառասպելսն Դոմետ զոմն ասեն եկեալ, որ է ինքն կայսրն Դոմետիանոս. ոչ ինքն այսր, այլ զհրաման նորա եւ զզաւրս այլաբանելով յանուն նորա կոչեն:

When storytellers want to sing about this event, they say: A certain Domet came here, he being the very Emperor Domitian. But he did not come here in person. Rather, metaphorically, they attach his name to his command and troops.

Բայց ըստ բախտի եղեալ Արտաշիսի մեռանի ի նմին ժամանակի Դոմետիանոս ի Հռոմ, եւ զկնի նորա Ներուաս ոչ աւելի թագաւորեալ քան զմի ամ: Ընդ որ առաւել հպարտացեալ զաւրացն Հայոց եւ Պարսից ասպատակ եւս ի Յոյնս արարին: Ընդ սոսա հայելով Եգիպտացւոց եւ կողմանցն Պաղեստինացւոց արգելուն եւ նոքա զհարկիլն Հռոմայեցւոց:

Now it was Artashe’s’ good fortune that in this same period, Domitian died in Rome. Following him was Nerva, who did not rule for more than a year. Consequently, the troops of the Armenians and the Persians were emboldened and commenced making additional raids on Greek territory in Asia Minor. Seeing this, the Egyptians and Palestinians also stopped paying taxes to the Romans.

Յաղագս Տրայիանոսի եւ նորին գործոց, եւ մահուանն Մաժանայ յեղբարցն։

Regarding Trajan and his deeds; and the death of Mazhan caused by his brothers.

Զայսու ժամանակաւ թագաւորեալ լինի Հռոմայեցւոց Տրայիանոս, եւ խաղաղացուցեալ զամենայն արեւմուտս, դիմէ ի վերայ Եգիպտացւոց եւ Պաղեստինացւոց. եւ նուաճեալ զնոսա ընդ իւրով ձեռամբ, խաղայ յարեւելս ի վերայ Պարսից: Աստ աճապարեալ Արտաշէս մեծապէս ընծայիւք իջանէ ընդ առաջ նորա, զմեղանս յանձն առեալ, հանդերձ հարկաւք անցելոց ամացն լինի առաջի նորա. եւ թողութիւն ի նմանէ գտեալ, դառնայ յաշխարհս Հայոց: Եւ Տրայիանոսի անցեալ ի Պարսս, եւ զամենայն զկամս իւր կատարեալ դառնայ ընդ Ասորիս:

In these times, Trajan was ruling as king over the Romans. He pacified the entire West, going against the Egyptians and the Palestinians. Having subdued them with his own hand, he went East, against the Persians. Artashe’s hastened there with very great gifts, descending before him, blaming himself and bringing before him taxes for the past years. Receiving pardon from him, he returned to the land of the Armenians. Trajan passed over to Persia, accomplished all that he desired and returned via Asorestan.

Ընդ առաջ նորա իջեալ Մաժան մատնութիւն զեղբարցն առնէր. «Գիտեա՛, ասէ, արքայ. եթէ զԱրտաւազդ եւ զՏիրան վտարանդիս ոչ արասցես, եւ զզաւրսն Հայոց Զարեհի ոչ հաւատասցես, հարկքն անաշխատ առ քեզ ոչ եկեսցեն»: Զայս արար Մաժան քէն պահելով վասն Սմբատայ, զի եւ զնա նորա էր սնուցեալ. ընդ նմին եւ զՏիրան խորհեցաւ հանել, զի ինքն լիցի քրմապետ միանգամայն եւ սպարապետ արեւմտից: Զորմէ ոչ ինչ փոյթ արարեալ Տրայիանու, արձակէ ունայն: Իսկ Արտաւազդայ եւ Տիրանայ իմացեալ զխորհուրդն նորա դարան գործեալ յորս սպանին զՄաժան, զոր տարեալ թաղեցին ի Բագնացն աւանի իբրեւ զքրմապետ: Իսկ Արտաշէս յայնմ հետէ անսայթաք հարկեաց Տրայիանու, եւ յետ նորա Ադրիանոսի կայսեր զամենայն աւուրս իւր:

Then Mazhan came before Trajan and falsely betrayed his brothers, saying, “Know, O king, that if you fail to expel Artawazd and Tiran, and if you do not entrust the forces of the Armenians to Zareh, the taxes will not easily reach you.” Mazhan did this since he nursed a grudge on Smbat’s behalf, for the latter had raised him. At the same time, Mazhan planned to remove Tiran so that he himself simultaneously would be chief-priest and commander-in-chief of the West. However, Trajan showed no interest and dismissed him empty-handed. Now when Artawazd and Tiran learned about his plan, they set an ambush for Mazhan and killed him. Then they took and buried him in the place of altars of the gods, as chief-priest. Following this, Artashe’s regularly paid taxes to Trajan and, after him, to Emperor Hadrian, all the days of his life.

Թէ ո՛րպէս բազմամարդացոյց Արտաշէս զաշխարհս, եւ սահմանս հաստատեաց։

Regarding how Artashe’s increased the population of the land and fixed the borders.

Յետ ամենայն առաքինութեանց եւ գործոց ուղղութեանց Արտաշիսի, հրամայէ զսահմանս գիւղից եւ ագարակաց որոշել. քանզի բազմամարդացոյց զաշխարհս Հայոց, եկամուտս բազումս ածելով ազգս, եւ բնակեցուցանելով ի լերինս եւ ի հովիտս եւ ի դաշտս: Եւ նշանս սահմանացն հաստատեաց այսպէս. հրաման տալով քարինս կոփել չորեքկուսիս, եւ պնակաձեւ փոսել զմէջսն, ծածկելով յերկրի. եւ չորեքկուսիս ի վերայ յարուցանել ամբարտակս, սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ: Ընդ որ նախանձեալ Արտաշրի որդւոյ Սասանայ զնոյն նման հրամայէ առնել եւ ի Պարսից աշխարհին եւ յիւր անունն անուանել, զի մի՛ եւս յիշեսցի անունն Արտաշիսի:

After accomplishing all these virtuous and just deeds, Artashe’s ordered that the borders of villages and farms should be determined. For he had increased the population of the land of the Armenians by bringing in many foreign peoples and settling them in the mountains, valleys, and fields. He established markers for the borders as follows: he ordered that four-sided stones be cut and that their centers should be hollowed out like bowls, and that these stone foundations should be buried in the ground. Then, four-sided towers were raised on top, somewhat off the ground. Now the Sasanian shah Artashir, son of Sasan, envied these border markers and ordered that the same should be done in the land of the Persians—and that they should be named after himself, so that the name of Artashe’s would no longer be recalled.

Բայց ասի, ի ժամանակս Արտաշիսի ոչ գտանել երկիր անգործ յաշխարհիս Հայոց, ո՛չ լեռնային եւ ոչ դաշտային, յաղագս շինութեան երկրիս:

It is said that in the time of Artashe’s there was no unworked ground in the land of the Armenians, neither in mountains nor plains, because of the extensive cultivation of the land.

Յաղագս նախարարութեանն Ամատունեաց։

About the naxarardom of the Amatunik’.

Յաւուրս սորա ասեն եկեալ զազգն Ամատունեաց ի կողմանցն արեւելից Արեաց աշխարհին: Բայց են սոքա բնութեամբ հրեայ, ի Մանուեայ ումեմնէ. որոյ որդի էր մեծահասակ եւ ուժեղ, Սամսոն անուն կոչեցեալ, որպէս սովորութիւն է Հրէից ըստ յուսոյ զնախնեացն կոչել զանուանս: Բայց է ճշմարիտ, որպէս եւ այժմ իսկ է տեսանել ի զարմս Ամատունեաց, քանզի անձնեայք եւ բարեձեւք ըստ պատշաճի վայել են ամենայն իրաւք եւ ուժեղք: Տարեալք են նոքա ի յԱրշակայ առաջին ի Պարթեւաց թագաւորեցելոյն. եւ յառաջադիմութեամբ անդէն յԱրեաց աշխարհին ի պատիւ հասեալք ի կողմանս Ահմատանի: Բայց թէ յի՛նչ պատճառաց գալուստ նոցա այսր ոչ գիտեմ. այլ պատուին յԱրտաշիսէ գեղիւք եւ դաստակերտաւք, եւ անուանին Ամատունիք, որպէս թէ Եկք: Եւ կէսք ի Պարսից Մանուեանս զնոսա կոչեն յանուն նախնւոյն:

They say that in his days, the clan of the Amatunik’ arrived in Armenia from the eastern part of the land of the Aryans. But, by origin, they are Jewish, descended from a certain Manue. His son was a tall and powerful man called Samson—for it is the custom among the Jews to call their children after the names of ancestors in hopes of resembling them. It is true, as even now one can see this among the Amatunik’ clan, since they are personable, well-formed, worthy in all respects, and strong. The Amatunik’ had been taken there by the first of the kings of the Parthians, Arshak. They advanced until they achieved high honor in the Aryan land in the Ahmatan Hamadan areas. As to what the cause was of their coming here, I do not know. But they were honored by Artashe’s with villages and estates and called Amatunik’, that is to say, those who arrived. Some of the Persians call them Manueans, after their ancestor.

Վասն Առաւեղինաց տոհմին, թէ ուստի՛ սերեալ ազգ։

About the Ar’awegheank’ tohm; where this clan sprang forth form.

Ի սորա աւուրս եւ Առաւեղեանքդ, յազգէ Ալանաց, մերձաւորք Սաթինկան, զհետ նորա եկեալք կարգեցան յազգ եւ ի նախարարութիւն աշխարհիս Հայոց, որպէս հարազատք թագուհւոյն մեծի. եւ ի ժամանակս Խոսրովու հաւրն Տրդատայ խնամեցեալ ընդ ումեմն քաջի Բասղացն եկեալ հատուածի:

In his days also the Ar’awegheank’—who were of the people of the Alans, relations of Sat’inik who had come along with her—were established as a separate clan and naxarardom in the land of the Armenians, as true relations of the great queen. In the time of Xosrov, Trdat’s father, they established marriage ties with a certain warrior of the Basilk’ who had come to Armenia after separating from them.

Որ ինչ արուեստից գիտութիւն յաւուրս Արտաշիսի։

Knowledge of the arts in the days of Artashe’s.

Քանզի բազում ինչ գործք յաւուրս Արտաշիսի գործեցան, վասն այնորիկ ի բազում ճառս կոտորեցաք, զի մի՛ երկայնութիւն բանից տաղտկութիւն ընթերցողացն լինիցի. որոյ է վերջին ճառս այսպիսի ինչ, յիշատակել եւ զայլսն եւս որ ինչ ի ժամանակս Արտաշիսի: Զի թէպէտ եւ այլն ամենայն, զոր յիշատակեցաք յառաջագոյն ճառիցն, կարգք եւ սովորութիւնք գեղեցիկք հաստատեցան ի Վաղարշակայ եւ յայլոց առաջնոց թագաւորացն այլ ի մեծամեծ արուեստից եւ ի գիտութեանց ունայնացեալք էին, որպէս հինից եւ ասպատակաց պարապեալք, եւ այսպիսի գիտութեանց կամ անփոյթ արարեալք, եւ կամ ոչ հասեալք. զշաբաթուց ասեմ եւ զամսոց եւ զտարեաց բոլորմանց: Քանզի ոչ այսպիսի ինչ ճանաչիւր առ նոսա, այլոց ազգաց վարելով. եւ ոչ ի ծովակս աշխարհիս նաւագնացութիւնք, եւ ոչ ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, եւ ոչ գործիք ձկանց որսոց. այլ եւ ոչ յամենայն տեղիս երկրագործութիւնք, բայց դոյզն ուրեք. այլ ըստ աւրինակի հիւսիսականաց կողմանց շաղղակերութեամբ եւ այլովք այսպիսեաւք կեցեալք: Եւ այս ամենայն յաւրինի յաւուրս Արտաշիսի:

Because many deeds were done in the days of Artashe’s, we have therefore broken them into many chapters so that the length of them would not fatigue readers. This final account is intended, as it were, to mention everything else that took place in the period of Artashe’s. For although Vagharshak and our other early kings—as we recalled in previous chapters—introduced many wonderful orders and customs, yet they neglected the grandest of the arts and sciences. This was because they were occupied with raids and marauding, and so either did not bother with such learning or had not yet reached that level to appreciate it. I am speaking about such things as chronology based on cycles of weeks, months, and years. Such things were not recognized among them—such tools that other peoples used. They did not know about navigation on the lakes of the land, or travel on the rivers, not about implements for fishing. Moreover, there was not cultivation of the land all over, but only in rare spots. Rather, following the custom of the Northerners, they ate carrion and similar food. All this was reformed in the time of Artashe’s.

Յաղագս մահուանն Արտաշիսի։

About the death of Artashe’s.

Գեղեցիկ իմն պատմէ եւ Արիստոն Փեղղացի յաղագս մահուանն Արտաշիսի: Քանզի ի ժամանակին որպէս ապստամբեցին Հրեայք յԱդրիանոսէ Հռոմայեցւոց թագաւորէ, եւ ետուն պատերազմ ընդ Րուփոսի եպարքոսի, առաջնորդութեամբ առն ուրումն աւազակի, որում անուն էր Բարքոբայ, այս ինքն աստեղ որդի, որ էր գործովք չարագործ եւ սպանող, բայց անուամբ իւրով մեծաբանեալ պարծէր, որպէս թէ յերկնից ծագեաց նոցա փրկիչ, իբր նեղելոց եւ գերեաց: Եւ այնքան սաստկացոյց զմարտն, մինչեւ ի նա հայելով ի բաց կացին ի հարկելոյ Հռոմայեցւոց Ասորիք եւ Միջագետք եւ Պարսք ամենայն. քանզի էր եւ լուեալ, եթէ եմուտ յԱդրիանոս ախտ ուրկութեան: Բայց մերն Արտաշէս ոչ երկմտեաց ի նմանէ:

Ariston of Pella gives a beautiful account of the death of Artashe’s. Now it happened that at the time when the Jews rebelled from Hadrian (who was then ruling over the Romans), they fought against the eparch Rufus and were under the leadership of a certain robber named Bar Kochba—that is, “son of a star.” Bar Kochba, though a doer of evil deeds and a murderer, nonetheless, based on his name, boasted that he had come from Heaven as a savior for the oppressed and enslaved. He so intensified the fight that, looking to him, Syria, Mesopotamia, and all of Persia also stopped paying taxes to the Romans. It had also been heard that the disease of leprosy had infected Hadrian. However, our Artashe’s did not display disloyalty toward him.

Եւ եղեւ ընդ նոյն ժամանակս հասանել Ադրիանոսի ի Պաղեստինէ եւ սատակել զապստամբսն պաշարմամբ ի քաղաքի մի փոքր, հուպ յԵրուսաղէմ. վասն որոյ եւ ամենայն ազգին Հրէից հրամայեաց մերժել ի հայրենի աշխարհէն, որ եւ ոչ ի բազում հեռաստանէ հայեսցին յԵրուսաղէմ: Եւ ինքն շինէր զԵրուսաղէմ, զաւերեալն ի Վեսպասիանոսէ եւ ի Տիտոսէ եւ յիւրմէ. եւ անուանեաց Հեղիայ յիւր անուն, որպէս եւ կոչէրն իսկ Ադրիանոս արեգակն: Բնակեցոյց ի նմա հեթանոսս եւ քրիստոնեայս, որոց եպիսկոպոս էր Մարկոս ոմն: Ընդ այն ժամանակս առաքեաց զաւր ծանր զկողմամբք Ասորեստանի. եւ մերոյն Արտաշիսի հրամայեաց երթալ ի Պարսս հանդերձ իւրովք զիւգոստատաւք. զորոյ զհետ քարտուղարութեամբ լեալ այս այր, որ զայս պատմութիւն ետ մեզ, հանդիպի Արտաշիսի ի Մարս, ի Սոհունդ անուանեալ տեղւոջ:

At the same time, Hadrian arrived in Palestine and destroyed the rebels by besieging them in a small city close to Jerusalem. For that reason Hadrian ordered that the entire nation of the Jews should be removed from their patrimonial land such that they might not see Jerusalem even from a great distance. Then he rebuilt Jerusalem, which had been ruined by Vespasian, Titus, and himself, and called it Helia after his own name, since the name Hadrian means “sun.” He settled in it pagans and Christians whose bishop was a certain Markos. At that time he sent a large force through the Assyrian areas, and ordered our Artashe’s to go to Persia with his own zygostates. With him as secretary was the man who provided this story to us. He had encountered Artashe’s among the Medes at a place named Sohund.

Եղեւ հիւանդանալ նմա ի Մարանդի, ի Բակուրակերտ աւանի. եւ զԱբեղոյ զոմն նահապետ Աբեղենից տոհմին, զայր շոյտ եւ շղոմարար եւ սուտակասպաս, ի նորին խնդրոյ արձակէ յԵկեղեաց յԵրիզայ, ի մեհեանն Արտեմիդեայ, խնդրել ի կռոցն բժշկութիւն եւ զբազում կեանս: Որոյ ոչ ժամանեալ դառնալ հասանէ վախճան Արտաշիսի: Եւ գրէ, եթէ ո՛րչափ ամբոխութիւնք մեռան ի մահուանն Արտաշիսի, սիրելի կանայք եւ հարճք եւ մտերիմ ծառայք. եւ ո՛րպիսի շուք բազմադիմիս արարին առ ի պատիւ դիոյն, քաղաքականաց կարգաւք եւ ոչ որպէս զբարբարոսս: Դագաղքն էին, ասէ, ոսկեղէնք, գահոյքն եւ անկողինքն բեհեզեայ. եւ պատմուճանն որ զմարմնովն ոսկեթել. թագ կապեալ ի գլուխն, եւ զէնն ոսկւով առաջի եդեալ. եւ զգահոյիւքն շուրջ որդիքն եւ բազմութիւն ազգականացն, եւ առ այսոքիւք պաշտաւնէիցն զինուորութիւնք, եւ նահապետքն եւ նախարարութեանցն գունդք եւ միանգամայն զաւրականացն վաշտք, ամենեքին կազմեալ զինու հանդերձ, իբր թէ ի պատերազմ ճակատիցին. եւ առաջի պղնձիս հարկանելով փողս, եւ զկնի կուսանք ձայնարկուք սեւազգեստք եւ աշխարող կանայք, եւ զհետ բազմութիւն ռամկին: Եւ այսպէս տարեալ թաղեցին: Եւ շուրջ զգերեզմանաւն լինէին կամաւոր մահունք, որպէս վերագոյնն ասացաք: Եւ սորա այսպէս սիրելի եղեալ աշխարհիս մերոյ, թագաւորեալ ամս քառասուն եւ մի:

It happened that Artashe’s became ill at Marand, in the hamlet of Bakurakert. Now with Artashe’s was a certain Abeghoy who was patriarch of the Abeghen clan, a cunning, flattering, and deceitful man whom Artashe’s sent at his own request to Eriza in Ekegheats’ district to the temple of Artemis to request healing and long life from the idols. In returning, he did not arrive back before Artashe’s’ death. And the narrator describes the large mass of people who died at Artashe’s’ death: beloved wives and concubines, and intimate servants; and how varied were the glorious displays of grief they made in honor of the corpse, following civilized rather than barbarian forms. The coffin, he says, was made of gold; the bier and litter were of fine linen; the robe on the body had gold embroidery; the crown on his head and his weapons before him were of gold. Around the bier were his sons and a multitude of relatives and, behind them, the military officials, clanal patriarchs, brigades of naxarars as well as battalions of troops all in military dress, as though going to war in battle formation. In front, bronze trumpets sounded, behind came gusans dressed in black and sounding forth, and wailing women and with them the multitude of the common folk. In this manner they took and buried Artashe’s. Around the grave, voluntary deaths took place, as we mentioned above. This king, so beloved by our land, reigned for 41 years.

Արտաւազդայ թագաւորութիւն, եւ հալածել զեղբարս իւր եւ զքորս, եւ մահ հանդերձ այլաբանելով։

The reign of Artawazd, the expulsion of his brothers and sisters, and his death, by way of allegory.

Յետ Արտաշիսի թագաւորէ Արտաւազդ որդի նորա, եւ հալածէ յԱյրարատոյ զամենայն եղբարս իւր ի գաւառս Աղիովտայ եւ Առբերանոյ, զի մի՛ բնակեսցեն յԱյրարատ ի կալուածս արքայի. բայց միայն զՏիրան պահէ փոխանորդ իւր, զի որդի ոչ գոյր նորա: Որ յետ սակաւ ինչ աւուրց թագաւորելոյն իւրոյ, անցեալ զկամրջաւն Արտաշատ քաղաքի, որսալ կինճս եւ իշավայրիս զակամբք Գինայ, եւ աղմկեալ ի ցնորից իմն խելագարանաց, ընդ վայր յածելով երիվարաւն անկանի ի խոր իմն մեծ, եւ խորասոյզ լեալ անհետի:

After Artashe’s, his son, Artawazd, reigned. He expelled all his brothers from Ayrarat to the districts of Aghiovit and Ar’beran so that they would not reside on royal properties in Ayrarat. Artawazd kept with him only his brother Tiran, as a successor, since he had no sons of his own. Now a short time after he began to rule, he was crossing the bridge to the city of Artashat to hunt wild boars and onagers around the springs of Gen. Confused and crazed by some delusion, he turned about on his horse and fell into a deep pit, sank down, and disappeared.

Զսմանէ երգիչքն Գողթան առասպելաբանեն այսպէս. եթէ ի մահուանն Արտաշիսի բազում կոտորածք լինէին ըստ աւրինի հեթանոսաց. դժուարի, ասեն, Արտաւազդ ասելով ցհայրն. «Մինչ դու գնացեր, եւ զերկիրս ամենայն ընդ քեզ տարար, ես աւերակացս ո՞ւմ թագաւորեմ»: Վասն որոյ անիծեալ զնա Արտաշիսի ասաց այսպէս. «Եթէ դու յորս հեծցիս յԱզատն ի վեր ի Մասիս, զքեզ կալցին քաջք, տարցին յԱզատն ի վեր ի Մասիս. անդ կայցես, եւ զլոյս մի՛ տեսցես»:

The singers of Goght’n relate this in their fabulous way, to the effect that at the death of Artashe’s many people were killed as sacrifices according to pagan practice. They say that Artawazd was displeased by this and said to his father: “Since at your departure you took the whole country with you, I shall rule over ruins.” For that, Artashe’s cursed him, saying: “If you go up to hunt on Azat Masis, may the spirits catch you, take you up Azat Masis where you will remain and not see the light.”

Զրուցեն զսմանէ եւ պառաւունք, եթէ արգելեալ կայ յայրի միում, կապեալ երկաթի շղթայիւք. եւ երկու շունք հանապազ կրծելով զշղթայսն ջանայ ելանել եւ առնել վախճան աշխարհի. այլ ի ձայնէ կռանահարութեան դարբնաց զաւրանան, ասեն, կապանքն: Վասն որոյ եւ առ մերով իսկ ժամանակաւ բազումք ի դարբնաց, զհետ երթալով առասպելին յաւուր միաշաբաթւոջ երիցս կամ չորիցս բախեն զսալն, զի զաւրասցին, ասեն, շղթայքն Արտաւազդայ: Բայց է ճշմարտութեամբ այսպէս, որպէս ասացաքս վերագոյն:

Old women also narrate about him that he is confined in a cave, and bound with iron chains. They say that two dogs constantly are gnawing at the chains. Artawazd tries to emerge to effect the end of the world. But, they say, his fetters are strengthened by the sounds of the blacksmiths’ hammering. For that reason, in our own times, many blacksmiths, following the legend, on the first day of the week strike the anvil three or four times, so that the chains of Artawzad are strengthened. But the truth of the matter is as we said above.

Այլ ոմանք ասեն եւ ի ծնանելն զսա դիպեալ պատահարաց իմն. զոր համարեցան կախարդել զսա կանանց զարմիցն Աժդահակայ. վասն որոյ զնոսա բազում չարչարեաց Արտաշէս: Եւ զայս նոյն երգիչքն յառասպելին ասեն այսպէս. եթէ «Վիշապազունք գողացան զմանուկն Արտաւազդ, եւ դեւ փոխանակ եդին»: Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն, թէ ի ծննդենէն եւեթ մոլորութեամբ լեալ, մինչ նովիմբ եւ վախճանեցաւ: Եւ առնու զթագաւորութիւնն Տիրան եղբայր նորին:

Now some say that something happened to him at birth—that women from among the descendants of Azhdahak placed a spell on him and, for that reason, Artashe’s visited many evils upon them. The same singers narrate it this way, as though a fable: “The descendants of the dragon stole the baby Artawazd and put a demon in his place.” What seems to me to be the truth is the information that Artawazd was deranged from birth onward and eventually died of it. Tiran, his brother, then took rule over the kingdom.

