μετοικεσία (գերութիւն): A more literal construal of μετοικεσίας in vv. 11, 12 and 17 would be պանդխտութիւն, yet no manuscript attests this; գերութիւն is consistent with broader biblical usage when referring to the Babylonian captivity (cf. 4 Kings 24:15, Jer 28:4), while պանդխտութիւն only appears alongside գերութիւն where the Greek distinguishes the two (see Ezek 12:11: ἐν μετοικεσίᾳ καὶ ἐν αἰχμαλωσίᾳ - ի պանդխտութիւն եւ ի գերութիւն). ↩︎

12 Μετὰ δὲ τὴν μετοικεσίαν Βαβυλῶνος Ἰεχονίας ἐγέννησε τὸν Σαλαθιήλ, Σαλαθιὴλ δὲ ἐγέννησε τὸν Ζοροβαβέλ,

12 Յետ գերութեանն Բաբելացւոց ծնաւ Յեքոնիա զՍաղաթիէլ. Սաղաթիէլ ծնաւ զԶաւրաբաբէլ.

12 After the Babylonian captivity, Jeconiah begot Salathiel; Salathiel begot Zorobabel;

13 Ζοροβαβὲλ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἀβιούδ, Ἀβιοὺδ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἐλιακείμ, Ἐλιακεὶμ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἀζώρ,

13 Զաւրաբաբէլ ծնաւ զԱբիուդ. Աբիուդ ծնաւ զԵղիակիմ. Եղիակիմ ծնաւ զԱզովր.

13 Zorobabel begot Abiud; Abiud begot Eliachim; Eliachim begot Azor;

14 Ἀζὼρ δὲ ἐγέννησε τὸν Σαδώκ, Σαδὼκ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἀχείμ, Ἀχείμ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἐλιούδ,

14 Ազովր ծնաւ զՍադովկ. Սադովկ ծնաւ զԱքին. Աքին ծնաւ զԵղիուդ.

14 Azor begot Sadok; Sadok begot Achim; Achim begot Eliud;

15 Ἐλιοὺδ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἐλεάζαρ, Ἐλεάζαρ δὲ ἐγέννησε τὸν Ματθάν, Ματθὰν δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰακώβ,

15 Եղիուդ ծնաւ զԵղիազար. Եղիազար ծնաւ զՄատթան. Մատթան ծնաւ զՅակովբ.

15 Eliud begot Eleazar; Eleazar begot Mathan; Mathan begot Jacob;

16 Ἰακὼβ δὲ ἐγέννησε τὸν Ἰωσὴφ τὸν ἄνδρα Μαρίας, ἐξ ἧς ἐγεννήθη Ἰησοῦς ὁ λεγόμενος χριστός.

16 Յակովբ ծնաւ զՅովսէփ զայրն Մարեմայ որում խաւսեցեալ զՄարիամ կոյս. յորմէ ծնաւ Յիսուս, որ անուանեցաւ Քրիստոս:

16 Jacob begot Joseph, the husband of Mary, to whom was betrothed the Virgin Mary,¹ of whom was born Jesus, named the Anointed.

to whom was betrothed the Virgin Mary (որում խաւսեցեալ զՄարիամ կոյս): only found in Armenian mss. (unanimous), anticipating v.18. ↩︎

17 Πᾶσαι οὖν αἱ γενεαὶ ἀπὸ Ἀβραὰμ ἕως Δαυὶδ γενεαὶ δεκατέσσαρες, καὶ ἀπὸ Δαυὶδ ἕως τῆς μετοικεσίας Βαβυλῶνος γενεαὶ δεκατέσσαρες, καὶ ἀπὸ τῆς μετοικεσίας Βαβυλῶνος ἕως τοῦ χριστοῦ γενεαὶ δεκατέσσαρες.

17 Արդ ամենայն ազգքն յԱբրահամէ մինչեւ ի Դաւիթ՝ ազգք չորեքտասանք. Եւ ի Դաւթէ մինչեւ ի գերութիւնն Բաբելացւոց՝ ազգք չորեքտասանք. Եւ ի գերութենէն Բաբելացւոց մինչեւ ի Քրիստոս՝ ազգք չորեքտասանք։

17 So all the generations from Abraham to David are fourteen generations; and from David to the Babylonian captivity fourteen generations; and from the Babylonian captivity to Christ fourteen generations.

18 Τοῦ δὲ Ἰησοῦ χριστοῦ ἡ γένεσις οὕτως ἦν. μνηστευθείσης τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρίας τῷ Ἰωσήφ, πρὶν ἢ συνελθεῖν αὐτοὺς εὑρέθη ἐν γαστρὶ ἔχουσα ἐκ πνεύματος ἁγίου.

18 Եւ Յիսուսի Քրիստոսի ծնունդն էր այսպէս. Խաւսեալ զմայր նորա Մարիամ Յովսեփու, մինչչեւ եկեալ առ միմեանս գտաւ յղացեալ ի Հոգւոյն Սրբոյ:

18 And the birth of Jesus Christ was like this: His mother Mary, having been betrothed to Joseph, before their coming together, was found having conceived from the Holy Spirit.

19 Ἰωσὴφ δὲ ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, δίκαιος ὢν καὶ μὴ θέλων αὐτὴν παραδειγματίσαι, ἐβουλήθη λάθρᾳ ἀπολῦσαι αὐτήν.

19 Եւ Յովսէփ այրն նորա, քանզի արդար էր եւ ոչ կամէր առակել զնա, խորհեցաւ լռելեայն արձակել զնա:

19 And Joseph her husband, being just, and not willing publicly to expose her, was minded to put her away quietly.

20 ταῦτα δὲ αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος ἰδοὺ ἄγγελος κυρίου κατ’ ὄναρ ἐφάνη αὐτῷ λέγων· Ἰωσὴφ υἱὸς Δαυίδ, μὴ φοβηθῇς παραλαβεῖν Μαριὰμ τὴν γυναῖκά σου, τὸ γὰρ ἐν αὐτῇ γεννηθὲν ἐκ πνεύματός ἐστιν ἁγίου·

20 Եւ մինչ դեռ նա զայս ածէր զմտաւ, ահա հրեշտակ Տեառն ի տեսլեան երեւեցաւ նմա եւ ասէ. Յովսէփ, որդի Դաւթի, մի՛ երկնչիր առնուլ առ քեզ զՄարիամ կին քո. քանզի որ ի նմայն ծնեալ է