Որ ինչ վասն Տիրանայ։

About Tiran.

Թագաւորէ Հայոց Տիրան որդի Արտաշիսի յերրորդ ամի Պերոզի առաջնոյ Պարսից արքայի: Սորա ոչ ինչ պատմին գործք մեծամեծք, այլ միայն թէ մտերմութեամբ ծառայեաց Հռոմայեցւոց. եկեաց խաղաղութեամբ, որսոց եւ զբաւսանաց պարապեալ, որպէս ասեն: Եւ ձիոց երկուց լեալ թեթեւ առաւել քան զՊիգասոս, երագութեամբ անբաւ. զորս ոչ երկրակոխս, այլ աւդագնացս համարէին. յոր խնդրեալ հեծանել Դատաքէի ուրումն իշխանի Բզնունեաց պարծէր ընչեղագոյն գոլ քան զարքայ:

Tiran, son of Artashe’s, reigned over the Armenians in the second year of Peroz the First, king of the Persians. They do not relate any very great deeds about him, only that he faithfully served the Romans. He lived in peace, occupied with hunting and amusements, as they say. Tiran had two horses, lighter than Pegasus and incredibly fast, which seemed to fly through the air rather than treading on the ground. A certain Datak’e’, prince of the Bznunik’, having asked to ride them, boasted that he was richer than the king.

Եւ եկեալ առ նա կանխագոյն իւրոյ ազգին Արշակունեաց, որ էին ի կողմանս Հաշտենից ասեն. «Ընդարձակեա՛ մեզ զժառանգութիւնս, զի նեղ է. քանզի բազմացաք յոյժ»: Եւ նա հրամայէ ոմանց ի նոցանէ երթալ ի գաւառն Աղիովտի եւ Առբերանւոյ: Իսկ սոցա առաւել եւս բողոք կալեալ առ արքայի, թէ առաւելագոյն նեղ է մեզ ոչ ինչ ունկնդիր լինի Տիրան. այլ հաստատեալ վճիռ ոչ այլ ժառանգութիւն տալ նոցա, բայց զոր ունէինն հաւասար տրոհել յինքեանս: Զոր բաժանեալ ըստ մարդաթուի գտաւ պակաս ժառանգութիւն բնակողացն Հաշտենից. վասն որոյ բազումք ի նոցանէ եկին ի գաւառն Աղիովտի եւ Առբերանւոյ:

Members of his own Arsacid clan who were in the Hashteank’ area previously had come to him, saying: “Enlarge our inheritance, for it is cramped as we have greatly multiplied.” Tiran ordered some of them to go to the district of Aghiovit and Ar’beran. These folk protested yet more before the king that “this is even more cramped for us.” However, Tiran did not heed them at all. Instead, Tiran confirmed his decision to give them no additional territorial inheritance than what they then possessed which they should divide up equally among themselves. When they made such a division based on the number of recipients, it was discovered that the inheritance of those dwelling in Hashteank’ was lacking. For this reason, many of them came to the district of Aghiovit and Ar’beran.

Յաւուրս սորա ասեն լեալ զպատանի ոմն յազգէն Անձաւացեաց, սէգ յամենայն, Երախնաւու անուն կոչեցեալ. որ առնէ կին զվերջին կանանցն Արտաւազդայ, զոր ի Յունաց էր ածեալ: Եւ քանզի զաւակ ոչ գոյր Արտաւազդայ արքայ թողու յԵրախնաւու զամենայն տունն Արտաւազդայ:

In Tiran’s day, they say, that there was a lad named Eraxnawu, from the Andzawats’ik’ clan, perfect in everything, who took as a wife the last of Artawazd’s wives, who had been brought from Greece. Because Artawazd had no son, the king left to Eraxnawu the entire House of Artawazd.

Զի ասէին զնա այր ընտիր լինել եւ համեստ յամենայնի, այլ եւ ի ցանկութիւնս մարմնոյ իբրեւ զաւրինաւոր ոք: Զոր սիրեալ արքայի տայ նմա զգահն երկրորդական, զոր ունէրն Արտաւազդ. եւ զհոգս արեւելեան զաւրուն ի նա հաւատացեալ առ նմա թողու զԴրուասպ ոմն պարսիկ զմտերիմ իւր, որ խնամեցեալ էր ընդ նախարարս Վասպուրականի, որում տուեալ էր զաւանն Տատեաւնս հանդերձ ագարակաւքն, եւ զայգին մեծ, յոր մտանէր առուն գետ, հանեալ ի ծովէն Գայլատուայ: Եւ ինքն գնաց զկողմամբք Եկեղեաց, ի յաւանին Չըրմէս հաստատելով զարքունիսն: Ի հանդարտութեան վարեաց զթագաւորութիւնն ամս քսան եւ մի. եւ մեռաւ ի ճանապարհի ձեան հիւսոյ կալեալ:

For they say that he was a select man, modest in everything as well as being proper concerning desires of the flesh. Since the king Tiran liked him, he gave to Eraxnawu the second throne of the realm which Artawazd had held, as well as entrusting him with care of the eastern forces. Tiran also left with him a certain Druasp, who was a Persian intimate of his, who became related by marriage to the lords of Vaspurakan. Tiran gave him the hamlet of Tateo’ns, with its farms and a large vineyard which is irrigated by a canal drawing water from Lake Gaylatu. Then Tiran himself went to the Ekegheats’ areas and established his court in the hamlet of Ch’rme’s. He ruled the kingdom in peace for 21 years and then died on the road under a snowfall.

Յաղագս Տրդատայ Բագրատունւոյ եւ անուանց ազգի նորա առաջնոց։

About Trdat Bagratuni and the names of his predecessors.

Տրդատ ոմն յազգէն Բագրատունեաց, որդի Սմբատուհեայ դստեր քաջին Սմբատայ, այր սրտեայ եւ ուժեղ, կարճ հասակաւ եւ գծուծ տեսլեամբ, զոր իւր փեսայացոյց արքայ Տիրան ի դուստր իւր յԵրանեակ: Որոյ ատեցեալ զայր իւր զՏրդատ, պչրանաւք եւ պռստելով կեայր զաւրհանապազ, աւաղելով զինքն, իբր թէ չքնաղագեղ ընդ վատակերպւոյ եւ քաջատոհմիկ ընդ վատթարազգւոյ բնակէ: Ընդ որ զայրացեալ Տրդատայ յաւուր միում գանէ զնա սաստկապէս. եւ կտրեալ զդեղձան հերսն եւ զվարսիցն փետտեալ զխոպոպիս հրամայէ քարշել, արտաքս ընկենուլ ի սենեկէն: Եւ ինքն գնաց ապստամբեալ ի կողմանս ամրութեանն Մարաց. եւ հասեալ ի Սիւնեաց աշխարհն ժամանէ նմա համբաւ մահուանն Տիրանայ, զոր լուեալ դադարէ անդ:

There was a certain fearless and powerful man, Trdat, from the Bagratuni clan. He was the son of Smbatuhi who was the daughter of the brave Smbat, and was a man of short stature and vile appearance. Now King Tiran made a son-in-law of Trdat by marrying to him his daughter, Eraneak. Eraneak hated her husband Trdat, and was constantly sulking and grumbling, lamenting her fate that she, a beautiful woman, lived with an ugly man and that she, descending from a noble clan, dwelled with someone from a base clan. One day Trdat, becoming furious with this, beat her severely, cut off her blonde hair, pulling out strands of hair, and ordered her to be dragged from the chamber and thrown outside. Then, in rebellion, Trdat went to the secure areas of the Medes. However, when he arrived at the land of Siwnik, news reached him about Tiran’s death. Hearing this, Trdat stayed there.

Եւ եղեւ յաւուր միում կոչել զնա յընթրիս Բակրոյ նահապետին Սիւնեաց. եւ յուրախանալն գինւով, տեսեալ Տրդատայ զկին մի, զի յոյժ գեղեցիկ էր եւ երգէր ձեռամբ, որում անուն էր Նազինիկ տրփացաւ եւ ասէ ցԲակուր. «Տո՛ւր ինձ զվարձակս զայս».

Now it came about one day that Bakur, the patriarch of Siwnik, called Trdat to dine with him. Making merry, and full of wine, Trdat spied an extremely attractive woman named Nazinik who was singing and moving her hands. Enflamed with lust, he said to Bakur, “Give me this singer.”

Եւ նա ասէ. «Ոչ տամ, զի հարճ իմ է»: Իսկ Տրդատայ բուռն հարեալ ի կինն յինքն քարշեալ ի բազմականն, շամբշեալ վաւաշէր ըստ աւրինակի երիտասարդի անարգել տարփաւորի: Ընդ որ խանդացեալ Բակրոյ յարեաւ հանել զնա ի նմանէ: Բայց յոտն կացեալ Տրդատայ, ծաղկակալ սկտեղբն իբրեւ զինու վարեցաւ, նա եւ զբարձակիցսն ի բազմականացն ի բաց պուղեաց: Եւ անդ էր տեսանել նոր զոմն Ոդիսեւս զՊենելոպայ զսեղեխս սատակելով, եւ կամ զՂապիթեայցն եւ զՅուշկապարկացն կռիւս ի վերայ Պերիթեայ հարսանեացն: Եւ այնպէս յիւր վանսն եկեալ, իսկոյն ի ձի ելեալ հանդերձ հարճիւն ի Սպեր գնաց: Զայս աւելորդ եղեւ պատմել մեզ զնահատակութիւն առնն ցանկասիրի:

But Bakur replied, “I won’t give her up. She is my concubine.” Trdat seized the woman and pulled her to him on the couch and lustfully began to fondle her, like a young unbridled lover. Bakur, in a fit of rage, jumped up to take her away from him. However, Trdat, rising to his feet and using a vase of flowers as a weapon, drove from the table those who were reclining there. There one could see a spectacle reminiscent of the killing of Penelope’s suitors by this new Odysseus, or the struggle of the Lapiths with the Centaurs at Perithous’ wedding. Trdat, having reached his own dwelling, immediately got on a horse with the concubine and went off to the district of Sper. We will say no more about this man who was a slave to passion.

Բայց գիտեա՛, զի ի թողուլ ազգին Բագրատունեաց զաւրէնս հարցն նախ խժական ժառանգեցին յորջորջումն՝ Բիւրատ եւ Սմբատ եւ այլ այսպիսի կոչմունս, զրկեալ ի նախնական անուանցն, որպէս կոչէին յառաջ քան զուրանալն Բագադիա, Տուբիա, Սենեքիա, Ասուդ, Սափատիա, Վազարիա, Ենանոս: Եւ ինձ թուի, թէ որ այժմդ կոչին Բագրատունիք Բագարատ Բագադիա է դա, եւ Ասուդ Աշոտ. դոյնպէս եւ Վազարիա Վարազ, որպէս Շամբատ Սմբատ:

But know this: the Bagratid clan abandoned the laws of their fathers. First, they acquired rude versions of names such as Biwrat and Smbat and other such callings, deprived as they were of their ancestral names, prior to their apostasy, Bagadia, Tubia, Senek’ia, Asud, Sap’atia, Vazaria, and Enanos. And it seems to me that the names which the Bagratids use such as Bagarat derive from Bagadia; Ashot, from Asud; Varaz, from Vazaria, and Smbat, from Shambat.

Եթէ զիա՛րդ Տիգրան վերջին, եւ զի՛նչ ի նմանէ գործք։

Tigran the Last—the sort of man he was, and his deeds

Փոխանորդէ զՏիրան եղբայր իւր Տիգրան վերջին, թագաւորեալ Հայոց ի քսաներորդի եւ ի չորրորդի ամի Պերոզի Պարսից արքայի. եւ երկայնակեաց եղեալ ամս քառասուն եւ երկու մեռանի, ոչ ինչ գործ արութեան արժանի յիշատակի ցուցեալ, այլ ի յաղջկանէ միոջէ յունէ ի կալանս ըմբռնեալ, ի ժամանակին յորում վախճանեցաւն Տիտոս երկրորդ թագաւոր Հռոմայեցւոց, որ անուանեցաւն Անտոնինոս Աւգոստոս: Եւ Պերոզ արքայ Պարսից ի Հռոմայեցւոց իշխանութիւնն արշաւեաց, ուստի եւ Պերոզ անուանեցաւ, որ է յաղթող. քանզի յառաջ անուանէր Վաղեգեսոս ի յունաց լեզուն. բայց թէ Պարսք զի՛նչ կոչեն զնա, ոչ գիտեմ:

Tiran was succeeded by his brother, Tigran the Last, who ruled as king over the Armenians in the 24th year of Peroz, king of the Persians. Tigran lived for a long time—42 years—and then died, having displayed no deeds of valor worthy of recall, except that a Greek maiden had captured him in an ambush at the time of the death of the emperor of the Romans, Titus the Second, who was Antoninus Augustus. Peroz, king of the Persians, invaded the realm of the Romans. It was from this event that Peroz received his name meaning “the victorious,” since beforehand he was styled Vaghegesos in the Greek language. But what the Persians themselves called him, I do not know.

Արդ յասպատակելն Պերոզի ընդ Ասորիս ի կողմանս Պաղեստինացւոց, վասն նորա եւ հրամանաւ նորին եւ մերն Տիգրան ի Միջերկրեայս ասպատակեալ եւ ի կալանս ըմբռնեալ յաղջկանէ միոջէ իշխելոյ կողմանցն այնոցիկ, մինչ դեռ Ղուկիանոս կեսար յԱթէնս զմեհեանն շինէր. որոյ եւ անցեալ զաւրաւք բազմաւք ի Միջերկրեայսն յետ մեռանելոյն Պերոզի նուաճեաց զՀայս, եւ արձակեաց զՏիգրան: Ետ զՌոփի զկոյս, զմերձաւոր իւր, նմա կնութեան, զոր եկեալ ի Հայս ի բաց թողու, եւ զլեալ ի նմանէ պատանիս չորս ազգ սերէ յանուն մաւրն իւրեանց Ռոփեայ Ռոփսեան. եւ զառաջին մանկանցն գլուխ նահապետ կացուցանէ, եւ կարգէ ընդ այլ նախարարութիւնս, զի մի՛ անուանեսցին Արշակունիք:

Now it happened that when Peroz went raiding via Syria into the areas of the Palestinians, our Tigran, because of him and at his command, went raiding in the Mediterranean areas. There he was captured by a certain girl who ruled those parts. This occurred at the time Emperor Lucianos was building the temple in Athens. Lucianos with many troops crossed over to the Meditarranean areas following the death of Peroz, conquered the Armenians, and freed Tigran. Lucianus gave to him as a wife the maiden R’op’i, his relative, but when Tigran came back to Armenia he left her. The four lads born from her Tigran made into the clan named R’op’sean after their mother, R’op’i. The first of the youths he made patriarch, and included him among the other lords, so that they would not bear the Arshakuni name.

Եւ այլ որ ինչ կրտսերագոյն ազգք, եթէ աստ եւ եթէ զկողմամբք Կորճէից, հաստատէ այս Տիգրան. որք միանգամ անազգիք էին ի վաշտս եւ անձամբ երեւելիք, եւ վասն նորա փրկութեան պատերազմեալ ընդ Յոյնս, որք ի Կորճէից եւ որք ի մերմէ կողմանէս, զյառաջագունից ասեմ, մաւտաւորաց Վճենից, ի զարմից Հայկազանց, ոմանք եւ յեկաց: Զոր ոչ անուամբ պատմեսցուք. է ինչ որ վասն յայտնի լինելոյ մեզ, եւ է ինչ որ վասն աշխատութեան, ի վաստակելն խոյս տալով. երրորդ, զի եւ անհաստատութիւնն բազմաց կարծիս ի ներքս ածէ ընդ բնաւն անցանել: Եւ այսորիկ աղագաւ ոչ ինչ վասն այնց ազգաց, որք ի վերջնոյն Տիգրանայ կարգեցան, ճառեսցուք, թէեւ բազում անգամ վասն այսր ի մէնջ աղերսիցես. այլ միայն զորս հաւաստին գիտեմք զկնիսն: Զի որչափ էր հնար փախեաք յաւելորդ եւ ի պաճուճեալ բանից, եւ որ ինչ յանհաւաստին հայէր բանն եւ մտածութիւնն. միայն զհետ երթալով ըստ կարողութեան որ ինչ այլուստ եւ կամ ի մէնջ զարդարոյն եւ զճշմարտի: Զնոյն եւ աստանաւր պատրաստելով արգելում զընթացս բանիցս յոչ պատշաճէն եւ որ զանհաւաստութեանն ի ներքս ածել ակնարկէ կարծիս: Եւ զքեզ, որպէս բազում անգամ, եւ այժմ աղաչեմ, մի՛ յաւելորդսն հարկաւորել զմեզ, եւ սակաւ եւ կամ յոլով բանիւք զմեծ եւ զհաւաստի բովանդակ աշխատութիւնս մեր ընդ վայր եւ աւելորդ ցուցանել գործ. զի նմանագոյնս որպէս ինձ եւ քեզ գործէ վտանգս:

This Tigran also established other lesser clans here and in the areas of Korche’k’. Although undistinguished in military service, nonetheless they were individually prominent, and had saved him in the war with the Greeks. These folk were from Korche’k’ and others from our area, I believe, who descended from those living near the Vche’nik’, some from the line of the descendants of Hayk and others as emigrants. The reasons that I do not mention them by name are, firstly, that they are not clear to us and secondly, because we are avoiding the labor of such work and thirdly because the uncertainty of information about many including them, would introduce doubts about all the rest. For this reason we shall say nothing about those clans established by Tigran the Last, although on many occasions you have sought such accounts from us but we shall discuss only about those we know reliably their succession. As much as possible, we have fled from superfluous and elaborate wording, and whatever words and thoughts reflected unreliability. Instead we have followed as much as we are able in our own and in other’s accounts what is truest and most accurate. I do the same here, refraining from a stream of inappropriate words and from anything that can give rise to wrong opinions. And I beg you now, even as I have done many times, do not force us to do unnecessary things and do things that, through shortage or excess of words, can turn all our great and reliable work into something vain and unnecessary. For this would cause harm to both of us equally.

Յաղագս թագաւորելոյն Վաղարշայ, եւ շինելոյ զաւանն Բասենոյ, եւ պատել պարսպաւ զՆոր քաղաք, եւ պատերազմ ընդ Խազրաց եւ մահ նորին։

About the reign of Vagharsh and the making of the hamlet of Basean, the fortification of Nor-K’aghak’ with walls; war with the Khazars and Vagharsh’s death.

Յետ մահուանն Տիգրանայ թագաւորէ Վաղարշ որդի նորին յերեսներորդի եւ երկրորդի ամի հոմանուանն իւրոյ Վաղարշայ Պարսից արքայի: Սա շինէ աւան մեծ զտեղի ծննդեան իւրոյ ի վերայ ճանապարհին. ուր ի գնալ մաւր իւրոյ ի ձմերոց յԱյրարատ, յանկարծակի պատահեալ երկանց ի գնացսն` ծնաւ ի վերայ ճանապարհին, ի գաւառին Բասենոյ, ի տեղւոջն, ուր խառնին Մուրց եւ Երասխ. զոր շինեաց յիւր անուն եւ կոչեաց Վաղարշաւան: Սա պատեաց պարսպաւ եւ զհզաւր աւանն Վարդգէսի, որ ի վերայ Քասախ գետոյ. զորմէ յառասպելսն ասեն.

After Tigran’s death, his son Vagharsh came to rule in the 32nd year of the reign of the king of the Persians, Vagharsh. He made a great hamlet in the place where he had been born. This was on the road which his mother was travelling to her winter place in Ayrarat, when suddenly she was seized with labor pains and gave birth there, en route, in the district of Basean at the place where the Murts’ and Arax rivers converge. He built this and named it Vagharshawan after himself. He also surrounded with walls the mighty hamlet of Vardge’s located on the K’asax River. About it they say in fable-like form:

«Հատուած գնացեալ Վարդգէս մանուկն ի Տուհաց գաւառէն, զՔասաղ գետով, եկեալ նստաւ զՇրէշ բլրով, զԱրտիմէդ քաղաքաւ, զՔասաղ գետով, կռել կոփել զդուռնն Երուանդայ արքայի»:

“The lad Vadge’s separated and left the district of Tuh by the K’asagh River and Vardge’s came and dwelled by the hill Shre’sh, by the city Artime’d, to pound on and hammer the gates of King Eruand.”

Այս Երուանդ առաջինն է, սակաւակեացն, որ ի Հայկազանց, զորոյ զքոյրն կին առեալ Վարդգէսի շինեաց զաւանս զայս. յորում եւ Տիգրան միջին յԱրշակունեաց նստոյց զհասարակ առաջնոյ գերութեանն Հրէից. որ եղեւ քաղաքագիւղ վաճառաւք: Այժմ այս Վաղարշ պատեաց պարսպաւ եւ հզաւր պատուարաւ, եւ անուանեաց Վաղարշապատ, որ եւ Նոր քաղաք:

This Eruand is Eruand the First, the Short-lived, who was of the descendants of Hayk. Vardge’s took for a wife the sister of King Eruand and built up this hamlet. Tigran the Middle One, the Arsacid, settled half the Jews of the first captivity in this hamlet which became a town with a marketplace. Now this Vagharsh surrounded this area with a wall and strong ramparts and named it Vagharshapat, which also is called Nor k’aghak.

Սա թագաւորեալ ամս քսան, մեռաւ: Թէ լոկ եւ այլքն կեցին, բայց ասեմ զսա եւ յետ մահուանն կեալ, յաղագս բարի անուանն քան զթուլագոյնս ի թագաւորացն: Վասն զի ի սորա աւուրս միաբանեալ ամբոխութիւն հիւսիսականաց, զԽազրաց ասեմ եւ զԲասլաց, արտաքս քան զդուռն Ճորայ ելանեն, առաջնորդ եւ թագաւոր ունելով ինքեանց զՎնասեպ ոմն Սուրհապ. որք անցեալ վտարին այսր զԿուր գետով: Որոց պատահեալ Վաղարշ ամբոխիւ մեծաւ եւ արամբք մարտկաւք ցիր դիաթաւալ կացուցանէ զամբոխն ընդ երեսս դաշտին, եւ ձիգ զհետ եղեալ անցանէ ընդ կապանն Ճորայ: Ուր միւսանգամ միաբանեալ թշնամեացն յաւրինեցին ճակատ. զորս թէպէտ եւ վանեալ քաջացն Հայոց փախստականս առնէին, սակայն Վաղարշ մեռանի ի ձեռաց կորովեաց աղեղնաւորաց:

He reigned as king for 20 years and died. Others merely live in their own times, but I say that this monarch lives on after death as he had a good name among the weaker kings. For it was in his day that a united mob of Northerners—I mean Khazars and Basilk’s—emerged through the Chora Gate, having as their leader and king a certain Vnasp Surhap. Having come through the Gate they crossed to this side of the Kura River. Now Vagharsh encountered them with a great mob of his own and with martial men, and he covered the face of the plain with the bodies of the North Caucasian mob. Then, pursuing the survivors, Vagharsh pushed them through the Chora pass. Once again the enemies assembled there and arranged their brigades. Even though Armenian braves expelled them, and made them fugitive, nonetheless, Vagharsh died at the hands of their skilled archers.

Եւ առնու զթագաւորութիւնն Խոսրով որդի նորին յերրորդ ամի Արտաւանայ Պարսից արքայի: Եւ նոյն հետայն միաբանեալ զզաւրս Հայոց, անցանէ ընդ լեառնն մեծ, վրէժս պահանջելով զմահուան հաւրն. եւ վանեալ սրով եւ գեղարդեամբ զհզաւր ազգսն զայնոսիկ, մի ի հարիւրոց յամենեցունց պիտանեացն առնու պատանդս. եւ զիւրոյ տէրութեանն նշանակ` արձան հաստատէ հելլենացի գրով, որպէս զի յայտ լիցի ընդ հնազանդութեամբ լինել Հռոմայեցւոց:

Vagharsh’s son, Xosrov, then reigned in the third year of Artawan, king of the Persians. He immediately assembled the Armenian troops and crossed the great mountain, demanding vengeance for the death of his father. He expelled those mighty nations with sword and lance, taking hostage one in every hundred of their best. As a mark of his lordship, Xosrov established a monument with Greek writing so that it would be clear that he was obedient to the Romans.

Եթէ ուստի՛ զայսոսիկ պատմէ։

Where this narration comes from.

Զրուցէ մեզ զայս Բարդածան, որ յԵդեսիայ: Քանզի նա յաւուրս Անտոնինոսի վերջնոյ երեւեցաւ պատմագրող. որ յառաջ աշակերտեալ էր աղանդին Վաղենտիանոսի, զոր յետոյ անարգեալ յանդիմանեաց. ոչ գալով ի ճշմարտութիւն, այլ միայն ի նմանէ զատուցեալ ա՛յլ հերձուած յարդարեաց յինքենէ: Սակայն զպատմութիւնս ոչ ստեաց, զի էր այր կորովի բանիւք. որ եւ առ Անտոնինոս համարձակեցաւ գրել թուղթ, եւ բազում ասացուածս արար ընդդէմ աղանդոյն Մարկիոնացւոց եւ բաշխից եւ կռոց պաշտաման, որ ի մերում աշխարհիս:

Bardaisan of Edessa informs us about this. For he emerged as prominent among the historians in the days of Antoninus the Last. Earlier he had studied the sect of Valentinian, but later he denounced and opposed it. Bardaisan did not come to the truth, it is merely that after having separated from Valentinian, he created a sect of his own. Nonetheless, he did not falsify this history, and he was a powerful writer. He dared to write a letter to Antoninus and made many remarks against the sect of the Marcionites, and against beliefs in fate and the worship of idols existing in our land.

Վասն զի եկն նա այսր, որպէս զի աշակերտել զոք կարասցէ ի խուժ հեթանոսացս. եւ իբրեւ ոչ ընկալեալ եղեւ եմուտ նա յամուրն յԱնի, եւ ընթերցեալ զմեհենական պատմութիւնն, յորում եւ զգործս թագաւորացն, յաւելլով իւր եւ որ ինչ առ իւրեաւն, եւ փոխեաց զամենայն ի լեզու ասորի. որ եւ ապա անտի յեղաւ ի յոյն բան: Յորում պատմէ ի մեհենիցն պաշտամանց վերջին Տիգրանայ արքայի Հայոց պատուեալ զգերեզման եղբաւրն իւրոյ Մաժանայ քրմապետի ի Բագնացն աւանի, որ ի Բագրեւանդ գաւառի, բագին ի վերայ գերեզմանին շինեալ, զի ի զոհիցն ամենայն անցաւորք վայելեսցեն, եւ ընդունիցին հիւրք երեկաւթիւք: Յորում եւ զկնի Վաղարշ տաւն աշխարհախումբ կարգեաց ի սկզբան ամին նորոյ, ի մուտն Նաւասարդի: Յայսմ պատմութենէ առեալ մեր երկրորդեցաք քեզ ի թագաւորութենէն Արտաւազդայ մինչեւ յարձանն Խոսրովու:

It was for this that Bardaisan had come here among us to see if he could school some of the pagan barbarians. But when they did not accept him, he went and entered the fortress of Ani. There he read the temple history which also included the deeds of kings. Bardaisan added whatever had transpired in his own time, and translated all this into the Assyrian language. From that account it later was translated into Greek. In this he narrates about the temple worship of Tigran the Last, king of the Armenians, that he honored the grave of his brother Maghan, the chief priest in Bagnats’ hamlet, in the district of Bagrewand. Tigran made an altar on the grave so that all those passing by would enjoy food from the sacrifices and be accomodated as guests were there in hostels. Subsequently, Vagharsh established here, at the start of the new year, the beginning of the month of Nawasard, a national gathering festival. It is from this history of Bardaisan that we have taken and repeated to you information describing events from the reign as king of Artawazd until the monument of Xosrov.

Եթէ ո՛րպէս Ագաթանգեղոս պատմեաց համառաւտ։

How Agat’angeghos narrated in brief.

Որպէս ասացաք ի Վաղարշայ առնու զթագաւորութիւնն Խոսրով որդի նորին, հայր սրբոյ մեծին Տրդատայ: Յաղագս սորա եւ համատոհմիցն կարճ ի կարճոյ իմն անցանելով աջող քարտուղարն Տրդատայ Ագաթանգեղոս, փոքր ի շատէ պատմէ զմահն Արտաւանայ Պարսից թագաւորին, եւ զբառնալ տէրութեանն Պարթեւաց յԱրտաշրէ որդւոյ Սասանայ, եւ զնուաճելն Պարսից ընդ ձեռամբ նորա, եւ զքինախնդիր լինել Խոսրովայ հաւր Տրդատայ, եւ ասպատակաւ հինից աւերել զաշխարհն Պարսից եւ Ասորեստանեայց: Յետ որոյ ասէ, թէ յղեաց Խոսրով յիւր բնիկ աշխարհն, ի կողմանս Քուշանաց, զի իւր տոհմայինքն ի թիկունս հասցեն, եւ Արտաշրի ընդդէմ կացցեն: Այլ նոքա, ասէ, չլինէին ունկնդիր, զի հաւանեալք եւ միամտեալք էին ընդ տէրութիւնն Արտաշրի քան ընդ տէրութիւն ազգատոհմին իւրեանց եւ եղբայրութեանն, եւ եթէ, Խոսրով առանց նոցա վրէժս պահանջէ. եւ զնովիմբ ածեալ ասէ, թէ ամս տասն ստէպ ստէպ զայս աւրինակ աւար առեալ զամենայն երկիրն յապականութիւն դարձուցանէր: Ասէ ապա եւ զգալն Անակայ նենգութեամբ, հրապուրեալ ի խոստմունս Արտաշրի, որ ասացն, եթէ «զբուն պատուական զձեր սեպհական Պահլաւն, զայն անդրէն ի ձեզ դարձուցից, եւ զքեզ թագաւ փառաւորեցից»: Վասն որոյ յանձն առեալ Անակայ սպանանէ զԽոսրով:

As we mentioned, after Vagharsh, his son Xosrov held the kingship. Xosrov was the father of the great Trdat. Regarding him and his clanmates, the skillful secretary of Trdat, named Agat’angeghos, has briefly narrated, providing a short account including the death of the Arsacid Persian king, Artawan, and the elimination of the lordship of the Parthians by Artashir, son of Sasan; the conquest of the Persians by him; the desire for vengeance of Xosrov, Trdat’s father; and his plundering raids aimed at ruining the land of the Persians and Assyrians. Agat’angeghos says after this that Xosrov sent to his native land in the area of the Kushans so that his clanmates would hasten to his aid and stand against Artashir. But they, he narrates, would not heed him, because they were of one mind and agreeable to living under the lordship of the Sasanian Artashir, more so than living under the lordship of someone from their own Arsacid clan and fraternity. Consequently, Xosrov sought vengeance without them. Continuing with the account, Agat’angeghos says that for ten years in a row he continued in this manner to devastate the entire country, turning it to ruin. Then Agat’angeghos speaks about the arrival of Anak with treacherous intent, charmed by a promise of Artashir’s, according to which he said that “I will return to your control your revered and honored Pahlaw holdings and will glorify you with a crown.” For this reason, Anak took the initiative to kill Xosrov.

Արդ թէպէտ եւ Ագաթանգեղոս այսպէս համառաւտ էանց ընդ այս, բայց ես հաւանեալ եմ ձիգ եւ յերկար առնել զպատմութիւն ժամանակիս այսորիկ, ճառելով ի սկզբանէն, եւ ճշմարիտ ասացուածովք հոծ եւ խիտ:

Now even though Agat’angeghos thus briefly went over this history, I am inclined to narrate the history of this time at length and in detail, presenting it from the beginning in a reliable account in full detail.

Զթագաւորական ազգացն, յորմէ ցեղք պարթեւականք որոշեցան։

About the royal clans from which the Parthian tribes arose.

ՅԱդամայ քսաներորդ առաջներորդ նահապետ մեզ զԱբրահամ աստուածայինքն ցուցանեն պատմութիւնք, եւ ի նմանէ եղեալ ազգդ Պարթեւաց: Քանզի ասէ, յետ մեռանելոյն Սառայի առեալ Աբրահամու կին զՔետուրայ. յորմէ ծնան Եմրան եւ եղբարք նորա, զորս Աբրահամ ի կենդանութեանն իւրում մեկնեաց յԻսահակայ, արձակելով յերկիրն արեւելից: Յորոց սերեալ ազգ Պարթեւաց. եւ ի նոցանէ Արշակ քաջ, որ ապստամբեալ ի Մակեդոնացւոց թագաւորեաց յերկրին Քուշանաց ամս երեսուն եւ մի. եւ յետ նորա որդի նորին Արտաշէս ամս քսան եւ վեց. ապա Արշակ նորին որդի, որ կոչեցաւն մեծ, որ զԱնտիոքոսն եսպան եւ զՎաղարշակ զեղբայր իւր թագաւոր կացոյց Հայոց, երկրորդ իւր առնելով: Եւ ինքն չուեալ ի Բահլ հաստատեաց զթագաւորութիւն իւր ամս յիսուն եւ յերիս. վասն որոյ զարմք նորա Պահլաւք անուանեցան, որպէս եւ եղբաւրն Վաղարշակայ ի նախնւոյն անուն Արշակունիք: Եւ են թագաւորք պահլաւիկք այսոքիկ: Յետ Արշակայ մեծի առնու զթագաւորութիւն նորա Արշական, յերեքտասաներորդի ամի Վաղարշակայ թագաւորին Հայոց ամս երեսուն. ապա Արշական ամս երեսուն եւ մի, յետ որոյ Արշէզ ամս քսան. ապա Արշաւիր ամս քառասուն եւ վեց: Սորա լինին որդիք երեք եւ դուստր մի, որպէս յառաջագոյն ասացի. որոց անուանքն անդրանկանն Արտաշէս կոչէր, երկրորդին Կարէն, երրորդին Սուրէն, եւ դուստրն անուանեալ Կոշմ:

Accounts in Scripture show us that Patriarch Abraham was the 21st leader from Adam. It was from Abraham that the nation of the Parthians came. For it says that after the death of Sarah, Abraham took as a wife Ketura. Emran and his brother were born from her. During his own lifetime, Abraham distanced these brothers from Isaac, sending them to the east. The nation of the Parthians was sired by these, and Arshak the Brave rebelled from the Macedonians and ruled over the country of the Kushans for 31 years. After him, his son Artashe’s ruled for 26 years; followed by his son, Arshak, whom they styled “the Great.” It was he who killed Antiochus and who established his brother Vagharshak as king of the Armenians, having him as his second in command. Then Arshak the Great went to Bahl and established his kingdom, reigning for 53 years. It is for this reason that his descendants received the named Pahlaw just as those of his brother, Vagharshak, were named Arsacids after their ancestor’s name. Here are the Pahlawik kings: after Arshak the Great, his son, Arshakan came to the throne in the 12th year of Vagharsh, king of the Armenians and reigned for 30 years. Then ruled his son Arshanak for 31 years, followed by Arshe’z, for 20 years. Then there ruled Arshawir, for 46 years. As I mentioned above, Arshawir had three sons and one daughter who were called: the eldest Artashe’s, the second, Kare’n, the third, Sure’n, while the daughter was named Koshm.

Արդ յետ հաւրն վախճանելոյ, կամ եղեւ Արտաշիսի ազգաւ ի վերայ եղբարցն թագաւորել. զոր յանձն առեալ եղբարցն, ոչ առաւել ողոքական բանիւք եւ պատրողաւք, քան թէ սաստիւ նուաճեալ նորա: Եւ Աբգարու պայման ուխտի եւ դաշինս ի միջի հաստատեալ՝ թագաւորել Արտաշիսի ծննդովք իւրովք. իսկ եթէ հատցին զարմք նորա եղբարցն մատչել ի թագաւորութիւն ըստ կարգի աւագութեան: Եւ Արտաշիսի զայս ի նոցանէ գտեալ գաւառս պարգեւէ, ազգ զնոսա սերելով յանուն իւրաքանչիւր. եւ ի վերոյ քան զամենայն նախարարութիւնս կարգէ, զնախնականն ի վերայ պահելով զանուն ազգին, զի կոչեսցին այսպէս. Կարենի Պահլաւ, Սուրենի Պահլաւ, եւ քոյրն Ասպահապետի Պահլաւ, քանզի ի վերայ զաւրաց էր այր նորա: Եւ այսու կարգաւորութեամբս ձգեցան բազում ամս, մինչեւ վերացաւ ի նոցանէ տէրութիւնն:

Now after the death of his father, Artashe’s wanted to rule as king over his brothers via his own descendants. His brothers accepted this, not so much because of Artashe’s’ flattering words and promises, but because of his forceful subjection of the recalcitrant. Abgar established an oath and the provisions of a treaty between them to this effect that Artashe’s and his descendants would reign; but should the line of his descendants end, Artashe’s’ brothers would succeed to the kingship in order of their seniority. When Artashe’s had secured this demand from them, he gifted them with districts, and established clans named after each of them and placed their rank above all the other lordships and preserving the original name of each clan. Thus, they were styled as Karen Pahlaw, Sure’n Pahlaw, and the sister‘s clan as Aspahapet Pahlaw, because her husband was commander-in-chief, Persian aspabad over the troops. Now this arrangement lasted for many years, until their Sasanian lordship ended.

Բայց մի՛ աստանաւր բամբասեսցես զմեզ իբրեւ զաւելագործ ոք, որպէս թէ զմի անգամ պատմեալսն դարձեալ ասացաք. այլ գիտեա՛, զի ախորժելով վասն ազգականաց մերոյ Լուսաւորչին քաջահմուտ կամեցեալ լինել ընթերցողացն կրկնագրեցաք երկրորդելով:

Do not lambast me as someone doing superfluous labor. Do not say that we have again narrated what was already narrated. Rather, know that we have intentionally with enthusiasm retold some information so that readers will be well informed about the relatives of our Illuminator Gregory.

Թէ զիա՛րդ ցեղն Արտաշիսի Պարսից արքայի մինչեւ ցվախճան։

About the clan of Artashe’s, king of the Persians, to the end of the Arsacid dynasty.

Արդ անցցուք այսուհետեւ ընդ թիւ թագաւորաց ցեղին Արտաշիսի մինչեւ ցբառնալ ի նոցանէ տէրութեանն: Յետ Արշաւրի, որպէս ասացաք, թագաւորէ Արտաշէս ամս երեսուն եւ չորս. Դարեհ ամս երեսուն. Արշակ ամս ինն եւ տասն. Արտաշէս ամս քսան. Պերոզ ամս երեսուն եւ չորս. Վաղարշ ամս յիսուն. Արտաւան ամս երեսուն եւ մի: Զսա սպանեալ Ստահրացւոյն Արտաշրի, որդւոյ Սասանայ, բառնալով զթագաւորութիւնն Պարթեւաց, հանելով ի նոցանէ զաշխարհն ժառանգութեան: Բազում են ժամանակիս այսորիկ պատմողք ի Պարսից եւ յԱսորւոց, այլ եւ ի Յունաց: Քանզի ի սկզբանէ թագաւորութեանն Պարթեւաց մինչեւ ցդադարումն ընդ Հռոմայեցւոց կալան գործ, երբեմն հնազանդութեամբ եւ երբեմն պատերազմաւ, զոր պատմէ Պաղեփատոս եւ Պորփիւր եւ Փիլեմոն, եւ այլք բազումք: Բայց մեք ասասցուք ի մատենէն, զոր եբեր Խոռոհբուտ, զԲարսումայի:

Now from this point, let us pass through the number of kings of the clan of Artashe’s, until the kingship was taken from them. After Arshawir, as we said, Artashe’s reigned for 34 years; Darius, 30 years; Arshak, 19 years; Artashe’s, 20 years; Peroz, 34 years; Vagharsh, 50 years; Artawan, 31 years. This last king, Artawan, was killed by Sasan’s son, Artashir the Stahrats’i, who thereby ended the kingship of the Parthians, and taking from them the land of their inheritance. Many are the historians of this period from among the Persians and Assyrians, and also the Greeks, since from the start of the kingship of the Parthians to its termination, the Parthians had dealings with the Romans. Sometimes the Parthians were in submission to the Romans; sometimes, at war with them. The historians Palephatos, Porphyry, Philemon, and many others tell about such. We, however, will tell of events from the book of Barsuma, which Xor’ohbut brought.

Եթէ զի՛նչ առասպելք Պահլաւկաց։

About the fables of the Pahlawik’.

Այս Խոռոհբուտ դպիր եղեալ Շապհոյ թագաւորին Պարսից, եւ ի ձեռս Յունաց անկեալ, յորժամ Յուլիանոս, որ եւ Պառաբատոսն, զաւրու հանդերձ ի Տիզբոն չոգաւ, եւ ի մեռանելն նորա անդ, ընդ Յոբիանու ի Յոյնս ընդ արքունական սպասաւորսն եկն. եւ մերոյ հաւատոյս դաւանեալ անուանեցաւ Եղիազար. եւ յոյն լեզու ուսեալ պատմագրեաց զգործս Շապհոյ եւ Յուլիանու:

This Xor’ohbut had been a scribe of Shapuh, king of the Persians, and had fallen into the hands of the Greeks when Roman emperor Julian, called the Apostate, had gone to Ctesiphon with his troops. Now it happened that when Julian had died there, Xor’ohbut returned to the Greeks with Jovian’s royal attendants. He confessed our Christian faith and was renamed Eleazar. Furthermore, having learned the Greek language, he wrote the history of the deeds of Shapuh and Julian.

Ընդ նմին թարգմանեաց եւ զառաջնոցն պատմութիւնս, մատեան մի, որ գերեկից իւր լեալ Բարսումայի ուրումն անուամբ, զոր Պարսք Ռաստսոհուն կոչեն. յորմէ մեր ուսեալ երկրորդեմք այժմ ի գիրս յայսմիկ, թողլով զառասպելաց նոցա բարբաջմունս: Քանզի անտեղի է մեզ այժմ երկրորդել զառասպելսն յաղագս երազոյն Փափագոյ, եւ արտադատութեան հրոյն մանուածոյ որ ի Սասանայ, եւ պատումն զհաւտիւն, եւ լուսնակն, եւ ախտարմողացն յառաջասացումն որ են քաւդեայք, եւ որ ինչ զկնի այսորիկ. եւ պոռնկական խորհուրդն Արտաշրի հանդերձ սպանութեամբք, եւ անմիտ հանճարաբանութիւն մոգին դստեր վասն նոխազին, եւ որ ինչ այլն ամենայն: Նա եւ այծին դիեցումն մանկանն ընդ հովանեաւ արծւոյն, եւ գուշակումն ագռաւուն, եւ գերապանծին պահպանութիւն առիւծուն հանդերձ արբանեկութեամբ գայլուն. եւ միայնամարտութեանն առաքինութիւն, եւ որ ինչ այլաբանութեանն բերէ կարգ: Այլ մեք ասասցուք միայն զստոյգն, որ ինչ ճշմարտութեանն վայել է պատմութիւն:

Along with this, Xor’ohbut also translated the history of the preceding rulers. This was a book which belonged to his fellow-captive, Barsuma by name, called R’astohun. Learning from this we now will repeat from this book, leaving aside their delusional fables. For it would be pointless now to repeat the fables about P’apag’s dream, and how there was an eruption of curling flame from Sasan, how the herd was surrounded, the moonlight, the predictions of the astrologers (who are Chaldeans), and what happened afterwards. We will not repeat legends about Artashir’s dissolute plan with murders, about the absurd speculations of the mages’ daughter regarding the goat, and about everything else. We will not describe legends about how a goat nursed a baby beneath the shadow of an eagle, the prophecy of the raven, the protection of a magnificent lion with the service of a wolf, about the valor in single combat and about everything that can be considered allegorical. We will speak of only what is known for certain, a history which adheres to the truth.

Առաջին արշաւանք Խոսրովայ յԱսորեստան, յորում համարէր աւգնել Արտաւանայ։

Xosrov’s first invasion of Asorestan, by which he meant to aid Artawan.

Քանզի յետ սպանանելոյն զԱրտաւան եւ թագաւորելոյն Արտաշրի որդւոյ Սասանայ, երկու ցեղք Պահլաւին, որ Ասպահապետի եւ Սուրենի Պահլաւն անուանին, նախանձ պահելով ընդ թագաւորեալ ցեղին իւրեանց հարազատութեան ազգին, որ է Արտաշէսին կամաւ յանձն առին թագաւորել Արտաշրի որդւոյ Սասանայ: Այլ մտերմութիւն պահելով առ եղբայրութիւն ազգականութեանն տան Կարենի Պահլաւին ընդդիմացան պատերազմաւ Արտաշրի որդւոյ Սասանայ: Բայց յառաջագոյն իբրեւ լուաւ զաղմուկ շփոթին թագաւորն Հայոց Խոսրով, դիմեաց յաւգնականութիւն Արտաւանայ, եթէ հնար լիցի աճապարել ապրեցուցանել միայն զԱրտաւան. եւ միջամուխ եղեալ յԱսորեստան լսէ զբաւթ մահուանն Արտաւանայ, եւ զմիաբանութիւն ամենայն զաւրաց Պարսից եւ նախարարաց, նա եւ զիւրոյ ազգին Պարթեւաց եւ Պահլաւկաց, բայց ի ցեղէն Կարենեան. առ որ հրեշտակս առաքեալ, դառնայ յաշխարհս մեծաւ տրտմութեամբ եւ զկծանաւք: Եւ նոյն հետայն փոյթ ընդ փոյթ ազդ առնէ Փիլիպպոսի կայսեր Հռովմայեցւոց, աւգնականութիւն ի նմանէ խնդրելով:

Now after the killing of Artawan and the reigning as king of Sasan’s son, Artashir, two tribes of the Pahlaws, named Aspahapet Pahlaw and Sure’n Pahlaw, willingly consented that Sasan’s son, Artashir, would rule over them—since they were jealous of the rule over themselves of a member of a branch of their own clan who was named Artashe’s. Despite this, Xosrov retained intimacy with the fraternity of his clan in the House of Karen Pahlaw and Xosrov and the Suren resisted with warfare Artashir, son of Sasan. But even before this, when the king of the Armenians, Xosrov, had heard the commotion of confusion over the revolt, he went to the aid of Artawan so that, at the least, he might be able to save only Artawan. However, upon invading Asorestan, Xosrov received the sad tiding of Artawan’s death, and news about the uniting of all the troops of the Persians and the lords—including his own clan, the Parthians, and Pahlaws with the exception of the Karen branch. Having sent messengers to the latter, he returned to our land in great sorrow and regret. Then Xosrov immediately sent to the emperor of the Romans, Phillip, requesting assistance from him.

Խոսրովայ աւգնականութիւն գտեալ ի Փիլիպպոսէ, դիմէ ի վերայ Արտաշրի պատերազմաւ։

Xosrov, receiving aid from Phillip, goes against Artashir in battle.

Աղմուկ խռովութեան լեալ ի թագաւորութեանն Փիլիպպոսի ոչ կարաց ի Հռոմայեցւոց գնդացն պարապեցուցանել, առ ի զաւրավիգն լինել Խոսրովայ: Այլ աւգնէ նմա ի ձեռն գրոյ, հրամայելով սատարել նմա յամենայն կողմանց: Որոց ընկալեալ զայսպիսի հրաման հասանեն նմա յաւգնականութիւն յԵգիպտոսէ եւ յանապատէն մինչեւ ի ծովեզերսն Պոնտոսի: Որոյն գտեալ զայսչափ բազմութիւն, խաղայ ի վերայ Արտաշրի. եւ ճակատ տուեալ ի փախուստ դարձուցանէ, թափելով ի նմանէ զԱսորեստան եւ զայլ արքայանիստ աշխարհս:

As there was the clamor of disturbance in Phillip’s realm, he could not reduce the fighting capacity of the Roman brigades, by being a military support for Xosrov. But Phillip aided him by means of a letter, commanding that Xosrov be supported from all areas of the Roman Empire. Receiving such an order, they sent him assistance including aid from an area extending from Egypt and the desert to the shores of the Pontic Sea. Finding himself in possession of such a multitude, Xosrov advanced against Artashir. Giving battle, Xosrov put Artashir to flight, divesting him of Asorestan and other lands of royal residence.

Դարձեալ յղէ ի ձեռն հրեշտակաց առ իւր տոհմայինսն Պարթեւ եւ Պահլաւիկ ազգս, եւ առ ամենայն զաւրս աշխարհին Քուշանաց, զի առ նա եկեալ վրէժս յԱրտաշրէ պահանջեսցեն, եւ զարժանաւորն ի նոցանէ թագաւորեցուսցէ, զի մի՛ տէրութիւնն հեռասցի յինքեանց: Իսկ նոցա ոչ առեալ յանձն, յառաջասացեալ ցեղիցն, որ Ասպահապետ եւ Սուրենեան անուանին դառնայ Խոսրով յաշխարհս մեր. ոչ այնչափ ուրախացեալ ընդ յաղթութիւնն, որչափ ընդ վերջակացութիւն ազգականացն դժգմեալ: Յայնժամ հասանեն առ նա ոմանք ի հրեշտակաց իւրոց, որք ի պատուականագոյն ազգն երթեալ էին, ի խորագոյն աշխարհն, ի նոյն ինքն ի ներքս ի Բահլ. բերին նմա համբաւ, եթէ «ազգական քո Վեհսաճան, հանդերձ ցեղիւն իւրով Կարենեան Պահլաւին, ոչ հնազանդեաց Արտաշրի, այլ ի կոչ քո դիմեալ գայ առ քեզ»:

Again, by means of messangers, Xosrov sent word to his clanal Parthians and the Pahlaw line and to all forces in the land of the Kushans that they should come to him to demand vengeance from Artashir. Xosrov also said that he would enthrone as king a worthy one from among them so that the lordship should not pass from them. However, those aforementioned lines named Aspahapet and Surenean, did not agree and Xosrov returned to our land not so much rejoicing over the victory, as mourning over the dissolution of unity among his relatives. At that point there reached him some of the messengers that he had sent to the most venerable clan in the depths of the land of Iran, to the one ruling in Bahl itself, bringing him the news that “your relation, Vehsachan, with his Karenean Pahlawi clan, did not submit to Artashir. Indeed, at your call they are coming to you.”

Դարձեալ յարձակումն Խոսրովայ ի վերայ Արտաշրի, առանց Հռոմայեցւոց աւգնականութեան։

Again Xosrov attacks Artashir, this time without help from the Romans.

Թէպէտ եւ յոյժ զուարճացաւ Խոսրով ընդ լուր գալստեան ազգականացն, սակայն ոչ յամեաց ուրախութիւնն, ընդ հուպ հասանելով բաւթն, եթէ ինքնին Արտաշիր հանդերձ միաբանութեամբ զաւրացն հետահաս եղեալ կոտորեաց զամենայն ցեղ Կարենեան Պահլաւին, ջնջելով զամենայն արու, յերիտասարդաց մինչեւ ցստընդիայս, բայց ի միոյ տղայոյ, զոր առեալ մտերիմ տան նորա, Բուրզ անուն, փախեաւ յաշխարհն Քուշանաց, առ հզաւրս ոմանս նորա հասուցանելով ազգայինս. զոր բազում ջանիւք խնդրեալ Արտաշրի զմանուկն ի ձեռն առնուլ ոչ կարաց յազգականացն կուսակցելոց. մինչեւ յոչ կամաց երդնուլ անկասկած լինել մանկանն. վասն որոյ բիւր առասպելս յաւդեցին Պարսք զնմանէ, անբանից սպասաւորել մանկանն: Սա է Պերոզամատն, նախնի մեծի ազգին Կամսարականաց, զոր յիւրում տեղւոջն պատմեսցուք: Այլ մեք այժմ որ ինչ զկնի կոտորածի ազգին Կարենեան Պահլաւին, զորոյ զվրէժն ոչ թուլագոյնս ինչ խնդրեաց թագաւորն Հայոց Խոսրով:

Although Xosrov was greatly delighted at the news of the coming of his relations, the happiness did not last long, since the sad tidings soon arrived that Artashir himself, with the united military forces, had pursued them and killed the entire tribal grouping of the Karenean Pahlaws, exterminating all males from the young men down to the suckling babes. However, there was one surviving boy whom an intimate of his House named Burz took and, fleeing to the land of the Kushans, brought him to some of his powerful relatives. Now although Artashir expended much effort trying to get his hands on the child, due to the support of the boy’s relatives, he was not able to accomplish this. Artashir unwillingly was forced to swear that the child would not be in danger. On this occasion, the Persians composed myriad fables about him—how dumb beasts served the child. This child was Perozamat, ancestor of the great clan of the Armenian Kamsarakans, about whom we shall speak in the proper place.

Թէպէտ վախճանեալ Փիլիպպոսի եւ շփոթեալ թագաւորութիւնն Հռոմայեցւոց, մարդ ի մարդոյ առնլով զտէրութիւնն սակաւ ժամանակեայ, Դեկիոս եւ Գալլոս եւ Վաղերիանոս կայսերք, որք ոչ աւգնեցին նմա, սակայն Խոսրով զաւրաւք իւրովք եւ այլովք սիրելեաւք յարեցելովք յինքն եւ հիւսիսային ազգաւք Արտաշրի յաղթեաց, հալածական առնելով մինչեւ յաշխարհն Հնդկաց:

However, at present, we shall describe what happened after the destruction of the Karenean Pahlaw line. Xosrov, king of the Armenians, was not slack in seeking vengeance for the killings. Now after Phillip’s death and due to the confusion in the realm of the Romans—with one man after another reigning in a short space of time, emperors Decius, Gallus, and Valerianus—no one aided Xosrov. And so Xosrov, with his own troops and those of his friends and associates and of the northern peoples, defeated Artashir, chasing him as far as the land of the Indians.

Յաղագս գալստեանն Անակայ եւ լինելութեան սրբոյն Գրիգորի։

About the arrival of Anak and the begetting of Saint Gregory.

Արդ փախուցեալ ի Խոսրովայ Արտաշիր մինչ ի յաշխարհն Հնդկաց եւ նեղեալ յոյժ բազում խոստմունս նախարարացն առնէր, թէ ոք բուժեսցէ զնա յայնմանէ, եթէ՛ հնարիւք դեղոց եւ եթէ գաղտնի խողխողմամբ սրոյ. պէս պէս պարգեւս տալ խոստանայր. «Մանաւանդ Պարթեւազանցդ, ասէ, դիւրահնար գոգցես ի ձեռն կեղծաւոր սիրոյ զդաւելն. ազգականութեան անուամբ պատրել ի դոսա վստահանայ»: Խոստանայր զբուն տունն դարձուցանել ի նոսա, որ Պահլաւն կոչէր, զարքայանիստ քաղաքն Բահլ, եւ զամենայն աշխարհն Քուշանաց: Նա եւ թագաւորութեան ձեւ եւ շուք խոստանայր, եւ զհասարակ Արեաց, ընդ իւրով ձեռամբ երկրորդ իւր լինել: Յոր հրապուրեալ Անակ, որ էր ի ցեղէն Սուրենեան Պահլաւէ յանձն առնու սպանանել զԽոսրով: Եւ հատուածի պատճառաւ փախստական լինի յԱրտաշրէ. եւ զհետ մտանելով զաւրացն Պարսից առ պատճառէ, որպէս թէ փախստական վարելով զնա ընդ Ասորեստան հանեն առ եզերբ սահմանացն Ատրպատականի ընդ մէջ Կորդուաց: Զոր լուեալ մեծին Խոսրովայ յՈւտէացւոց գաւառին, իբր զԿարենեանցն կարծեցեալ եկաւորութիւն գունդ առաքէ յաւգնականութիւն Անակայ: Որոց պատահեալ Անակայ ածեն զնա հրամանաւ թագաւորին ի գաւառն, որ անուանեալ կոչի Արտազ, ի տեղի դաշտավայրս, ուր յայտնեցան նշխարք սրբոյ եւ մեծի առաքելոյն մերոյ Թադէի:

Now Artashir, who had fled from Xosrov as far as the land of the Indians and was in dire straits, made many promises to the lords. He promised that he would give diverse gifts to whomever helped him recover from this disaster by some means—either by administering poison, or clandestine murder by stabbing with a sword. Artashir said: “This is especially true for you descendants of the Parthians: it would be simple to practice duplicity with him, feigning affection under the guise of clan relationship, a claim which he would trust.” Artashir promised that he would return to those called Pahlaw their native House, the royal residential city, Bahl, and the entire land of the Kushans. He promised the form and splendor of kingship, half the land of the Aryans and that his deliverer would be second in command in the lands under his own control. Now Anak, who was from the line of the Surenean Pahlaws, was charmed by these offers, and agreed to kill Xosrov. Under the pretext of a break with Artashir, Anak fled from him; and, on the same pretext, the forces of the Persians chased after him, pursuing him as though a fugitive through Assyria, right up to Korduk on the edge of the borders of Atrpatakan. Now when Xosrov the Great heard about this, he was in the district of the Ute’ians. Believing the arrival to be Kareneans, Xosrov sent a brigade to help Anak. When they encountered Anak, they sent him, at the king’s order, to the district named Artaz in the same place in the plains where were revealed the relics of our blessed and great apostle, Thaddeus.

Եւ աստ ասեմ զրոյց զսքանչելի ծերոյն որ ասէր, եթէ «ի նախնեաց ունիմ սովորութիւն, որդի ի հաւրէ առնլով զյիշատակ զրուցացս այսոցիկ», որպէս Ոլիմպիոդորայն յաղագս Տարաւնոյ եւ Սիմն կոչեցեալ լերինն: Արդ ի բնակելն Անակայ ի դաշտին Արտազու պատահէ նմա տեղի աւթարանին մաւտ առ դիրս սրբոյ Առաքելոյն, որպէս թէ ի ներքսագոյն սրսկապանի խորանին. եւ անդ ասեն զյղութիւն մաւր սրբոյ եւ մեծի մերոյ Լուսաւորչին: Վասն որոյ եւ զնորին Առաքելոյ շնորհսն ընկալեալ որ առ հանգստարանաւ նորին զլինելութիւն էառ զնորին ելից զհոգեւոր մշակութեանն պակասութիւն:

And here I will relate a tale told by the marvelous old man: “From my ancestors I have the custom of transmitting memories of these stories, from father to son—like Olympiodorus—relating tales about Taro’n and the mountain called Sim. Now when Anak was dwelling on the plain of Artaz, it happened that he passed the night by the grave of the holy apostle, which was located below the far side of his tent. And it was in that spot, they say, that the impregnation of the mother of our holy and great Illuminator Gregory took place. As a result, Gregory received the grace of that same apostle from his place of repose, and fulfilled what was absent in his spiritual labors.

Եւ յետ անցանելոյ երկուց ամաց գալստեանն Անակայ ի Հայս յերրորդումն սպանանէ զԽոսրով, որ թագաւորեաց ամս քառասուն եւ ութ: Եւ մեռանի ինքն եւ իւրքն ամենայն, պահելով խնամոցն Աստուծոյ զսա միայն, որ ակնարկութեամբն Աստուծոյ եւ շնորհաւք Առաքելոյն ստեղծանել կամ լուսաւորել ասեմք յարգանդի մաւրն, զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ի ձեռն տալով նմա: Իսկ զմնացեալսն ի զրուցացս ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս:

Two years had passed from the time of Anak’s coming among the Armenians. It was on the third year that he killed Xosrov, who had reigned for 48 years. He himself and all his own people died in reprisal. But by the care of God, only one of Anak’s descendants, Gregory, was spared, he, who was created or illuminated by God’s providence and the grace of the Apostle in his mother’s womb, giving him apostolic grace. As for other details of the story, Agat’angeghos will inform you about them.

Յաղագս Փերմելիանեայ եպիսկոպոսի Կեսարու Կապադոկացւոց եւ պատմութեան նորին։

About Firmilian, bishop of Cappadocian Caesarea, and his history.

Փերմելիանոս եպիսկոպոս Կեսարու Կապադովկացւոց էր այր սքանչելի յուսումնասիրութեան, որ եւ ի տղայութեան իւրում առ Որոգինէս երթեալ վարժեցաւ: Սա բազում խաւսս արար, յորոց մի է պատմութիւն հալածանաց եկեղեցւոյ, որ յառաջ յաւուրս Մաքսիմիանոսի եւ Դեկոսի յարեաւ եւ որ հուսկ յետոյ յամս Դիոկղետիանոսի, շարայարեալ ի նա եւ զգործս թագաւորացն: Յորում ասէ վեշտասաներորդ եպիսկոպոս կացեալ Աղեքսանդրացւոց Պետրոս, վկայեալ յիններորդ ամի հալածանացն: Գրէ զբազումս վկայեալս եւ ի Խոսրովայ, ի մերում աշխարհիս, համայն եւ յետ նորա աւտարք յաւտարաց: Բայց զի ոչ ճշմարտութեամբ եւ ոճով պատմէ, եւ ոչ զանուանսն նշանակէ կամ զտեղիս կատարմանցն ոչ ինչ կարեւորագոյն համարեցաք երկրորդել: Նոյնպէս եւ զԱնտոնինէ որդւոյ Սեւերեայ ասէ պատերազմեալ ընդ Վաղարշայ Պարսից արքայի ի Միջագետս, եւ մեռանել ի մէջ Եդեսիայ եւ Խառանու, եւ մերոյն Խոսրովու ոչ յոք հակամիտեալ:

Firmilian, bishop of Cappadocian Caesarea, was a marvelous scholar who, in his youth, had gone to Origen and was educated by him. Firmilian wrote many treatises, one of which is a history of the persecutions of the Church, which started under emperors Maximian and Decius and lasted through the years of Diocletian. He has set out in this work also the deeds of contemporary kings. In this book he says that Peter, who was the 16th bishop of the Alexandrians, was martyred in the ninth year of the persecutions. He wrote about many martyrdoms in our land caused by Xosrov, just as after him he wrote of others martyred by others. However, since Firmilian did not narrate accurately and not in good style, and does not mention either names of the martyrs or the sites of their martyrdom, we did not consider it crucial to repeat that information. Firmilian also reports that Antoninus, son of Severus fought with the king of the Persians, Vagharsh, in Mesopotamia and died between Edessa and Harran, and our Xosrov did not join either side.

Իսկ որ ինչ զկնի մահուանն Խոսրովայ մինչեւ ցթագաւորութիւնն Տրդատայ ի ժամանակս անիշխանութեանն պատմէ ստոյգ համարելով երկրորդեմք քեզ համառաւտ բանիւք: Բայց եւ որ ինչ ի թագաւորութեանն Տրդատայ եւ յետ նորա, ոչ հեղգութեամբ եւ անզգուշաբար վրիպեալ, եւ ոչ կամաւոր սխալանաւք ի սմա յարմարեալ բան, այլ որ ինչ ի յիշատակաց դիւանագիր մատենիցն Յունաց: Իսկ ըստ նմանեացն ապա եւ որ ինչ ի համբաւուց արանց իմաստնոց եւ հնախաւս սիրաբանից ստուգապէս տեղեկացեալ, արդարաբար քեզ զրուցեցաք:

Now as regards what transpired from after Xosrov’s death until the kingship of Trdat in the time of anarchy we consider that Firmilian narrated events accurately, and therefore we shall concisely repeat his information for you. As for describing events for the reign of Trdat and after him, we have not erred lazily or carelessly nor have we, with complacent errors, adapted the material. Rather, we have followed what comes from records of archival books of the Greeks. Following such examples, we also narrated for you truthfully everything we had thoroughly learned from the reports of wise men and experts of antiquity, lovers of literature.

Դիմումն ի մեզ Արտաշրի, եւ յաղթել կայսեր Տակիտոսի։

Artashir comes against us, and his victory over emperor Tacitus.

Նոյն այր ասէ, եթէ յետ սուսերահարն լինելոյ Խոսրովու, միաբանեալ նախարարք Հայոց ածեն իւրեանց յաւգնականութիւն զզաւրս Յունաց որ ի Փռիւգիայ Պարսից ընդդիմանալ եւ պահել զաշխարհս: Եւ իսկոյն ազդեցին Վաղերիանոսի կայսեր: Բայց վասն զի Գուդք անցեալ ընդ Դանուբ գետ զբազում գաւառս գերի վարեցին, եւ զԿիւկղադայ կղզիս աւար առին վասն որոյ ոչ ժամանէ մերոյ աշխարհիս թեւարկել Վաղերիանոս. նա եւ ոչ յերկարէ զկեանսն, առնլով ի նմանէ զթագաւորութիւնն Կղաւդիոս, եւ յետ նորա Աւրեղիանոս, հուպ ընդ հուպ փոխանորդելով զմիմեանս. այլ եւ ամսականաւք թագաւորեալ Կիւնտոս եւ Տակիտոս եւ Փղոռիանոս եղբարք: Վասն որոյ համարձակաբար արշաւեալ ի մեզ Արտաշրի, եւ զզաւրս Յունաց փախստական արարեալ, գերելով զյոլով մասն աշխարհիս յաւեր դարձուցանէ: Յորմէ գաղթեալ նախարարքն Հայոց, հանդերձ ազգաւն Արշակունեաց ի Յոյնս ապաւինէին. յորոց մի էր եւ Արտաւազդ Մանդակունի, որոյ առեալ զՏրդատ որդի Խոսրովու ի դուռն կայսեր հասուցանէր: Վասն որոյ հարկաւորեալ Տակիտոս ընդդէմ Արտաշրի գայ զկողմամբք Պոնտոսի, եւ զեղբայր իւր զՓղոռիանոս այլով գնդաւ ընդ Կիւլիկիայ արձակէ: Իսկ Արտաշիր հասեալ ի Տակիտոս ի փախուստ դարձուցանէ, որ եւ սպանաւ ի յիւրոցն ի Ճանիւս Պոնտացւոց, որ են Խաղտիք. նոյնպէս եւ եղբայր նորա Փղոռիանոս յետ ութսուն եւ ութ աւուր ի Տարսոն:

The same man Firmilian says that after Xosrov had been killed by the sword, the lords of the Armenians, in one accord, brought to their aid troops of the Greeks then located in Phrygia, to resist the Persians and to preserve the land. They immediately notified Emperor Valerian. However, since the Goths had crossed the Danube River and had enslaved many districts and laid waste the Cyclades islands, Valerian‘s forces did not arrive in time to protect our land. Moreover, Valerian himself did not live much longer. Claudius took the kingship from him and then Aurelianus ruled, one replacing the next in quick succession. And then, ruling for some months, the brothers Quintus, Tacitus, and Florian. Consequently, Artashir boldly invaded us; and put the Greek troops to flight. The Persians also captured many parts of the land, and wrecked it. As a result, the Armenian lords with the Arsacid clan emigrated from this, going to the Greeks for refuge. One of these was Artawazd Mantakuni, who took Xosrov’s son Trdat and got him to the emperor’s court. Consequently, Tacitus was obliged to come against Artashir in the Pontic area while sending his brother, Florian, with another brigade to Cilicia. But Artashir caught up with Tacitus and put him to flight. Tacitus later was killed by his own troops in Pontian Chaniws, that is, in Xaghtik’. The same thing happened to his brother, Florian, in Tarsus 88 days later.

Յաղագս խաղաղութեան Պարսից եւ Յունաց, եւ շինելոյ Արտաշրի զՀայս յամս անիշխանութեանն։

Regarding the peace between the Persians and Greeks and Artashir’s developing of Armenia during the years of anarchy.

Բայց Յունաց թագաւորեաց Պռոբոս, եւ խաղաղութիւն արարեալ ընդ Արտաշրի բաժանէ զաշխարհս, սահմանադրութեամբ փոսս գործելով: Եւ Արտաշրի նուաճեալ զազգ նախարարացն զգաղթեալսն անդրէն դարձուցանէ, եւ զամրականսն ի վայր իջուցանէ, բայց ի նախարարէ ումեմնէ, որոյ անուն Օտայ կոչէր, ի տոհմէն Ամատունեաց, որ փեսայ էր ազգին Սղկունեաց եւ սնուցող Խոսրովիդխտոյ, դստեր Խոսրովայ, որջացեալ յամուրն Անի իբր ի կաղաղի հանդարտութեան ղաւղեալ:

Probus ruled as king over the Greeks and, making peace with Artashir, divided our land using trenches to mark the boundaries. Artashir, having subdued the lordly clans, returned those who had emigrated and brought out of their fortresses those who had taken refuge there, except for a certain lord named Otay of the Amatuni tohm, a son-in-law of the Slkuni clan, and nourisher of Xosroviduxt, daughter of Xosrov, who had holed up in the fortress of Ani, as if hiding in the safety of his den.

Իսկ Արտաշրի գեղեցկապէս յարդարեալ զաշխարհս Հայոց ի կարգ առաջին հաստատէր: Նա եւ զԱրշակունիսն, զմեկուսացեալսն ի թագէն եւ յԱյրարատն բնակելոյ, կարգէ ի նոյն տեղիս մտիւք եւ ռոճկաւք, որպէս եւ էինն: Եւ զմեհենիցն պաշտամունս առաւել եւս յորդորէ. այլ եւ զհուրն որմզդական, որ ի վերայ բագնին որ ի Բագաւան, անշէջ հրամայէ լուցանել: Բայց զանդրիսն, զոր արար Վաղարշակ պատկեր իւրոց նախնեացն հանդերձ արեգակամբ եւ լուսնիւ յԱրմաւիր, եւ փոխեցան յԱրմաւրայ ի Բագարան եւ դարձեալ յԱրտաշատ զայնոսիկ փշրէ Արտաշիր: Եւ զերկիրս գրով ընդ հարկաւ իւրով արկանէ, եւ ամենեւիմբ զիւր անունն հաստատէ:

Artashir nicely settled matters in the land of the Armenians, reestablishing the former order. Moreover, as for the Arsacids who had been deprived of the crown and from dwelling in Ayrarat, he reconfirmed them in their same places with incomes and stipends. He encouraged the further worship of the gods, and the Ormazdean fire which was on the altar at Bagawan, he ordered that it be kept burning perpetually without extinguishing. However, Artashir ordered broken up the statues erected by Vagharshak in Armawir, the images of his ancestors along with the Sun and Moon—which had been transferred from Armawir to Bagaran and again to Artashat. Artashir enrolled the country in taxation and fully established everything under his own name.

Նա եւ զսահմանս հաստատեալս յԱրտաշիսէ, զքարինս յերկրի կացուցանելով, նորոգեաց, եւ յիւր անունն փոխելով Արտաշիրական անուանեաց: Եւ կալաւ զաշխարհս մեր որպէս զմի յաշխարհացն իւրոց, պարսիկ գործակալաւք, ամս քսան եւ վեց. եւ յետ նորա որդի նորին, որ անուանեցաւն Շապուհ, որ լսի Արքայամանուկ ցթագաւորելն, Տրդատայ, ամ մի:

In addition, Artashir confirmed the borders of Artashe’s, setting stones in the ground and changing their descriptive name to his own Artashirian name. He treated our land as one of his own lands and ruled with Persian officials for 26 years. After him, his son Shapuh (which means king’s son), ruled for one year until the accession to the throne of Trdat.

Կոտորումն ազգին Մանդակունեաց յԱրտաշրէ։

Destruction of the Mandakuni clan by Artashir.

Բայց Արտաշրի լուեալ էր, թէ ոմն ի նախարարացն Հայոց առեալ զմի յորդւոցն Խոսրովայ, փախուցեալ ապրեցոյց, ի դուռն կայսեր հասուցանելով: Եւ քննեալ թէ ո՛վ ոք նա իցէ եղեւ վերահասու, թէ նա է Արտաւազդ յազգէն Մանդակունեաց. հրամայեաց զամենայն ազգն ջնջել սատակմամբ: Քանզի ի գաղթելն Հայոց յԱրտաշրէ գաղթին եւ նոքա ընդ ցեղս այլոց նախարարացն. եւ ի նուաճելն Արտաշրի զայլսն դառնան եւ նոքա, եւ սատակին սրով ամենեքին: Բայց զկոյս մի գեղեցկադիմակ, ի քերցն Արտաւազդայ, գողացեալ Տաճատայ ուրումն, որ էր յազգէն Աշոցան, ի զաւակէ Գուշարայ հայկազնոյ, փախուցեալ ի Կեսարացւոց քաղաքն ապրեցուցանէր, ամուսնաւորեալ ընդ ինքեան վասն չքնաղագեղ կերպարանին:

Artashir, however, had heard that a certain one of the Armenian lords, having taken one of the sons of murdered king Xosrov, saved him by fleeing, reaching the court of the Roman emperor. Then Artashir, investigating who that person might be, discovered that the child’s savior was Artawazd of the Mandakuni clan, and ordered that the entire clan be exterminated. For at the time of the emigration of Armenians from Artashir, the Mandakunik’, too, moved along with the other lordly clans. When Artashir had brought them to submission, they also returned, and all died by the sword. However, a maiden with a beautiful visage, who was one of Artawazd’s sisters, was abducted by a certain Tachat of the Ashots’ clan, who was of the descendants of Gushar the Haykid. Having saved her life by fleeing to the city of Caesarea, Tachat married her because of her beautiful appearance.

Յաղագս նահատակութեանն Տրդատայ յամս անիշխանութեանն Հայոց։

Regarding Trdat’s exploits during the years of anarchy among the Armenians.

Պատմէ զնահատակութեանցն Տրդատայ, նախ ի մանկութեանն յերիվար կամակար աշտանակեալ, եւ կորովի ձիավարեալ, եւ զէնս շարժեալ յաջողակաբար, եւ այլ պատերազմականս ուսանել ախորժակս. ապա ըստ Պեղոպոնէսացւոց մեհենական հրամանին Հիփիտեայ ի մրցանակս ագոնին առաւելեալ քան զԿղիտոստրադոս հռոդացի, որ զվզէ եւեթ կալեալ յաղթէր. դարձեալ եւ քան զԿերասոս արգիացի, զի նա զկճղակ եզին թափեաց. իսկ սա զերկուց ցլուց վայրենեաց միով ձեռամբ կալեալ զեղջերէն, թափեաց հանդերձ ընդվզեալ ջախջախմամբ: Եւ ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառավարել կամեցեալ ի հմտութենէ հակառակորդին ոստուցեալ յերկիր անկաւ, եւ բուռն հարեալ արգել զկառսն. ընդ որ ամենեքին զարմացան: Եւ ի պատերազմելն Պրոբոսայ ընդ Գութս, եղեւ սով սաստիկ. եւ յոչ գտանելոյ շտեմարանաց յարեան զաւրքն ի վերայ եւ սպանին զնա. նոյնպէս եւ ի վերայ ամենայն իշխանացն դիմեցին: Իսկ Տրդատ միայն ընդդէմ կացեալ չեթող զոք մտանել յապարանսն Լիկիանոսի, առ որում ինքն Տրդատ էր:

Firmilian relates the exploits of Trdat. First, in his youth, Trdat tamed a wild horse, being a skilled horseman and successful in using weapons, and with an appetite for military training. Moreover, in the boxing event—according to the oracle of the Peloponnesian temple of Pythia—Trdat surpassed Clitostratus of Rhodes who knew how to overthrow an opponent with a neck hold. Again, Trdat outdid Cerasos of Argos—for the latter pulled out the hoof of an ox, whereas Trdat with one hand held two wild bulls by the horns, tore them off, and broke their necks. Furthermore, wanting to drive a chariot in a horse race in the great circus, he was thrown to the ground by a skilled opponent. But he seized and stopped the chariot, amazing everyone. During the war between Probus and the Goths, there was a terrible famine, and since there were no supplies, the soldiers rose up against him and killed him. They also attacked all the other princes. But Trdat alone resisted them, not allowing anyone to enter the palace of Licinius, with whom Trdat was.

Բայց Կարոս հանդերձ որդւովքն Կարինեաւ եւ Նոմերիանոսիւ թագաւորեաց. եւ զաւրաժողով եղեալ, ետ ճակատ ընդ Պարսից արքային, եւ յաղթեալ դարձաւ ի Հռոմ: Վասն որոյ բազում ազգս ի սատարութիւն կալեալ Արտաշրի, թիկունս արարեալ զանապատն Տաճկաստանի դարձեալ ետ ճակատ ընդ զաւրս Հռոմայեցւոց կրկին, աստի եւ անտի Եփրատու, յորմէ սպանաւ Կարոս ի Յռինովն: Նոյնպէս եւ Կարինոս, որ ի վերայ Կոռնակայ չոգաւ յանապատ, ընդ որում եւ Տրդատ. եւ սատակեցաւ նա եւ զաւրն, եւ մնացեալքն ի փախուստ դարձան:

Then Carus reigned with his sons Carinus and Numerian. Mustering troops, he gave battle to the king of the Persians and defeated him, and then returned to Rome. As a result of his defeat, Artashir secured the support of many peoples. Having the support of the desert Arabs of Mesopotamia, Tachkastan. Artashir again fought against the Roman troops on both sides of the Euphrates. Carus was killed in Rinon. Similarly, Carinus who had marched into the desert against Kor’nak was killed with his troops, while the survivors, including Trdat who had gone with Carinus, turned to flight.

Յորում եւ Տրդատայ վիրաւորեալ երիվարն ոչ աճապարեաց ընդ փախստեայսն, այլ առեալ զզէն իւր եւ զկազմած ձիոյն ի լուղ ընդ լայնատարած եւ խորայատակն անցանէր ընդ Եփրատ ի բուն զաւրսն իւրեանց, ուր Լիկիանոսն էր: Ընդ նոյն աւուրս լինի սպանեալ եւ Նոմերիանոս ի Թրակէ, եւ փոխանորդէ զթագաւորութիւնն Դիոկղետիանոս: Իսկ որ ինչ ի նորա ժամանակի Տրդատայ գործք ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս:

Now it happened that Trdat’s horse had been wounded, and so Trdat did not hasten to go with the fugitives. Rather, he took his weapons and the horse’s harness, and swam across the wide and deep Euphrates to his own forces, where Licinius was. In the same period, Numerian was killed in Thrace and Diocletian replaced him on the throne. Agat’angeghos will inform you about what deeds Trdat did in his day.

Յայտարարութիւն սակաւուք սննդեան եւ վարուց Գրիգորի եւ որդւոցն, եւ թղթոյն Արտիթեայ եպիսկոպոսի, որ վասն հարցմանն Մարկոսի միայնակեցի ի Յագռոճանի։

A brief exposition of the upbringing and life of Gregory and his sons, from the letter of bishop Artites regarding the question of the hermit Mark of Yagr’ochan.

Այր ոմն ի Պարսից, ոչ ի փոքունց եւ յաննշանից, որում անուն էր Բուրդար, գնացեալ անտի եւ եկեալ ի կողմանս Գամրաց պանդխտեցաւ ի Կեսարիայ: Եւ առեալ կին ի հաւատացելոց, որում անուն Սոփի կոչէր, զքոյր ուրումն մեծատան, որ Եւթաղիոս յորջորջէր, դարձաւ անդրէն գնալ յերկիրն Պարսից հանդերձ կնաւ իւրով. զորոյ զհետ մտեալ Եւթաղեայ համոզեալ արգելոյր: Որոյ հանդիպեալ ծննդեան մերոյ Լուսաւորչին ըստ պատահման մտանէ ստընտու մանկանն. եւ ի հասանել աղետին առեալ Եւթաղեայ զքոյր իւր եւ զայր նորա հանդերձ մանկամբն ի Կապադովկացւոց աշխարհն դառնայր: Այլ զայս ամենայն գործէ յառաջատեսութիւնն Աստուծոյ, որպէս կամք են իմոյս ասել բանի, յաղագս որ ի մեզ փրկութեան ճանապարհ: Ապա թէ ոչ, որո՞ւմ յուսոյ ակն ունելով զմանուկն պահլաւիկ ի Հռոմայեցւոց իշխանութեանն սնուցանէին, եւ Քրիստոսի ընծայէին հաւատոց:

Now there was a certain man named Burdar among the Persians—not a small or insignificant man—who had quit those parts and come to the Cappadocia area where he took shelter in Caesarea. Having taken a wife—who was named Sop’i, and was the sister of a certain rich man named Euthalius, from among the believers—he left there with his wife to return to the country of the Persians. But he was pursued by Euthalius, who convinced him not to continue his departure. At this point the birth of our Illuminator occurred and Sop’i happened to become the child’s wet-nurse. When disaster struck, Euthalius took his sister and her husband with the child and returned to the land of the Cappadocians. As I understand it, all this happened through God’s foresight, which acted to show us the path to salvation. Otherwise, what hope or expectation did they have nourishing a Pahlawik child in the Roman Empire, dedicating him to the Christian faith?

Բայց յարբունս հասակի հասեալ մանկանն փեսայացուցանէ հաւատացեալ ոմն այր, որում անուն էր Դաւիթ, ի դուստր իւր Մարիամ. որ յետ երից ամաց երկուց որդւոց լինելոյ, ի կամաց երկոցունց մեկնեալ ի միմեանց զատչին: Մարիամ հանդերձ մանկամբն կրտսերաւ ի վանս կանանց երթեալ կրաւնաւորէր. որոյ յարբունս հասեալ մանկանն, զհետ ընթանայ միայնաւորի ուրումն, որում անուն էր Նիկոմաքոս: Իսկ անդրանիկն առ դայեկաց մնացեալ, որ ապա աշխարհավարեալ ամուսնացաւ: Բայց հայր նոցին Գրիգոր անցեալ գնաց առ Տրդատ զհայրենեացն հատուցանել պարտիս, կամ որպէս պարտ է ասել ճշմարտութեամբ զառաքելութեանն վիճակ մերոյ աշխարհիս եւ զքահանայապետութեանն հանդերձ մարտիրոսութեամբն վարժելով:

When the boy reached puberty, he was married to Mariam, daughter of a believer named Dawit’. After three years and the birth of two sons, they both willingly separated from one another. Mariam, along with the youngest child, entered a monastery for women, and she became a nun. This child, upon reaching puberty, followed a certain hermit named Nicomachus. But the elder child remained with dayeaks and later followed a secular life and married. But their father, Gregory, went to Trdat to repay his father’s debt, or as one must express it more accurately to take upon himself the task of apostleship and high priesthood in our land, along with martyrdom.

Բայց արդարեւ հաւր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել. զի ո՛չ նա խնդրեաց զորդիսն յորժամ դարձաւ ընդ Տրդատայ, եւ ոչ նոքա չոգան առ նա. եւ այն գրեա՛ թէ վասն երկիւղի հալածանացն. բայց եւ ոչ ի քահանայանալն եւ ի փառաւորել հաւրն երեւեալ պերճացան նոքա: Վասն որոյ եւ ոչ նա յամեաց ի Կեսարիայ, այլ փութապէս դարձեալ ի Սեբաստացւոց քաղաքին անսայր հաւաքել զնիւթ վարդապետութեանն: Այլ թէ եւ բազում աւուրս արարեալ ի Կեսարիայ ոչ ինչ, զորոց զմտաւն ածէր առնելոց էին, անսպառին եւ անանցականին միայն սկելով. որք ոչ զպատիւն յինքեանս ձգէին, այլ պատիւն զհետ նոցա ընթացաւ, որպէս ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս:

Truly, the sons of a marvellous man turned out to be more than amazing. For when Gregory returned with Trdat, he did not seek his sons, nor did they go to him. Granted, this could have been out of fear of persecution at that time, but even during the period of their father’s priesthood and glorification, they did not inflate with pride. Consequently, he did not tarry in Caesarea but instead quickly returned to the city of Sebastia and began collecting material for his teaching (vardapetut’iwn). But even if he had spent many days in Caesarea, his sons did nothing which would have worried him, for they cared only for that which has no end and does not pass away. They did not strive for honors, but honors accompanied them wherever they went, as Agat’angeghos informs you.

Եթէ ուստի՛ եւ զիա՛րդ ազգ Մամիկոնէից։

From where and how the Mamikonean clan arose.

Վախճանեալ Արտաշրի որդւոյ Սասանայ թողու զթագաւորութիւնն Պարսից որդւոյ իւրում Շապհոյ: Ի սորա աւուրս ասեն եկեալ ի Հայս նախնի ազգին Մամիկոնէից յարեւելից հիւսիսականէն, ի քաջատոհմիկ եւ ի գլխաւոր աշխարհէ եւ ամենայն հիւսիսականաց ազգաց առաջին ասեմ իսկ զՃենացն. որ ունին զրոյցս այսպիսիս:

When Sasan’s son Artashir died, he left the kingdom of the Persians to his son, Shapuh. They say that it was during his time that the ancestors of the Mamikonean clan came among the Armenians from the northeast. They came from a noble and great land, from a people who are chief and foremost among the northern peoples. I speak of the Chenk’. There is the following tale about them.

Յամս կատարման կենացն Արտաշրի, Արբոկ ոմն Ճենբակուր, որպէս ասի ի նոցա լեզուն պատիւ թագաւորութեան. սորա երկու դայեկորդիք, Բղդոխ եւ Մամգոն անուն կոչեցեալ, մեծ նախարարք: Եւ չարախաւսեալ Բղդոխայն զՄամգոնայն հրամայեաց թագաւորն Ճենաց Արբոկ սպանանել զՄամգոնն: Զոր իմացեալ Մամգոնայն ոչ գայ ի կոչն արքայի, այլ փախուցեալ աղխիւ իւրով անկանի առ Արտաշիր թագաւորն Պարսից: Եւ Արբոկ հրեշտակս առաքէ խնդրել զնա. եւ ի չլսելն Արտաշրի պատերազմ ի վերայ նորա յաւրինէ թագաւորն Ճենաց: Եւ իսկոյն մեռեալ Արտաշրի թագաւորէ Շապուհ:

Toward the end of Artashir’s life, there lived Arbok, a certain king called Chen-bakur in their language, which means “Honor of Heaven.” He had two foster brothers who were great lords, named Bghdox and Mamgon. When Bghdox slandered Mamgon, the king of the Chenk’, Arbok, ordered that Mamgon should be killed. When Mamgon heard about this, he did not go to the king’s summons. Rather, taking all his family and belongings, he fled and landed at the court of Artashir, king of the Persians. Using emissaries, Arbok demanded him. Since Artashir did not heed this request for extradition, the king of the Chenk’ was preparing a war against him. Just at that point Artashir died and his son Shapuh reigned.

Արդ թէպէտ եւ ոչ տայ Շապուհ զՄամգոնն ի ձեռս տեառն իւրոյ, այլ եւ ոչ յԱրեաց երկրին թողու. բայց ամենայն աղխիւն իւրով առաքէ զնա իբրեւ զվտարանդի առ գործակալս իւր որ ի Հայս: Եւ յղէ առ թագաւորն Ճենաց ասելով, թէ

Now although Shapuh did not hand over Mamgon to his lord, he did not let him remain in the country of the Aryans. Rather, he sent Mamgon with all his family and belongings into exile, to his officials in Armenia. Then Shapuh sent to the king of the Chenk’, saying:

«Մի՛ թուեսցի քեզ դժուար, զի ի ձեռս քո ոչ կարացի տալ զՄամգոն. վասն զի երդուեալ էր նմա հաւրն իմոյ ի լոյսն արեգական. այլ վասն անխռով զքեզ առնելոյ հալածեցի զնա յաշխարհէս իմմէ յեզր երկրի եւ ի մուտս արեւու, որ հաւասար է նմա մահու. եւ արդ մի՛ լիցի պատերազմ ընդ իս եւ ընդ քեզ»:

“May it not be difficult for you that I was not able to deliver Mamgon into your hands. For my father had sworn an oath to him for asylum by the light of the sun. But so that you do not worry, I expelled him from my land to the edge of the world in the West, which for him is the equivalent of death. Let there be no war between us.”

Եւ զի քան զամենայն բնակեալս ի վերայ երեսաց երկրի խաղաղասէր ասեն գոլ զազգն Ճենաց յանձն առնու առնել զհաշտութիւն. ուստի յայտ իսկ է, եթէ են արդարեւ խաղաղասէր եւ կենսասէր ազգն Ճենաց:

Now since of all the inhabitants living on the face of the earth, the most peace-loving are said to be the nation of the Chenk’, their ruler agreed to make peace. From this too, indeed, it is clear that the nation of the Chenk’ love peace and life.

Սքանչելի է եւ աշխարհն առատութեամբ ամենայն պտղոց, եւ գեղեցիկ բուսովք զարդարեալ, քրքմաւէտ եւ սիրամարգաշատ եւ բազմամետաքս, անբաւութիւն յամուրաց եւ հրեշից, եւ որ էշայծեմունսդ անուանեն. ուր հասարակաց կերակուր ասեն զառ մեզ պատուական եւ սակաւուց ճաշակելիս զփասեան եւ զպոր, եւ այլք այսպիսիք: Այլ զականց եւ զմարգարտաց ոչ ասեն գիտել զհամար մեծամեծացն. իսկ պատուականքս առ մեզ զգեստուց եւ սակաւուց ագանելիք հասարակաց նոցա է զգեստ: Եւ այս յաղագս աշխարհին Ճենաց:

The land itself is wondrous, with an abundance of all kinds of fruit and adorned with beautiful plants, full of saffron, peacocks and many sorts of silk. It has untold numbers of gazelles and monsters, among them, the donkey-goat. In China they say that the food of the commoners is what is among us the most honored and food for the few, such as pheasants, swans, and the like. Furthermore, it is said that so great are the amount of the grandees’ precious stones and pearls, that their number cannot be tallied. As for clothing, what among us are worn by the honored few, among them such clothes are worn by the common people. So much for the land of the Chenk’.

Իսկ Մամգոնայ յոչ կամաց եկեալ յաշխարհս մեր հանդիպեցաւ գալստեանն Տրդատայ. եւ ոչ դարձաւ ընդ զաւրս Պարսից, այլ ամենայն աղխիւն իւրով ընդ առաջ գնաց նմա մեծաւ պատարագաւ. եւ Տրդատ ընկալաւ զնա, բայց ընդ իւր ի պատերազմ ոչ էառ յերկիրն Պարսից. այլ ետ տեղի աղխի նորա եւ ռոճիկ ի կերակուր, փոփոխելով տեղի ի տեղւոջէ ցբովանդակ ամս:

Now Mamgon, having come to our land unwillingly, encountered Trdat’s entourage coming back to Armenia. Mamgon did not return with the troops of the Persians, rather, with great gifts went before Trdat with all his people and belongings. Trdat received him but did not take him along to the country of the Persians to fight. Instead, he gave him a place for his people, stipends and food allowances. Furthermore, for many years Trdat moved them from place to place.

Նահատակութիւնք Տրդատայ ի թագաւորութեանն յառաջ քան զհաւատալն։

The exploits of Trdat during his reign and before he became a believer.

Քանզի ոչ է պատմութիւն ճշմարիտ առանց ժամանակագրութեան, վասն որոյ եւ մանրախուզիւ քննեալ գտաք զթագաւորելն Տրդատայ յերրորդ ամի Դիոկղետիանոսի, եւ գալ այսր հանդերձ մեծաւ զաւրու: Որոյ հասեալ ի Կեսարիայ յոլովք ի նախարարացն ընդ առաջ լինէին: Եւ եկեալ յաշխարհս գտանէ զՕտայ սնուցեալ զքոյր իւր զԽոսրովիդուխտ, եւ պահեալ զգանձսն ամրոցաւն հանդերձ յոյժ երկայնմտութեամբ. քանզի էր արդարեւ համբերող, ժուժկալ եւ առաւել իմաստուն. զի թէպէտ եւ ոչ ծանեաւ զճշմարտութիւնն յաղագս Աստուծոյ, սակայն զստութիւն կռոցն գիտաց: Նոյնպէս էր եւ սան նորա Խոսրովիդուխտ, կուսան համեստ որպէս զաւրինաւոր ոք, եւ ոչ ամենեւին ունել անդուռն բերան, նման այլոց կանանց:

Since there is no accurate history without chronology, we therefore, through detailed investigation, found that Trdat’s accession to the throne and his arrival here with a large army took place in the third year of the reign of Diocletian. When Trdat arrived at Caesarea, many of the lords came out to greet him. When he had come into our land, he found that Otay was raising his sister, Xosroviduxt and also very carefully had kept the royal treasury intact in a fortress. He was truly a patient, modest man who was also very wise, for although he did not know the truth about God, nonetheless he recognized the falseness of the idols. Likewise Otay’s pupil, a modest virgin, did not at all have an unguarded mouth, like other women.

Իսկ Տրդատ ի հազարապետութիւն Հայոց զՕտայն կացուցանէ եւ շնորհակալութեամբ պատուէ զնա, եւ առաւել եւս զիւր դայեկորդին, զՄանդակունին Արտաւազդ, վասն լինելոյ նմա պատճառ փրկութեան եւ հայրենականացն հասելոց փառաց. յաղագս որոյ ի ձեռս տայ նմա զսպարապետութիւն զաւրացն Հայոց: Նորին աղագաւ եւ զՏաճատ քեռայր նորին իշխան ի վերայ գաւառին Աշոցաց կարգէ: Սա էր որ յապայսն զգացոյց աներոյն իւրոյ Արտաւազդայ, եւ նա արքայի, նախ զԳրիգոր Անակայ լինել որդի, եւ ապա զկնի վասն որդւոցն Գրիգորի, որպէս հմուտ եղեալ, ի Կեսարացւոց քաղաքին բնակելով:

Trdat established Otay in the office of the chancellorship of the Armenians, honoring him with thanks but even more so his milk brother, Artawazd Mandakuni, as the cause of his salvation and of attaining the glory of his ancestors. For this reason, he entrusted to him the headship of command of the Armenian forces. For the same reason Trdat designated Tachat, his sister’s husband as prince over the district of Ashots’. It was Otay who subsequently informed his father-in-law, Artawazd, who informed the king, first, that Gregory was Anak’s son and later, about Gregory’s sons, since Otay had become knowledgeable about them while living in the city of Caesarea.

Իսկ քաջին Տրդատայ երագապէս եւ բազում ճակատս տուեալ, նախ ի Հայս եւ ապա ի Պարսս իւրով անձամբ առնէր զյաղթութիւնն: Որ ի միում նուագի, առաւել քան զԵղիանանն զայն ի հնումն, կանգնեաց զնիզակն յոգնական համաթիւ վիրաւորաց: Դարձեալ յերկրորդումն կորովեացն Պարսից զփորձ առեալ զսաստկութեան սկային եւ կուռ վառուածոցն, բազում վիրաւք պատեալ զձին սատակեցին նետաձգութեամբք. որոյ զարկուցեալ յերկիր ընկենոյր զարքայն: Իսկ նորա յարուցեալ եւ հետի յարձակեալ, փոխանակ իւր զբազումս ընկենոյր ի թշնամեացն, եւ զմիոյ ուրումն զձին կալեալ, արիաբար աշտանակէր: Դարձեալ յերկրորդին միւսանգամ կամաւոր լեալ հետի սուսերաւ զերամակս փղացն պուղէր: Եւ այսպիսի նահատակութեամբք յամեալ ի Պարսս եւ յԱսորեստան անդր եւս քան զՏիզբոն յարձակի:

As for Trdat, he quickly engaged in many battles, first in Armenia and then in Persia, gaining the victory with his own hand. On one occasion, Trdat, more successful than Elianan in ancient times, raised his spear over countless wounded men. Again, on another occasion, some skilled Persian tested the giants’ ferocity and the strength of his armor, and then began to cover Trdat’s horse with wounds, killing it with their arrowshots. The horse crashed to the ground, and the king fell with it. But Trdat rose and attacked them on foot, throwing many of the enemy to the ground in return for what they had done to him. Then, grabbing one of their horses, he boldly mounted. Again, on another occasion, being on foot willingly, he dispersed a herd of elephants with his sword. Such heroic deeds did he perform while he remained in Persia and Asorestan; and then from there he attacked Ctesiphon.

Յաղագս առնելոյ կին Տրդատայ զԱշխէն, եւ Կոստանդնի զՄաքսիմինայ, եւ թէ ո՛րպէս հանդիպեցաւ հաւատոց։

How Trdat married Ashxe’n: how Diocletian married Maximia; and how he came to the faith.

Եկեալ Տրդատայ յաշխարհս առաքէ զՍմբատ ասպետ, զհայր Բագարատայ ածել զկոյսն Աշխէն, զդուստրն Աշխադարայ, իւր ի կնութիւն. որ ինչ նուազ էր կոյսն արքային հասակի: Եւ հրամայէ գրել զնա արշակունի եւ զգեցուցանել ծիրանիս եւ թագ կապել, զի հարսնասցի արքայի: Յորմէ եղեւ որդի Խոսրով, ոչ համեմատ հասակի ծնողաց իւրոց:

When Trdat came back to our land, he sent aspet Smbat, Bagarat’s father, to bring him for a wife Asxadar’s daughter, the maiden Ashxe’n. In height, the maiden was not a bit shorter than the king. And Trdat ordered that she be inscribed in rank as an Arsacid, be dressed in purple, and have a crown fastened to her, to marry the king. From her was born a son, Xosrov, who did not equal his parents’ tall height.

Ընդ նոյն աւուրս լինին հարսանիք եւ Մաքսիմինայ դստերն Դիոկղետիանոսի ի Նիկոմիդայ, փեսայանալով նմա Կոստանդիանոսի կեսարի որդւոյ Կոստայ թագաւորին Հռոմայ, որ ոչ էր ի դստերէն Մաքսիմիանոսի, այլ Հեղենայ պոռնկէ ծնեալ: Այս Կոստանդիանոս բարեկամացեալ ի հարսանիսն ընդ Տրդատայ մեր թագաւորի: Եւ յետ ոչ բազում ամաց մեռեալ Կոստանդ փոխանորդ նմա առաքէ Դիոկղետիանոս զնորին որդի եւ զիւր որդիացեալն Կոստանդիանոս:

In these same days there took place in Nicomedia the marriage of Diocletian’s daughter, Maximina with Emperor Constans, son of Constantius, king of the Romans. He had not been born from Maximian’s daughter, but from a prostitute, Helen. At the wedding, this Constantine became friendly with our king Trdat. When Constantius died after not many years, Diocletian sent as a successor Constantius’ son, Constantine, whom he also had adopted.

Սա յառաջ քան զթագաւորելն, մինչ դեռ կեսար էր, պարտեալ ի մարտն, եւ տրտմութեամբ մեծաւ ննջեալ երեւութացաւ նմա ի քուն խաչ աստեղեայ յերկնից, պարունակեալ գրով, ասէ. «Այսու յաղթեա». զոր արարեալ սիւգնոյն եւ յառաջաբերեալ յաղթեաց պատերազմացն:

The latter, before he ruled as king, while still a Caesar, having been defeated in battle, fell asleep in great sorrow. There appeared to him in his sleep a starry cross in the sky, having this written on it, “By this, conquer.” Making an emblem out of this sign of the Cross, he ordered that it be carried as a standard as they went forward. He won the battles.

Բայց յետոյ հրապուրեալ ի կնոջէն իւրմէ Մաքսիմինայ, ի դստերէն Դիոկղետիանոսի, յարոյց հալածանս եկեղեցւոյ. եւ զբազումս վկայեալ ինքն եղեփանդական բորոտութեամբ ըստ բոլոր ընկալեալ մարմնոյն ապականեցաւ վասն յանդգնութեանն:

However, subsequently, beguiled by his wife, Maximina, Diocletian’s daughter, he initiated persecutions of the Church. Many were martyred, and Constantine himself was struck by elephantine leprosy, which engulfed his entire body as a punishment for his insolence. The sooth-saying witches and the Marsikean doctors were unable to cure this. Consequently, Constantine sent to Trdat for him to send magicians from Persia and India to him. However, these did not bring him any relief.

Զոր ոչ կարացին բուժել արիողական կախարդքն եւ մարսիկեան բժիշկքն. յաղագս որոյ յղեաց առ Տրդատ առաքել նմա դիւթս ի Պարսից եւ ի Հնդկաց. սակայն եւ այնք ոչ հասին նմա յաւգուտ: Զոր եւ քուրմք ոմանք ի դիւաց խրատուէ հրամայեցին բազմութիւն տղայոց զենուլ յաւազանս եւ ջերմ արեամբ լուանալ եւ ողջանալ: Որոյ լուեալ զլալիւն մանկանցն, հանդերձ մարցն կականմամբք, գթացեալ մարդասիրեաց, զնոցայն լաւ վարկուցեալ քան զիւրն փրկութիւն: Յաղագս որոյ զփոխարէնն յԱստուծոյ ընդունի, յանրջական տեսութիւն յԱռաքելոցն առեալ հրաման սրբիլ լուացմամբ կենսատու աւազանին ի ձեռն Սեղբեստրոսի եպիսկոպոսի Հռոմայ, որ ի նմանէ հալածանացն թագուցեալ էր ի Սերապտիոն լերին. յորմէ եւ աշակերտեալ հաւատաց. զբռնաւորսն ամենայն բառնալով Աստուծոյ յերեսաց նորա, որպէս համառաւտ ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս:

Then some priests, at the instigation of demons, advised him to sacrifice a multitude of boys in a basin, to wash in the warm blood, and be healed. But, hearing the cries of the children and the wailing of their mothers, he felt pity and spared them, preferring their salvation to his own. Therefore, he received in return for this from God: in a vision he received the command of the Apostles to cleanse himself by washing in the life-giving baptismal font, through the mediation of Sylvester, bishop of Rome, who was on Mount Seraption, hiding from his persecution. Constantine, being instructed, became a believer. Then God removed all the tyrants before him, as Agat’angeghos concisely informs you.

Սատակումն Սլկունեաց ի Ճենազնոյն Մամգոնայ։

The destruction of the Slkunik’ by the Chinese Mamgon.

Ընդ հանգչելն Շապհոյ արքայի Պարսից ի պատերազմացն, եւ ի գնալն Տրդատայ ի Հռոմ առ սուրբն Կոստանդիանոս, պարապ առեալ խորհրդոց Շապհոյ նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս. թովեալ զհիւսիսայինսն ամենայն, ելանել ի Հայս ժամ դնէ եւ իւր գալ Արեաւք ի միւս կողմանէն: Ի նորին բանս հրապուրեալ Սղուկ նահապետ ազգին Սլկունեաց, զինքեանն սպանանէ զփեսայ, զծերացեալն Օտայ, որ էր ի տոհմէն Ամատունեաց եւ սնուցող Խոսրովիդխտոյ քեռ թագաւորին: Եւ այն ինչ ընդ հուպ եկեալ մեծին Տրդատայ յարեւմտից եւ լուեալ զայս ամենայն, եւ գիտացեալ, թէ ոչ ի ժամադրութիւնն եկն Շապուհ խաղայ ի վերայ հիւսիսականացն: Իսկ նահապետ ազգին Սլկունեաց ամրանայր յամրոցին, որ անուանեալ կոչի Ողական, ապաւէն առնելով իւրեանց զբնակիչս Սիմն կոչեցեալ լերինն. եւ ընդդիմացեալ թագաւորին աղմկէր զերկիրն, եւ մերձ առ լերամբն ոչ թողացուցանէր այլում պարապել գործոյ: Ասէ ցամենայն նախարարութիւնս տանս Հայոց պարապել գործոյ: Ասէ ցամենայն նախարարութիւնս տանս Հայոց արքայ. «Որ ոք ածցէ առ իս զնահապետն ազգին Սլկունեաց տաց նմա յաւիտենական իշխանութեամբ զգեաւղս եւ զդաստակերտս, եւ զամենայն իշխանութիւն ազգին Սլկունեաց»: Զոր յանձն առնոյր ճենազնեայն Մամգոն:

When Shapuh, king of the Persians, rested from warfare, and when Trdat had gone to Rome, to blessed Constantine, Shapuh, whose thoughts were not otherwise occupied, planned to commit evil upon our land. Having charmed all the northern peoples to go against the Armenians, he set a time for his own arrival from the other side, with the Aryans. Enchanted by his words, Sghuk, patriarch of the clan of the Slkunik’, killed his own son-in-law, the aged O’tay, who was from the Amatunik’ clan, and had nourished Xosroviduxt, the king’s sister. Very soon after this, great Trdat came from the West and, having heard all this news and realizing that Shapuh had not arrived at the appointment, Trdat advanced against the Northerners. Now the patriarch of the Slkuni clan holed up in a fortress which was named Oghakan, taking refuge with the residents of the mountain called Sim. Having defied the king, he distrubed the country and did not allow anyone to do any business near the mountain. King Trdat said to all the lordly houses of the Armenians: “To whomever brings me the patriarch of the Slkuni clan, I shall give eternal jurisdiction over the villages, estates and the entire principality of the clan of the Sulkunis.” Mamgon, of the Chen nation, accepted this offer.

Եւ ի խաղալ թագաւորին զկողմամբք Աղուանից ի վերայ հիւսիսականացն գնաց Մամգոն ամենայն աղխիւն իւրով զկողմամբք Տարաւնոյ, որպէս թէ ապստամբեալ ի թագաւորէն. եւ ի չու անկեալ, առաքէ գաղտագնաց հետեւակս, զգացուցանելով նահապետի ազգին Սլկունեաց զգնալն թագաւորին զկողմամբք Աղուանից.

Now when the king went against the Northerners via the Aghuan areas, Mamgon went with all his entourage to the Taron area, as though seeking refuge from the king. Having departed, he secretly sent men on foot to inform the patriarch of the Slkuni clan about the king’s departure via the Aghuan areas. He said:

«Վտանգ մեծ է, ասէ, թագաւորին Տրդատայ, վասն որոյ գնաց զկողմամբք Աղուանից պատերազմել ընդ ամենայն լեռնոտնեայսն. վասն որոյ մեր է ժամանակ ի ճահ խորհել եւ գործել որ ինչ կամք են. զի խորհեալ եմ դաշնաւոր լինել ընդ քեզ վասն արհամարհանաց իմոց որ ի թագաւորէն»: Ընդ որ յոյժ ուրախացեալ նահապետ ազգին Սլկունեաց ընդունի զնա երդմամբ ուխտից. բայց յամուրն ոչ թողու, մինչեւ տեսանել, թէ ո՛րպէս պահիցէ զմտերմութիւն երդմանցն եւ դաշնաւորութեանց: Իսկ ասացեալն Մամգոն ամենայնիւ ջանացեալ զմտերմութիւն ցուցանել առ ապստամբն հաւատարմացաւ նմա որպէս արդարեւ միամիտ գործակից. մինչեւ հրամայեաց նմա համարձակ մտանել յամուրն եւ ելանել:

“The danger is great for King Trdat and therefore he went via the Aghuan areas to war against all the mountaineers. Consequently, the time is now convenient for us to plan and do as we please. I am thinking to ally with you because of insults I have received from the king.” The patriarch of the Slkuni clan, being extremely pleased by this, accepted him with a sworn oath. However, he did not let him enter the fortress until he could observe how closely Mamgon would adhere to the oaths and agreements. The aforementioned Mamgon sought in every way to display intimacy toward the rebel, to convince him that he was indeed a devoted comrade. Then, finally, the patriarch of the Slkunis ordered that Mamgon freely be allowed to enter and exit the fortress.

Եւ յետ բազում վստահութեանն, ի միում աւուրց հաւանեցուցանէ զնահապետ ազգին Սլկունեաց ելանել արտաքս յամրոցէն եւ որսալ երէս. եւ ի միջամուխ լինել որսոցն դիպեցուցանէ աղեղամբն ընդ մէջ թիկանցն, եւ կործան յերկիր զարկուցանէ զապստամբն: Եւ ընթացեալ իւրովք արամբքն ի դուռն ամրոցին ունի զբերդն, կապելով զամենայն արս որ ի ներքս: Նա եւ զազգն Սլկունեաց խորհեցաւ բառնալ, եւ կոտորեաց զամենեսեան. երկուք ոմանք փախստական անկան յաշխարհն Ծոփաց: Իսկ Մամգոն վաղվաղակի զգացուցանէ թագաւորին. ընդ որ ուրախացեալ Տրդատայ, գրէ հրովարտակ իշխել նմա ամենայնի զոր խոստացաւն, եւ կարգէ զնա նախարար ի տեղի ապստամբին, անուանելով յանուն իւր Մամգոնեան: Բայց մնացելոցն Սլկունեաց հրամայէ չվնասել:

After many displays of loyalty, one day Mamgon persuaded the patriarch of the Slkuni clan to leave the fortress to hunt deer. During the hunt, Mamgon shot an arrow into the middle of his back and the rebel fell to the ground dead. Then, going with his men to the door of the fortress, he took the citadel, tying up all the men inside. Mamgon also thought to eliminate the Slkuni clan and killed all of them, excepting two who fled as fugitives to the land of Tsop’k’. Then did Mamgon quidkly inform the king. Trdat was delighted with this and wrote an edict that Mamgon would rule over all that had been promised, and designated him as lord in the rebel’s place, naming the clan Mamigonean. However, Trdat ordered that the surviving Slkunis should not be harmed.

Նահատակութիւնք Տրդատայ ի պատերազմին յԱղուանս, յորում միջակտուր արար զթագաւորն Բասլաց։

The exploits of Trdat in the Aghuan war, in which he cut in half the king of the Basilk’.

Իսկ թագաւորն Տրդատայ ամենայն Հայաստանաւք իջեալ ի դաշտն Գարգարացւոց պատահէ հիւսիսականացն ճակատու պատերազմի. եւ ի խառնել երկոցունց կողմանցն յերկուս ճեղքէ զամբոխ թշնամեացն, սկայաբար շահատակելով: Ոչ կարեմ ասել զերագութիւն ձեռինն, ո՛րպէս անբաւք ի նմանէ յերկիր անկեալ թաւալագլոր խաղային, աւրինակ իմն ի գեղեցիկ ցանցորդէ լի ձկամբք յերկիր թաւթափեալ ցանցոյն, կայտռէին յերեսս երկրին: Զոր տեսեալ թագաւորին Բասլաց մաւտ հասանէ յարքայն. եւ հանեալ յասպազինէն զներդեայ քեմխտապատ պարանն, եւ կորովութեամբ ձգեալ յետուստ կողմանէ ճահ դիպեցուցանէ յուս ձախակողմանն եւ յանութ աջակողմանն. զի էր վերացուցեալ զձեռնն ածել ումեք սուսերաւ. եւ ինքն վառեալ վերտ պահպանակաւք, ուր ոչ գծէին նետք: Եւ քանզի ոչ կարաց շարժել ձեռամբ զհսկայն զլանջաւք առ երիվարին. եւ ոչ այնչափ ինչ շութափեաց մտրակել զերիվարն, քան թէ ահեակ ձեռամբն ի ներդեայն աճապարեալ սկային, եւ սաստկութեամբ ուժոյն զիւրեաւ ցանցեալ ի ճահ դիպեցուցանէր զերկսայրին, եւ ընդ մէջ կտրէր զայրն եւ զոյգ ընդ պարանոցին զգլուխ երիվարին:

Now King Trdat with all the Armenian forces descended to the plain of the Gargarats’ik’ to meet the brigades of the Northerners in battle. When the two sides joined battle, Trdat, like a giant, cut in two the mob of enemies. I am unable to describe the swiftness of his hands which caused countless enemies to fall head over heels on the ground. Like fish shaken out of a full net by a skilled fisherman, they bounced on the surface of the ground. Seeing this, the king of the Basilk’ approached the Armenian king. Removing from under his horse’s armor a leather-wrapped lasso made of sinew, and forcefully throwing it from behind, he deftly caught Trdat on the left shoulder and right armpit—for he had raised his arm to strike someone with his sword. But Trdat was wearing chain mail armor which arrows could not penetrate. Now since the king of the Basilk’ was unable to move the giant himself by hand, he threw the lasso around the horse’s chest. But he did not even have a chance to whip the horse when the giant grabbed the lasso with his left hand and drew it to himself with a strong pull. With a well-aimed blow of a double-edged sword, Trdat cut the man in half and, at the same time, the horse’s head and neck.

Իսկ զաւրացն ամենայնի տեսեալ զթագաւորն իւրեանց եւ զզաւրաւորն միջակտուր յայնպիսի ահաւոր բազկէ լեալ ի փախուստ դառնային. զորոց զհետ մտեալ Տրդատ, վարէ մինչեւ յաշխարհն Հոնաց: Եւ թէպէտ ոչ փոքր հարուած եհաս զաւրացն իւրոց, եւ բազմաց անկումն մեծամեծաց, յորում մեռաւ եւ սպարապետն ամենայն Հայոց Արտաւազդ Մանդակունի, սակայն Տրդատ անտի ըստ հայրենի աւրինին պատանդս առեալ դառնայ:

Now when all the troops saw their king, that powerful warrior, cut in two by such a powerful hand, they turned and fled. Trdat pursued and drove them as far as the land of the Huns. Trdat took hostages according to patrimonial custom and returned from there, even as his own troops had sustained not trivial losses, and many grandees had fallen, among whom was the sparapet of all the Armenians, Artawazd Mandakuni.

Որով պատճառաւ միաբանեալ զամենայն հիւսիսի, հանեալ զաւր բազում, գումարտակ արարեալ խաղայ յաշխարհն Պարսից, ի վերայ Շապհոյ որդւոյ Արտաշրի, չորս յիւրոցն առնելով զաւրավարս, զՄիհրան առաջնորդ Վրաց, վստահացեալ վասն ի Քրիստոս հաւատոցն, եւ զԲագարատ ասպետ եւ զՄանաճիհր նահապետ Ռշտունեաց եւ զՎահան նահապետ Ամատունեաց: Բայց յաղագս հաւատոցն Միհրանայ եւ աշխարհին Վրաց ասել կայ մեզ առաջի:

As a result of this, he united all the Northerners, assembling and calling up many troops with which he advanced to the land of the Persians against Artashir’s son, Shapuh. Trdat took four of his own people as generals: Mihran, leader of the Iberians, trusted due to his Christian faith; aspet Bagarat; Manachir, patriarch of the R’shtunik’; and Vahan, patriarch of the Amadunik’. However, we shall now speak about the believing of Mihran and the land of the Iberians.

Յաղագս Նունէի երանելւոյ, եթէ ո՛րպէս եղեւ պատճառք փրկութեան Վրաց։

Concerning the blessed Nune’, and how she became the cause of the salvation of the Iberians.

Կին ոմն, անուն Նունէ, յընկերաց սրբոց Հռիփսիմեանց ի ցրուելոցն, փախստեամբ հասեալ յաշխարհն Վրաց ի Մծխիթայ, ի նոցա քաղաքն նախագահ, յոյժ ճգնութեամբ ստացեալ շնորհս բժշկութեան, որով եւ զբազում ախտաժետս բժշկեալ, եւ գլխովին զկին Միհրանայ առաջնորդին Վրաց: Վասն որոյ հարցեալ զնա Միհրանայ, եթէ որո՛վ զաւրութեամբ առնես զայս սքանչելիս ուսաւ զքարոզութիւն Աւետարանին Քրիստոսի. եւ ախորժելով լուեալ պատմեաց իւրոց նախարարացն հանդերձ գովեստիւ: Եւ իսկոյն եհաս առ նա լուր սքանչելեացն, որ եղեն ի Հայս ի թագաւորն եւ ի նախարարսն, եւ զընկերացն երանելւոյն Նունեայ. ընդ որ հիացեալ զրուցեաց երանելւոյն Նունեայ, յորմէ եւ ստուգագոյնս եւս տեղեկացաւ զամենայն ոճով:

There was a certain woman named Nune’, one of saint Hr’ip’-sime’s companions who, on their dispersal from her, fled and reached Mtsxet’a, their premier city in the land of the Iberians. Nune’, who practiced a strict asceticism, received the gift of healing with which she healed many diseased folk, principally the wife of Mihran, leader of the Iberians. For this reason, Mihran asked her, “Through what power do you work these wonders?” And he learned the teaching of the Gospel of Christ. Liking what he heard, Mihran related it to his lords along with praise. Then immediately news reached him of the wonders which had occurred among the Armenians, to the king and the lords and about the comrades of the blessed Nune’. Astounded by this information he conversed with the blessed Nune’, from whom he was most accurately further informed in detail.

Եւ եղեւ ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ ելանել Միհրանայ յորս. մոլորեցաւ ի դժուարս լերանց, խաւարեալ աւդով, այլ ոչ տեսանելեաւք, ըստ այնմ եթէ կոչէ զմէգ բարբառով, եւ դարձեալ թէ զտիւ ի գիշեր մթացուցանէ: Այսպիսեաւ Միհրան ըմբռնեալ խաւարաւ, որ եղեւ նմա առիթ մշտնջենաւոր լուսոյն. քանզի զարհուրեալ, յիշեաց զոր լուաւն վասն Տրդատայ, եթէ ի ճանապարհ ելեալ, կամելով յորս գնալ հասին նմա հարուածք ի Տեառնէ.

It happened in those days that Mihran went out to hunt. But he strayed in the difficult mountains because of the darkness which enveloped the air—but not his sight. So it is said in the Bible that “He summons the mist with His voice,” and also “He darkens the day into night”. Thus was Mihran engulfed in darkness—which became for him an occasion to experience eternal light. In his fright, Mihran recalled what he had heard about Trdat: how he had set out to go hunting and torments from the Lord had descended upon him.

Զոր համարեցաւ, թէ եւ նմա այնպիսի ինչ դիպելոց է: Եւ երկիւղիւ մեծաւ պաշարեալ, խնդրեաց աղաւթիւք լուսաւորիլ աւդոյն եւ դառնալ խաղաղութեամբ, եւ պաշտել զԱստուածն Նունէի խոստանայր. որում հանդիպեալ կատարեաց զասացեալսն:

Mihran considered that something similar would happen to him. Overcome with great fear, he prayerfully started to ask that the air would lighten and that he would return in peace, and promised to worship the god of Nune’. This was granted him, and he fulfilled his promise.

Իսկ երանելւոյն Նունէի խնդրեալ արս հաւատարիմս յղեաց առ սուրբն Գրիգոր, եթէ զի՛նչ հրամայեսցէ նմա գործել այնուհետեւ. քանզի յաւժարութեամբ ընկալան Վիրք զքարոզութիւն Աւետարանին: Եւ հրաման ընդունի կործանել զկուռսն, որպէս ինքն արար, եւ կանգնել զպատուական նշան խաչին մինչեւ ցաւր տալոյ Տեառն հովիւ յառաջնորդութիւն նոցա: Եւ իսկոյն կործանեաց զամպրոպային պատկերն Արամազդայ, որ կայր մեկուսի ի քաղաքէն, գետոյն հզաւրի ընդ մէջ անցանելով. զոր սովոր էին երկրպագել այգուն այգուն ի տանեաց իւրաքանչիւր, զի հանդէպ նոցա երեւէր. իսկ եթէ ոք զոհել կամէր անցեալ ընդ գետն առաջի մեհենիցն զոհէր:

Now the blessed Nune’ sought trustworthy men and sent them to saint Gregory to learn what he would command her to do going forward. For the Iberians had accepted the teaching of the Gospel enthusiastically. And Nino received the order to destroy the images, as he himself had done, and to erect the honorable sign of the cross until the day when the Lord gave them a leader. Immediately she destroyed the statue of Aramazd, the Thunderer, which stood outside the city on the far side of the mighty river, which flowed between them. The residents had the custom of worshipping the statue from their rooftops, each day at dawn, since it faced them. Now should people want to sacrifice, they would cross the river and sacrifice in front of the statue.

Բայց ի վերայ նորա յարեան նախարարք քաղաքին, եթէ ո՞ւմ արդեաւք փոխանակ կռոցն երկրպագեմք. ուսան եթէ նշանի խաչին Քրիստոսի. զոր արարեալ կանգնեցին ի վերայ վայելուչ բլրոյն յարեւելից կուսէ քաղաքին, մեկուսի բաժանեալ եւ նա փոքրագոյն գետով: Եւ երկրպագեցին ամենայն բազմութիւնն ընդ առաւաւտն նոյնպէս ի տանեաց իւրաքանչիւր: Բայց յորժամ ելեալ ի բլուրն տեսին փայտ կոփեալ, ոչ ճարտարաց ինչ գործ յոլովք քան զսակաւս արհամարհեցին, իբր թէ այնպիսեաւ լի իցէ ամենայն անտառն նոցա, եւ թողեալ ի բաց գնացին:

But the lords of the city rose up against her, saying: “But whom shall we worship in place of the idols?” They learned that they should worship the sign of Christ’s cross. They did this and erected the cross on a lovely hill to the east of the city, also separated by a very small river. And the entire multitude worshipped it in the morning, similarly, from their rooftops. But when people went up the hill and saw that it was merely hewn wood and not a work of craftsmanship, they, for the most part, despised it on the grounds that all their forests were full of such trees, and left it and departed.

Իսկ բարերարին Աստուծոյ նայեցեալ ի գայթակղութիւն նոցա առաքեաց յերկնից սիւն ամպոյ, եւ լցաւ լեառնն բուրմամբ անուշութեան. եւ ձայն բազմութեան սաղմոսերգուաց լսելի եղեւ քաղցր յոյժ, եւ ծագեաց լոյս տպաւորութեամբ խաչի, ըստ ձեւոյ եւ չափոյ փայտեղինին, եւ կալով ի վերայ նորա հանդերձ երկոտասան աստեղաւք. յոր ամենեցուն հաւատացեալ երկրպագեցին նմա: Եւ յայնմ հետէ զաւրութիւնք բժշկութեան կատարէին ի նմանէ:

But benevolent God, seeing their stumbling, sent from heaven a pillar of cloud and filled the mountain with a sweet fragrance. And there was heard the sound of a host singing psalms most sweetly. There shined forth a light in the form of a cross, the same shape and size as the wooden one, above it, with twelve stars at the top. At this miracle everyone believed and worshipped it. After that, the powers of healing were effected by it.

Իսկ երանելին Նունէ ել գնաց անտի աշակերտել եւ զայլ եւս գաւառսն Վրաց յանապակ լեզուէն, շրջելով անպաճուճաբար եւ առանց աւելորդաց, աւտարացեալ յաշխարհէ եւ որ ի սմա. կամ թէ ճշմարտագոյն ասել ի խաչ ելեալ, ի կրթութիւն մահու զկեանսն առնելով, բանիւ վկայ Բանին Աստուծոյ, եւ յաւժարութեամբն իւրով որպէս արեամբ պսակեալ: Զոր համարձակիմ ասել, առաքելուհի եղեալ քարոզեաց ի Կղարջաց սկսեալ առ դրամբք Ալանաց եւ Կասբից մինչեւ ի սահմանս Մասքթաց, որպէս ուսուցանէ քեզ Ագաթանգեղոս: Բայց մեք դարձցուք անդրէն ի պատմութիւն Տրդատայ յարձակմանն ի Պարսս:

Now blessed Nune’ arose and went from there to instruct other, additional districts of the Iberians with her pure tongue, travelling around without luxury or excess, a stranger to the world and everything worldly in it. To put it more accurately, Nino was crucified, receiving Life for teaching about Christ’s death, witnessing the Word of God with her words, and by her enthusiasm it was as though she were crowned with a halo of blood. I will make bold to say that she had become a female apostle. Preaching, she went from Klarjetia along the Alanian and Caspain Gates, right up to the border of the Mask’ut’, as Agat’angeghos will inform you. However, we shall turn from this account to the history of Trdat’s attack on Persia.

Պարտումն Շապհոյ եւ ակամայ հնազանդութիւն ընդ ձեռամբ մեծին Կոստանդիանոսի. եւ Տրդատայ ունել զԵկբատան, եւ գալ ազգականացն. եւ թէ յայնժամ եղեւ գիւտ փրկական փայտին։

The defeat of Shapuh and his unwilling submission to Constantine the Great; Trdat’s capture of Ecbatana, and the arrival of his relatives; and the discovery of the wood of salvation at that time.

Բայց Տրդատայ թէպէտ եւ զյաղթութիւն ստացեալ էր, այլ ի հարկանելոյ զաւրուն եւ ի բազում անկելոց նախարարացն զանգիտեաց ինքեամբ յատուկ մարտնչել ընդ Շապհոյ, մինչեւ եհաս բազմութիւն զաւրուն Հռոմայեցւոց, որք ընդ Ասորեստան յարձակեցան. եւ ի փախուստ զՇապուհ դարձուցին, յաւարի զամենայն երկիրն առեալ: Քանզի եւ Տրդատ միահամուռ իւրովքն, եւ որք ընդ իւրովքն էին զաւրքն, ընդ հիւսիսային կողմանս իշխանութեանն Պարսից դիմեաց տարեկան չուաւորութեամբ:

Now it happened that Trdat did not dare to battle separately with Shapuh until the multitude of the Roman troops arrived. This was because Trdat’s army had sustained blows and many of the lords had fallen. The Romans had attacked via Assyria, put Shapuh to flight, and looted the entire country. Then Trdat, with his own troops and the troops with him, began a year-long campaign in the northern areas of Persian rule.

Յայնժամ գայ առ նա ազգականն իւր եւ հարազատ Կամսար, առաջին որդի Պերոզամատայ: Այս Պերոզամատ է այն տղայն, որ ի կոտորելն Արտաշրի զցեղն Կարենեան Պահլաւին, փախուցեալ Բուրզայ ապրեցուցանէր: Որոյ հասեալ յերիտասարդութիւն ի պատիւ հաւրն եւ ի վերայ զաւրուն կարգի յԱրտաշրէ, առ ի պատերազմել ընդ խուժադուժ ազգսն ընդ այնոսիկ, նենգութեամբ խորհեալ արկանել զնա ի ձեռս բարբարոսաց:

At this time there came to him his own genuine relative, Kamsar, the first son of Perozamat. This Perozamat is that boy who at the time of Artashir’s destruction of the Karenean clan of the Pahlaws was taken and saved by Burz. When he had grown to be a young man, Artashir designated him in his father’s rank as commander over the troops, sent to war against the wild tribes there, with the treacherous plan of throwing him into the hands of the barbarians.

Որոյ եղեալ այր քաջ սքանչելապէս մղեաց զպատերազմունս. եւ ի պարտել զՎզըրկն որ անուանէր Խաքան, նուաճեալ տայ զդուստր իւր նմա կնութեան. նա եւ այլ կանայս առեալ, զմերձաւորս Արտաշրի, եւ բազում որդիք եղեալ, զաւրացեալ բռնութեամբ ունի զկողմանսն զայնոսիկ. թէպէտ եւ էր ի համար Արտաշրի այլ ոչ տեսանէ զնա: Եւ ի մեռանելն Արտաշրի ոչ հնազանդի որդւոյ նորա Շապհոյ. եւ ի մարտնչելն ի բազում պատերազմունս յաղթէ, եւ ի մտերմացն Շապհոյ դեղակուր եղեալ մեռանի:

As it happened, Kamsar was a brave man and conducted the war marvelously. Moreover, once he had bested Vze”rk—who was named Xak’an, the latter, defeated, gave his daughter to him as a wife. Kamsar also took other wives who were relatives of Artashir and then, having fathered many sons, he grew stronger and forcibly held those areas. Although he was honoroed by Artashir, Kamsar no longer saw him. Instead, when Artashir died, Kamsar did not submit to Shapuh, his son. Triumphant in many battles, he was given a poisonous drug by Shapuh’s intimates, and died.

Առ նովիմբ ժամանակաւ այլ ոմն կացեալ Վզըրկ Խաքան, որ թշնամութեամբ ընդ Կամսարայ որդւոյ նորա վարէր: Իսկ Կամսարայ դժուարին վարկուցեալ ի մէջ երկուց հզաւր թագաւորաց բնակել թշնամութեամբ, մանաւանդ զի եւ եղբարքն ոչ միաբանեցան ընդ նմա խաղացեալ ամենայն ընտանեաւք իւրովք եւ աղխիւ գայ առ Տրդատ մեր թագաւոր, եղբարց նորա առ Շապուհ երթալով: Այս Կամսար ահագին քաջութեամբ նահատակեալ առ հարբն ի պատերազմունս, ի շահատակելն իւրում հարկանի յումեմնէ սակերբ զգլուխն. եւ վերացուցեալ մասն ինչ յոսկերէ սկաւառակին, բժշկեալ ի դեղոց, պակաս գոլով բոլորութիւն գագաթանն անուանեցաւ Կամսար այնր աղագաւ:

In the same period there was someone else designated as Vze”rk Great Xak’an, who engaged in hostility toward Perozmat’s son, Kamsar. Kamsar, finding it difficult to dwell in enmity between two powerful kings—especially since his own brothers were not unted with him—came with all his family and belongings to our king Trdat, while Kamsar’s brothers went to Shapuh. This Kamsar, who had displayed feats of awesome bravery in his father’s wars, on one occasion while rushing forward, was struck on the head by someone with an ax, a blow which took off part of his skull bone. Healed with drugs, he was called Kamsar due to the missing roundness of the crown of his head.

Բայց Տրդատայ իւր հաստատեալ զեաւթնպարսպեանն Եկբատան, երկրորդ եւ վերակացուս յինքենէ թողեալ դառնայ ի Հայս, ընդ իւր ածելով զԿամսար ամենայնիւքն: Քանզի Շապուհ աղաչեաց զյաղթողն Կոստանդիանոս խնդրել զհաշտութիւն եւ հաստատել զխաղաղութիւն մշտնջենաւոր. զոր արարեալ սրբոյն Կոստանդիանոսի, յետ այնորիկ, առաքեաց զՀեղինէ զմայր իւր յԵրուսաղէմ ի խնդիր պատուական խաչին. զոր եւ եգիտ իսկ զփրկական փայտն հանդերձ հինգ բեւեռաւքն, ի ձեռն Յուդայի հրէի, որ ապա եկաց եպիսկոպոս յԵրուսաղէմ:

Trdat, after securing as his own the seven-walled Ecbatana, left there his second in command as overseer and returned to Armenia, bringing along Kamsar and all his people. As for Shapuh, he pleaded with the victorious Constantine for reconciliation and the establishment of eternal peace. The blessed Constantine accepted this. Subsequently, he sent his mother, Helen, to Jerusalem in search of the honorable cross. She found the Wood of Salvation Jesus’ cross with five nails in it, through the agency of the Jew Judas, who later became bishop of Jerusalem.

Կապումն Լիկիանոսի, եւ փոխումն արքունեացն ի Հռոմէ, եւ շինել Կոստանդնուպաւլսի։

The imprisonment of Licinius; the transfer of the court from Rome; and the building of Constantinople.

Ի բառնալն Աստուծոյ զբռնաւորսն ամենայն յերեսաց Կոստանդիանոսի մեծարեաց նա զԼիկիանոս մեծութիւն յոյժ, եւ ետ նմա ի կնութեան զքոյր իւր ոչ համամայր, ծիրանեաւք եւ պսակաւ կայսերական զարդարեաց զնա, եւ յերկրորդականս հասուցեալ պատիւս արքայ ամենայն արեւելից կացոյց: Բայց զոր աստուածային բանն առ Եբրայեցիսն անհնարին համարեալ, չարութեանն փոփոխումն նոյն եւ աստանաւր պատահի. ընձու անկարելի է զխայտուցսն փոխել, եւ Եթովպացւոյ զթխութիւն, նոյնպէս մարդոյ ամպարշտի զբարսն: Քանզի սա նախ առ ի հաւատսն գտանի դրժող, եւ երկրորդ առ բարեգործն իւր ապստամբ: Յարոյց հալածանս եկեղեցւոյ, եւ նենգութիւն գաղտնի ընդդէմ Կոստանդիանոսի. նա եւ չարիս բազմազանս հասոյց ամենեցուն, որ ընդ իւրով իշխանութեամբն էին, ցանկասէրս այս եւ գարշելի ալեւոր, ներկածոյ ունելով զհերս. որ եւ զկին իւր ի մեծ նեղութիւն արգել, սակս տարփութեան երանելւոյն Գլափիւռայ, վասն որոյ սպան զսուրբն Բասիլիոս Ամասիոյ Պոնտացւոց եպիսկոպոս:

When God had removed all tyrants from before Constantine, the latter greatly exalted Licinius. He gave to Licinius as a wife Constantine’s own sister—but not of the same mother—and adorned him with the imperial purple and a diadem, making him second in command and king over the entire East. However, what the divine word said about the Hebrews—regarding it impossible to transorm evil—also applied in this situation. For just as it is impossible for a leopard to change its spots or Ethiopians their blackness, so it is impossible for an impious man to change his disposition. For Licinius first turned out to be an apostate from the Christian faith; and secondly, a rebel in relation to his benefactor. Licinius stirred up persecutions against the Church and was plotting secret treachery against Constantine. He also increased the evils done to everyone under his sway, this lustful and disgusting old man with dyed hair. Licinius also brought great tribulation on his own wife because of his lust for the blessed Glaphyra—for which motivation he killed the blessed Basilos, bishop of Amasia in Pontus.

Եւ իբրեւ յայտնեցաւ դաւն, եւ գիտաց եթէ նմա լուռ ոչ լինի Կոստանդիանոս ժողովեաց զաւրս ընդդիմանալ պատերազմաւ: Եւ ցրտացեալ ի սիրոյն Տրդատայ մեր թագաւորի, ակնածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ. քանզի գիտէր եթէ ատելի է արդարոյ ամենայն ամբարիշտ: Իսկ իբրեւ եկն յաղթողն Կոստանդիանոս մատնեաց Աստուած ի ձեռս նորա զԼիկիանոս. յոր խնայեալ որպէս ի ծերունի եւ ի քեռայր ետ տանել ի Գաղղիուս հանդերձ երկաթի կապանաւք, դնել ի մետաղս, զի աղաւթեսցէ առ Աստուած, որում մեղաւն, թերեւս երկայնամիտ լիցի առ նա:

Once the treachery had been revealed, and Licinius knew that Constantine would not remain silent, he gathered a force to offer armed resistance to him. Now since our king Trdat’s affection for him had cooled, he began to view him truly as an enemy; for he knew that every impious person is hated by the righteous. When the victorious Constantine appeared, God delivered Licinius into his hands. However, Constantine spared Licinius as an old man and the husband of his sister, and had him taken to Gaul in iron fetters, and put to work in the mines, so that he would pray to God, before whom he had sinned, that He might be longsuffering toward him.

Եւ ինքն հանդերձ որդւովքն մի թագաւորութիւն զՀռոմայեցւոցն ցուցեալ զքսանեմեակն ի Նիկոմիդացւոց քաղաքին կատարեաց: Զի ի չորրորդ ամէ հալածանացն սկսեալ թագաւորել մինչեւ ցերեքտասաներորդ ամն խաղաղութեան, զոր եւ այսաւր տաւնէ աշխարհ:

Then Constantine along with his sons, in order to show that the kingdom of the Romans was one state, celebrated the 20th anniversary of his reign in the city of Nicomedia. He reigned from the fourth year of the persecutions until the thirteenth year of the peace, which the world celebrates to this day.

Եւ ոչ պարտ վարկուցեալ ի Հռոմ դառնալ, այլ ի Բիւզանդիոն անցեալ հաստատէ զարքունիսն, յանրջական իմն նախատեսութեանց հրամայեալ. գերապայծառս իմն առնելով շինուածս, հնգապատիկ յաւելեալ մեծացուցանէ: Քանզի ոչ ուրուք մեծի թագաւորի կայր ի նմա ձեռնարկութիւնք այնպիսիք, բայց ի սակաւուց ինչ իրաց, որպէս տիեզերակալին Աղեքսանդրի Մակեդոնացւոյ, յորժամ անտի ընդդէմ Դարեհի սպառազինեցաւ, եւ սակս այնորիկ շինեաց ի յիշատակ իւր զասացեալն Ստրատիգին. քանզի ի նմա զպատերազմականսն յաւրինեաց զկազմութիւն:

Emperor Constantine, not considering it necessary to return to Rome, crossed to Byzantion where he established his court—having been ordered to do so in a prophetic dream. He constructed there the most magnificent buildings, enlarging the city by five times. For none of the great kings had carried out such extensive undertakings in it, excepting very few buildings—such as what the world-conquering Alexander the Macedonian when he was arming himself there for the war against Darius. Alexander therefore built in his own memory a structure called the Strategion, for creating his military organization in it.

Զոր յետոյ Սեւերիոս արքայ Հռոմայեցւոց նորոգեաց. եւ ինքն շինեաց զբաղանիսն ի տեղւոջ սեանն, որ ունէր ստորագիր խորհրդական անուն Արեգակն, ըստ Թրակացւոց բառի Զեւքսիպոն, որոյ կոչմամբ յորջորջեցան եւ բաղանիքն: Սա շինեաց եւ զտեսարանն եւ զգազանամարտկացն եւ զխաղալկացն, եւ զձիընթացսն ոչ կատարմամբ: Այլ Կոստանդիանոսի ամենապատիկ յարդարեալ անուանեաց նոր Հռոմ. այլ աշխարհ կոչեաց զնա Կոստանդիանու քաղաք: Ասեն եւ զայս, եթէ գաղտնի եհան ի Հռոմայ զասացեալն Պաղադիոն քերածոյ, եւ եդ զնա ի Փորոնին ներքոյ սեանն, որ առ ի յիւրմէ կանգնեալ: Բայց այս մեզ անհաւատալի է, այլոց որպէս կամք իցեն:

Subsequently Severus, king of the Romans, rennovated this building. Severus himself built baths in the place of the column, which had as an inscription the mystical name of the sun, in the language of the Thracians, Xeuxippus, by which name the baths were called. He also built the theater for beast-fighting and for players of other games and the horse racing-course hippodrome, though it was not completed. However, Constantine enlarged the city many times, decorated it in every possible way and named it “New Rome,” but the world called it “Constantine’s city.” It is also said that he secretly removed from Rome the sculpture called the Palladium and put it in the Forum under the column which he himself had erected. To us, however, this is not credible. Let others believe what they like.

Յաղագս Արիոսի չարափառի, եւ ժողովոյն որ եղեւ վասն նորա ի Նիկիա, եւ սքանչելեացն որ երեւեցաւ ի Գրիգորիոս։

Concerning the heretic Arius and the council convened because of him in Nicæa; and about the wonders which appeared to Grigorios.

Ընդ այն ժամանակս երեւեցաւ Արիոս աղեքսանդրացի, որ ուսոյց չարաչար ամբարշտել, ոչ գոլ զՈրդի հաւասար Հաւր, եւ ոչ ի բնութենէ եւ յէութենէ Հաւր. եւ ոչ ծնեալ ի Հաւրէ յառաջ քան զյաւիտեանս, այլ աւտար զոմն եւ արարած եւ կրտսեր, եւ յետ ժամանակի գոյացեալ. որ ըստ արժանեաց իւրոց ամբարիշտս այս Արիոս ի գարշելիսն ընկալաւ զսատակումնն: Վասն որոյ ել հրաման յինքնակալէն Կոստանդիանոսէ ժողով լինել բազմութեան եպիսկոպոսաց ի Նիկիա Բիւթանացւոց: Եւ ժողովեցան Բիտոն եւ Բիկենդ երիցունք ի Հռոմ քաղաքէ, ձեռնարկութեամբ սրբոյն Սեղբեստրոսի, Աղեքսանդրոս Աղեքսանդրի, Եւստաթիոս Անտիոքայ, Մակարիոս Երուսաղէմի, Աղեքսանդրոս Կոստանդնուպաւլսի եպիսկոպոսք:

In that period there appeared Arius of Alexandria, who taught the very worst wickedness: that the Son was not equal to the Father, partaking neither of His nature nor essence, and was not born from the Father before eternity, but was something other—created and younger—which came into existence subsequently. This impious Arius received a fitting end, dying after falling into sewage. Because of him, the autocrat Constantine issued an order that a council of many bishops should be assembled in the city of Nicaea in Bithynia. And there assembled Victor and Vincent, presbyters from the city of Rome, with the subscription of the blessed Sylvester and the bishops of Alexandria—Alexander, of Antioch—Eustatius, of Jerusalem—Macarius, and of Constantinople—Alexander.

Յայնժամ գայ հասանէ հրովարտակ ինքնակալին Կոստանդիանոսի առ մեր արքայն Տրդատ, զի զսուրբն Գրիգոր առեալ ընդ իւր ի ժողովն երթիցէ. զոր ոչ առ յանձն Տրդատ:

Then an edict arrived for our King Trdat from the autocrat Constantine, saying that he should bring the blessed Gregory along with him and come to the council. However, Trdat did not agree to this.

Քանզի լուեալ էր զխնամենալն Շապհոյ ընդ Հնդկաց թագաւորին եւ ընդ արեւելեանն Խաքանայ, եւ զզաւրավարելն Ներսեհի, որ եւ թագաւորեաց ամս ինն, եւ Որմզդի, որ ապա եւ նա թագաւորեաց ամս երիս նահատակութեամբք: Եւ ի կասկածի եղեալ, զի մի՛ արդեաւք պայմանին ստիցէ ըստ սովորութեան հեթանոսութեանն վասն այնորիկ ոչ եթող առանց իւր զաշխարհս: Բայց եւ ոչ սուրբն Գրիգոր հաւանեցաւ երթալ, զի մի՛ զառաւել պատիւ վասն խոստովանողական անուանն ի ժողովոյն ընկալցի. որպէս զի այնպէս փափագանաւք եւ մեծաւ փութով կոչէին:

For Trdat had heard that Shapuh had been allying with the king of the Indians and with the Eastern Khaqan and that Shapuh’s commanders were Nerseh—who later ruled for nine years—and Ormizd—who also reigned for three years with triumphs. As he had doubts that perhaps his own treaty conditions might be broken according to the custom of pagans, he did not leave the land without his presence. Nor did the blessed Gregory agree to go to the council, so that he not receive additional honor because of his renown as a confessor, for they so called him with affection and great enthusiasm.

Այլ նոքա առաքեն փոխանորդ իւրեանց զԱրիստակէս, հանդերձ ճշմարիտ խոստովանութեամբ, երկոցունց գրով: Որոյ երթեալ հասանէ մեծին Ղեւոնդի. եւ հանդիպի յայնմ ժամու, զի մկրտէր զԳրիգոր զհայր Գրիգորի աստուածաբանի. որ իբրեւ ել ի ջրոյն լոյս շուրջ փայլատակեաց զնովաւ, զոր ոչ ոք ի բազմութենէն ետես, այլ միայն Ղեւոնդիոս, որ մկրտէրն, եւ մերն Արիստակէս, եւ Եւթաղ Եդեսիայ, եւ Յակոբ Մծբնայ, եւ Յոհան Պարսից եպիսկոպոսք, որք նոյն շաւղաւք ուղեւորէին ի ժողովն:

However, they sent Aristake’s in their place; providing him with a written text of the true confession of the faith, signed by both. Aristake’s set out and reached Leontius the Great, finding him at the very hour when he was baptizing the father of Gregory the Theologian, who was also named Gregory. Now as this Gregory emerged from the water, a light shone around him which no one in the multitude saw, except for Leontius who baptized him, our Aristake’s, Euthalius of Edessa, Jacob of Nisibis, and John, bishop of the Persians who travelled the same road to the Council.

Դարձ Արիստակեայ ի Նիկիոյ, եւ հաւատալ ազգականացն, եւ որ ինչ ի Գառնի շինուածք։

The return of Aristake’s from Nicæa the converesion of his relatives, and the constructions at Gar’ni.

Երթեալ Արիստակէս ընդ մեծին Ղեւոնդի, հասանէ ի քաղաքն Նիկիացւոց, ուր եղեն ժողովեալ հարք երեք հարիւր եւ ութեւտասն ի քակտումն արիանոսաց. զորս նզովեալ մերժեցին ի հաղորդութենէ եկեղեցւոյ. սոյնպէս եւ ինքնակալն արտասահմանեաց ի մետաղս: Ապա դարձեալ Արիստակէս արժանահաւատ բանիւ, եւ քսան կանոնեալ գլխովք ժողովոյն գայ հանդիպի հաւրն եւ արքային ի Վաղարշապատ քաղաքի: Ընդ որ ուրախացեալ սրբոյն Գրիգորի, սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու, վասն առաւել զգուշութեան իւրոյ վիճակին:

Aristake’s, travelling with the great Leontius, arrived at the city of Nicaea where there were assembled 318 Fathers of the Church to destroy the Arians. The latter were cursed and rejected from communion of the Church. The autocrat similarly deported them to the mines. Then Aristake’s returned with the authentic formulation and with 20 canonical chapters of the Council. He came and encountered his father and the king in the city of Vagharshapat. The blessed Gregory was delighted and himself added a few chapters to the canons of the Council, for better caring for his diocese.

Յայնմ ժամու եւ ազգային նոցա Կամսար մկրտի իւրայովքն հանդերձ ի ձեռն մեծին Գրիգորի. արքայի ընդունելով ի ջրոյն տայ նմա ժառանգութիւն զմեծ դաստակերտն Արտաշիսի, որ այժմ ասի Դրասխանակերտ, եւ զգաւառն Շիրակ, որպէս ազգականի իւրում եւ մտերիմ հարազատի: Այլ նա ոչ աւելի բաւեալ քան զեաւթն աւուրս յետ մկրտութեանն, վախճանի: Բայց թագաւորին Տրդատայ մխիթարեալ զգլուխ որդւոցն Կամսարայ զԱրշաւիր զինքն փոխանակ ծնողին սահմանելով, ազգ զնա սերէ յանուն հաւրն, եւ կարգէ ի թիւ նախարարութեանց: Յաւելու եւ այլ պարգեւս զքաղաքն Երուանդայ եւ զնորին գաւառն մինչեւ ցկատար ձորոյն մեծի. միայն զի ի մտաց նորա հեռացուսցէ զյիշատակ բնիկ աշխարհին որ Պահլաւն կոչի, որպէս զի անվրդով զհաւատսն պահիցէ: Իսկ Արշաւիր առաւել սիրեալ զգաւառն յիւր անուն կոչէ Արշարունիս. քանզի յառաջ Երասխաձոր կոչէր: Ահա ասացաք եւ զպատճառս գալստեան երկուց ցեղիցն, Պարթեւաց եւ Պահլաւկաց:

In that period their relative, Kamsar, was baptized with his people by the great Gregory. The king, receiving him as he emerged from the water, gave him as inheritance the great estate of Artashe’s, which now is called Drasxanakert, as well as the district of Shirak, as his relative and genuine intimate. However, Kamsar died not more than seven days after the baptism. Then King Trdat, to console Arshawir, who was the chief of Kamsar’s sons, designated him as his parent’s successor, created a clan derived from him and named after his father, and numbered him among the lords. Then Trdat added other grants—the city of Eruand and its district as far as the end of the great valley. This was done so that he banish from his thoughts the memory of his native land called Pahlaw, and unshakably adhere to the Christian faith. Arshawir, greatly loving the district, called it Arsharunik’ after himself. Previously, it had been named Erasxadzor. Behold, now we have described the reasons for the arrival here of two clans, the Parthians and the Pahlawunik’.

Զայսու ժամանակաւ կատարէ Տրդատ զշինուած ամրոցին Գառնւոյ, զոր որձաքար եւ կոփածոյ վիմաւք, երկաթագամ եւ կապարով մածուցեալ. յորում շինեալ եւ տուն հովանոց, մահարձանաւք, սքանչելի դրաւշուածովք, բարձր քանդակաւ, ի համար քեռ իւրոյ Խոսրովիդխտոյ, եւ գրեալ ի նմա զյիշատակ իւր հելլենացի գրով:

In this period Trdat completed building the fortress of Gar’ni, which was made from hewn blocks of basalt, fastened with iron clamps filled with lead. In the fortress he made a shaded residence with towers and wonderful carvings in high relief for his sister, Xosroviduxt, and wrote a remembrance of himself in the Greek language.

Բայց սրբոյն Գրիգորի դարձեալ ի նոյն լերինս ոչ ումեք յետ այնր յաւելոյր երեւել մինչեւ ցվախճան:

As for the blessed Gregory, he returned to his same mountain and after that time until his death, he no longer showed himself to anyone.

Յաղագս մահուանն Գրիգորի եւ Արիստակեայ, եւ թէ է՛ր աղագաւ կոչի լեառնն՝ Մանեայ այրք։

About the death of Gregory and Aristake’s and why the mountain was called “Caves of Mane’”.

Յեաւթն եւ ի տասներորդի ամի թագաւորութեանն Տրդատայ գտաք նստեալ յաթոռ սրբոյ առաքելոյն Թադէոսի զհայրն մեր Գրիգորիոս եւ ըստ Աւետարանի ծնող: Յետ լուսաւորելոյ զամենայն Հայս լուսով աստուածգիտութեան, եւ ջնջելոյ զխաւար կռապաշտութեանն, եւ լնլոյ զամենայն կողմանս եպիսկոպոսաւք եւ վարդապետաւք սիրեաց զլերինս եւ զամայութիւն եւ զհանդարտութեամբ մտաց յինքեան կեալ, որպէս զի խաւսեսցի ընդ Աստուծոյ անզբաղապէս. փոխանորդ իւր թողլով զորդի իւր զԱրիստակէս, ինքն կալով ի գաւառին Դարանաղեաց, ի լերինն Մանեայ այրս:

We have found that Gregory, our father and parent according to the Gospel, in the 17th year of the reign of Trdat, was then seated on the throne of Apostle Thaddeus. After illuminating all of Armenia with the light of the knowledge of God, and having dispelled the darkness of idol-worship and filling all areas with bishops and vardapets, Gregory preferred the isolation of mountains and deserted places, so that he could live in tranquility with his own thoughts, in order to speak with God without distractions. Gregory left his son, Aristake’s, as his successor, and himself remained in the district of Daranaghik’ on the mountain called the “Caves of Mane’.”

Այլ ասասցուք, թէ է՛ր աղագաւ կոչի Մանեայ այրք: Քանզի էր կին ոմն անուն Մանի, յընկերաց սրբոց Հռիփսիմեանց, որպէս զՆունէ Վրաց վարդապետուհի. որ ոչ շութափեաց հետեւել նոցա ի գալն առ մեզ, գիտելով զամենայն տեղիս Աստուծոյ, բնակեցաւ ի լերինս յայսոսիկ, յայրս ինչ քարանց. վասն որոյ կոչեցաւ անուն լերինն Մանեայ այրք. յոր այրի յետոյ բնակեցաւ եւ սուրբն Գրիգոր:

But let us explain why it is called the “Caves of Mane’.” There was a certain woman named Mani, who was one of the comrades of the blessed Hr’ip’simeans, like Nune’ who was the woman vardapet to the Iberians. Mani did not hurry after those others who had come to us, realising that all places are God’s, she dwelled in these mountains in some caves of the rocks. For that reason, the mountain became known as the “Caves of Mane’.” It was in this cave that the blessed Gregory also resided.

Այլ թէպէտ եւ բնակեցաւ անդ, սակայն ընդ ժամանակս ժամանակս յայտնեալ շրջէր ընդ աշխարհս, հաստատէր ի հաւատս զաշակերտեալսն: Բայց իբրեւ եկն նորին որդին Արիստակէս ի ժողովոյն Նիկիայ յայնմ հետէ ոչ եւս երեւեցաւ յայտնել ումեք սուրբն Գրիգորիոս: Վասն որոյ յիսկզբան քահանայանալոյ նորա, յեաւթն եւ ի տասներորդ ամէ թագաւորութեանն Տրդատայ մինչեւ ցքառասուն եւ վեցերորդ ամն նորին, յորմէ հետէ ոչ եւս յաւել ումեք երեւել համարեալ թուին ամք երեսուն:

Now despite the fact that Gregory dwelled there, nonetheless, from time to time he appeared and circulated through the land, strengthening his students in the faith. However, once his son, Aristake’s, had returned from the Council of Nicaea, thereafter Gregorios did not appear to anyone. Therefore, 30 years are reckoned for Gregory’s spiritual work—from the start of his priesthood in the 17th year of Trdat’s reign until the 46th year of the same—when he no longer appeared to anyone.

Եւ յետ նորա Արիստակէս ամս եաւթն, ի քառասուն եւ յեաւթներորդ ամէն Տրդատայ մինչեւ ցյիսուն եւ երրորդ ամն նորին, յորում եղեւ կատարումն Արիստակեայ: Զի արդարեւ էր սուսեր հոգեւոր ըստ ասացելումն, վասն որոյ թշնամի ամենայն անիրաւաց եւ զազրագործաց թուէր նա: Յաղագս որոյ եւ Արքեղայոս, որ էր կարգեալ ի վերակացութիւն Չորրորդն կոչեցեալ Հայոց, կշտամբեալ ի նմանէ սպասեաց դիպող աւուր. եւ պատահեալ նմա ի ճանապարհի ի Ծոփաց գաւառին սպան զնա սրով, եւ ինքն գնաց փախստական ի Տաւրոս Կիւլիկեցւոց: Իսկ զմարմին երանելւոյն բարձեալ աշակերտաց նորին բերին յԵկեղեաց գաւառն, հանգուցանել ի Թիլն, յիւրում աւանին: Եւ յաջորդեաց զաթոռն երէց եղբայր նորին Վրթանէս, ի յիսուն եւ ի չորրորդ ամէն Տրդատայ եւ անդր:

After Gregory, Aristake’s was head of the Church for 7 years, from the 47th year of Trdat to the 53rd year, when the martyrdom of Aristake’s occurred. For, truly, he was a spiritual sword, as the saying goes. Therefore, he was regarded as an enemy by all the unjust and evil doers. It was for this reason that Archilaeus, who had been designated overseer of what is called Fourth Armenia—after being reprimanded by him—waited for an opportune day and, encountering him on the road in the district of Tsop’k’, killed him with a sword, and then went as a fugitive himself to the Cilician Taurus. Then Aristake’s’ students took the body of the blessed one and brought it to the district of Ekegheats’, burying him in his hamlet of T’il. His senior brother, Vrt’ane’s, succeeded him on the ecclesiastical throne, from the 54th year of Trdat on.

Բայց սրբոյն Գրիգորի ի Մանեայ այրն կեցեալ աներեւութաբար ամս բազումս փոխի մահուամբ ի կարգս հրեշտակաց: Եւ հովուաց գտեալ զնա վախճանեալ ի նմին տեղւոջ թաղեցին, ոչ գիտելով թէ ո՛վ ոք նա իցէ: Վայելէր իսկ նոցա, որք Փրկչին մերոյ ծննդեանն եղեն խորհրդածուք, լինել եւ աշակերտին յուղարկմանն սպասաւորք: Եւ ծածկեալ ամս բազումս աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ, իբրեւ զՄովսէսն զայն ի հնումն, զի մի՛ ի պաշտաւն ի դեռահաւատ բարբարոսացս առցի ազգաց: Իսկ յորժամ սերտեալ հիմնեցան հաւատք կողմանցս այսոցիկ զկնի յետ բազում ժամանակաց յայտնեցաւ ճգնաւորի ումեմն Գառնիկ անուն կոչեցելոյ, եւ բերել եդաւ ի գեաւղն Թորդան նշխարք սրբոյն Գրիգորի:

The blessed Gregory, after remaining in the Cave of Mani for many years without appearing in public, died and was transferred to the ranks of angels. Shepherds, finding him dead, buried him in the same place, not knowing who he was. Indeed, it was fitting that shepherds who had been present at the birth of Our Savior would also be attendants at the funeral of His student. Now it came about that Gregory’s remains, perhaps by Divine Providence, stayed concealed for many years—as had the body of Moses in ancient times—so as not to become the object of worship of barbarian people, not yet firm in the faith. Now when the faith had become more firmly established in these areas, after a long period, the remains of the blessed Gregory were revealed to a certain ascetic named Gar’nik, who brought them to the village of T’ordan and buried them there.

Սա, որպէս ամենեցուն յայտնի է, աշխարհաւ Պարթեւ, գաւառաւ Պահլաւ, յազգէ թագաւորեցելոյ զատուցեալ Արշակունի, ի ցեղէ Սուրենական, ի հաւրէ Անակ կոչեցելոյ, յարեւելից կողմանց աշխարհիս մերոյ արեւելք ճշմարիտ ծագեալ մեզ եւ իմանալի արեգակն եւ հոգեւոր ճառագայթ, ի խորին չարութենէ կռապաշտութեան ելք, երանութեան եւ շինութեան հոգեւորի առիթ, աստուածային արդարեւ արմաւենի տնկեալ ի տան Տեառն եւ ի գաւիթս Աստուծոյ մերոյ ծաղկեալ: Եւ այսպիսեաւք եւ այսքանեաւք ժողովրդովք բազմացեալ, ի ծերութիւն պարարտութեան հոգեւորի զմեզ ժողովեաց ի փառս եւ ի գովեստ Աստուծոյ:

Gregory, as everyone knows, was from the district of Bahl in the land of Parthia, descended through his father, Anak, from the Surenian clan of the line of the royal Arsacids. On the eastern parts of our land, Gregory arose, like a true dawn, a spiritual sun of knowledge and divine ray, a deliverance from the deep evil of idol-whorship. Gregory became for us the cause of blessing and spiritual creation, a truly divine palm tree planted in the house of the Lord and flourishing in the courts of our God. And thus, having increased the faithful peoples, Gregory gathered us to an old age of spiritual wealth, to glorify and praise God.

Յաղագս վախճանի Տրդատայ թագաւորի, ընդ որում եւ ողբերգական մեղադրութիւն։

Regarding the funeral of king Trdat, about which, a lamentable charge.

Զսրբոյ եւ զմեծէ եւ զերկրորդ նահատակէ եւ զմերոյ լուսաւորութեան հոգեւոր վերակացուէ ճառելով, զի Քրիստոսէ հանուրց եղելոցս ճշմարիտ թագաւորէ հրաշափառագունիւ պարտ էր անցանել բանիւ, որպէս զգործակցէ եւ զհաւասար ճգնողէ մերոյ նախաշաւղի եւ լուսաւորութեանց նահապետի. որպէս թուեցաւ հաճոյ Հոգւոյն սրբոյ երիցացուցանել զիմ լուսաւորիչն վկայութեանն միայնոյ վիճակաւ, ի վերայ բերեմ թէ եւ առաքելութեանն. իսկ որ ինչ զկնի այսորիկ, զուգաբան եւ հաւասարագործ: Այլ զառաւելութիւն ասեմ աստ զթագաւորին. քանզի խորհելն յաղագս Աստուծոյ եւ ճգնազգեցիկն լինել զոյգ երկոցունց. իսկ նուաճել հաւանողական կամ բռնաւորական բանիւ առաւել էր թագաւորին շնորհ. քանզի ըստ հաւատոցն ոչ ինչ կասեցուցանէր զգործսն: Այսորիկ աղագաւ կոչեմ եւ զսա նախաշաւիղ ճանապարհ եւ լուսաւորութեան մերոյ հայր երկրորդ: Բայց զի պատմութեանց, եւ ոչ գովեստից է ժամանակս, մանաւանդ զի եւ հագներգութիւնս ըստ իւրաքանչիւր պատմագրաց արտասանութեանց եւ ոչ յատուկ ի մէնջ շարագրեցաւ, անցցուք ի կարգ բանից որ ինչ յաղագս սորա:

When discussing King Trdat, we must use the most exalted words, since he was a blessed and great man, a second hero with Gregory and spiritual overseer of our illumination, the most truly king of all made kings by Christ. King Trdat also was the fellow-worker and equal in asceticisms of our first leader and patriarch of our salvation. The Holy Spirit was pleased to give seignority to my enlightener only through the lot of confession, and, I would add, of apostleship. Otherwise, however, Trdat and Gregory were equal in words and deeds. I would even say that the king had an advantage here, for the contemplation of God and a harsh way of life were equally characteristic of both of them, and the ability to conquer with a persuasive or forceful word was bestowed on the king to a greater extent, for his actions never departed from the faith. Therefore, I will also call him the pioneer of the path and the second father of our enlightenment. But since the time has come to turn from praise to narration, and especially since this section is presented according to the reports of other historians and was not composed especially by ourselves, let us pass to the order of events as they concern him.

Սա յետ հաւատոցն որ ի Քրիստոս, ամենայն առաքինութեամբք բացափայլեալ եւս քան զեւս յաճախէր որ ինչ յաղագս Քրիստոսի գործ եւ բան. սաստելով եւ հաւանեցուցանելով զմեծամեծ նախարարսն, միանգամայն եւ զամենայն բազմութիւն ռամկին, լինել արդարեւ Քրիստոսի. որպէս զի վկայեսցեն հաւատոցն ամենեցուն եւ գործքն:

After putting his faith in Christ, he, Trdat, gleaming with all virtue, increasingly saw to deeds and words concerning serving the cause of Christ, frightening and convincing the grandee naxarars, and with them the whole host of the common folk truly to be Christ’s followers so that the deeds of all might testify to the faith.

Այլ զխստասրտութիւն կամիմ ասել, թէ եւ զամբարհաւաճութիւն ազգիս մերոյ յիսկզբանցն եւ այսր. որպէս անհամբոյր բարւոյ եւ ճշմարտութեան անհարազատ, կամ թէ բնութիւն ունելով զբարձրայաւնութիւն եւ զկամակորութիւն ընդդիմանան կամաց թագաւորին յաղագս կրաւնից քրիստոսականաց, զհետ երթալով կամաց կանանց եւ հարճից: Որում ոչ կարացեալ ներել թագաւորին, ընկեցեալ զերկրաւոր պսակս զհետ ընթանայր երկնաւորին, արագ հասանելով ի տեղի սուրբ ճգնաւորին Քրիստոսի, ծակամուտ լեռնակեցիկ եղեալ:

But now I want to speak about hard-heartedness and arrogance of our people, from the beginning to the present day. Enemies to the good, strangers to the truth and having arrogant and self-willed natures, they opposed the will of the king regarding the Christian faith, instead following the will of women and concubines. The king, unable to forgive this behavior threw off his earthly crown and went in pursuit of the heavenly one. He quickly reached the place of the holy hermit of Christ Gregory, staying in a mountain cave.

Աստանաւր ամաչեմ ասել զճշմարտութիւնն, մանաւանդ թէ զանաւրէնութիւն եւ զամբարշտութիւն ազգիս մերոյ, եւ զմեծի ողբոց եւ արտասուաց արժանի զսոցա գործս: Քանզի զհետ առաքեալ, կոչեն զնա լինել ըստ կամաց նորա, եւ ունել զթագաւորութիւնն: Իսկ ի չհաւանել սրբոյն տան նմա արբումն, որպէս անդ ուրեմն ի հնումն Աթենացիքն Սոկրատայ զմոլեխինդն. եւ կամ թէ զմերն իսկ ասել, կատաղեալ Եբրայեցիքն ըմպելի լեղեաւ խառնեալ Աստուծոյ մերոյ: Եւ զայս արարեալ շիջուցին յինքեանց զբազմափայլ ճառագայթն աստուածպաշտութեան:

Here I am ashamed to reveal the truth, especially the lawlessness and impiety of our people and their deeds worthy of great lamentation and tears. For the lords sent after him, calling him to return and to rule the kingdom as he chose. Yet, when the blessed one did not believe them, they gave him a drink containing poison—as in antiquity the Athenians had given Socrates hemlock; or in our Christian era when the enraged Hebrews gave a drink mixed with gall to our God. In so doing, they extinguished the shining ray of piety for themselves.

Վասն այսորիկ ես ի վերայ իմոց ողբալով ասեմ, որպէս Պաւղոս յաղագս իւրոցն եւ թշնամեաց խաչին Քրիստոսի. բայց ասեմ ոչ զիմ բանս, այլ զՀոգւոյն սրբոյ: Ազգ թի՜ւր եւ դառնացող, ազգ, որ ոչ ուղղեաց զսիրտ իւր, եւ ոչ հաւատարմացաւ Աստուծոյ ոգի նորա: Արք Արամեանք, մինչեւ յե՞րբ էք ծանրասիրտք, ընդէ՞ր սիրէք զնանրութիւն եւ զանաստուածութիւն: Ո՞չ ծանեայք, զի սքանչելացոյց Տէր զսուրբն իւր. եւ ոչ Տէր լուիցէ յաղաղակել ձերում առ նա: Զի բարակացեալ մեղայք, եւ յանկողինս ձեր ոչ զղջացարուք. քանզի զենէք զենումն անաւրէնութեան, եւ զյուսացեալն ի Տէր արհամարհեցէք: Վասն այսորիկ եկեսցէ ձեզ որոգայթ զոր ոչ ծանեայք. եւ որսն զոր որսայցէք ըմբռնեսցէ զձեզ, եւ նովին որոգայթիւն անկջիք: Այլ նորա անձն ցնծասցէ Տերամբ եւ ուրախասցի ի փրկութեան իւրում, եւ ամենայնիւ ինքեամբ ասասցէ. Տէր, ո՛վ նման է քեզ:

Therefore I, mourning my own, will speak as Paul did for his own and for the enemies of the Cross of Christ. However, I will speak not using my own words, but words from the Holy Spirit: O, crooked and bitter people which has not corrected its heart and has not come to have faith in God in its soul. O, you descendants of Aram—how long will you be hard-hearted, why have you fallen in love with vanity and godlessness? Do you not realize that the Lord has exalted his saint, and that the Lord will not hear your pleas to Him? For you have sinned in anger and you have not repented in your beds. For you offer unlawful sacrifices and you despise those who trust in God. Therefore you will encounter a trap that you do not recognize and you will fall into this same trap, and the animal that you were hunting will seize you. But the Believer’s soul will rejoice in the Lord and in their own salvation and they will say with their entire being: “Lord, who is like You?”

Եւ զի այսոքիկ ճշմարիտ այսպէս մխիթարեսցուք մերովք վտանգիւքս եւ մեք. «զի եթէ ընդ փայտ դալար զայս արարին, ասէ Քրիստոս, իսկ ընդ չորն զի՞նչ լինիցի»: Արդ եթէ ընդ սուրբս Աստուծոյ, եւ որք ի թագաւորութենէ յաղագս Աստուծոյ զինքեանս նուաստացուցին, այս է, զի՞նչ մեր բանս առ Աստուծոյ յաղագս ի ձէնջ վտանգիցս, որոց վտանգք եւ աղքատութիւն սեպհական է: Այլ սակայն ասացից: Ո՞վ ոք ի ձէնջ թոշակս յաղագս մեր, ո՞վ ոք վարդապետացն մաղթանս, ո՞վ ոք բան յաւժարեցուցանող կամ յորդորական, ո՞վ ոք յերթալս մերում բեռնաբարձս, ո՞վ ոք ի գալն մերում հանգիստ, ո՞վ ոք տուն կամ աւթանոց մեզ պատրաստեաց: Թողից զայլն, զի եւ ոչ զլեզուս չարս եւ զտգիտութիւն, հանդերձ սնոտի փառամոլութեամբ եւ կատաղի լեզուանութեամբ, սանձահարեցէք. այլ նիւթ նոցա անմտութեանն զձեր ուսումնատեացդ տալով բարս, բորբոքեցէք առաւել քան զհնոցն Բաբելովնի:

Now because things truly are this way, let us be consoled in the dangers which face us, too, since as Christ says “Since they do this to the green tree, what will they do to the dried-up one?” If such is the case with the saints of God, and those like Trdat who humbled themselves by descending from the throne for the sake of following God, then is it worth it for us, whose lot is oppression and poverty, to complain to God about the disasters you lords have caused? Nonetheless, I will say it. Which of you provided us with food, or the consolation of vardapets, with words of conviction and encouragement, with porters for our journey, with rest on our return, preparing for us a home or shelter? I will leave out the other evils, for you did not curb your evil tongues and ignorance—which you flavored with vanity and crazed words. Instead, you gave your stupidity—you, the haters of teaching—as fuel for the fire which then burned more strongly than the furnace of Babylon.

Վասն որոյ իւրաքանչիւր ոք առ անձին է քուրմ եւ պաշտաւնեայ, որպէս ասէ Գիր, որ է ըստ այժմուցս ի դէպ. ուր բազում խաւսողք աստուածայնոցն, եւ զաւրութեան մտացն ոչ հասուք. եւ խաւսողք ո՛չ ըստ հաճոյից Հոգւոյն, այլ ըստ աւտարին: Վասն որոյ հիացումն իմն են ճառքս եւ սարսափելի որոց միտս ունին. քանզի խաւսի որ խաւսին զԱստուծոյ եւ զաստուածայինսն, եւ խորհուրդք խաւսողին յաւտարն հային: Զի ոչ վասն որոյ խաւսին կրէ զաշխատութիւն, եւ ոչ մեղմով եւ հեզիկ, որպէս ուսաւն, թէ «մի՛ ոք լուիցէ արտաքոյ զբարբառ նորա», այլ յաղագս փառաց մարդկայնոց, եւ ճայթեցուցանելով հնչեցուցանեն ի լսելիս մարդկան: Ուր շատխաւսութեանն հոսանք իբրեւ յաղբերէ դիմեն, որպէս ասաց ոմն ի հնոցն, եւ զկծեցուցանեն զամենայն գինարբուս եւ զհրապարակս: Ո՞վ ոք զսոսա ոչ ողբասցէ որ միտս ունիցի. եւ եթէ ոչ ոք զչարիցի ասեմ, թէ եւ որք յորդորենն զսոսա այսպիսիս լինել: Արգելում ասել զՔրիստոսին եւ տալ վրէժս յարենէն Աբելի արդարոյ մինչեւ ցարիւնն Զաքարիայ, որ կայ ի մէջ տաճարին եւ սեղանոյն:

Wherefore everyone is to himself priest and minister, as Scripture says, which is pertinent to the present moment, where there are many who speak of divine things, yet which their mental powers do not discern; those who say not what is well-pleasing to the Spirit, but to another. Wherefore their words are perplexed and dreadful to those who have minds. For they speak of God and things divine, yet the mysteries of the speaker look to another. For he bears no labor for that which he speaks, and speaks not softly and gently, as he learned, “lest his voice be heard by those outside”; rather, his voice bursts and reverberates into the ears of men for the sake of man’s glory—Where prattling streams rush as from a fountain, as one of the ancients said, and sting all the drunkards and those in the streets. Who in their right mind would not lament them? And if no one opposes them fiercely, then I say that those are the very ones who incite them to this. I hinder myself from quoting Christ, to pay the just reparation from the blood of Abel the upright up to the blood of Zecharaiah, who perished between the sanctuary and the altar.

Այլ աստանաւր դադարեսցէ բանս, որպէս աշխատութիւն կրեալ յականջս լինել խաւսեցեալ մեռելոց: Այլ պատմութիւնս յաղագս սրբոյն Տրդատայ ճշմարիտ է. քանզի արբուցեալ նմա դեղ մահու զրկեցան ի լուսոյ շնորհաց ճառագայթից նորա, որ թագաւորեաց ամս յիսուն եւ վեց:

Let my words be brought to an end here, as though I am wearied by addressing myself to the ears of dead people. But my narration about the blessed Trdat is accurate. For, indeed, they gave him to drink the drug of death and we were deprived of the rays of light of his grace, who reigned for 56 years.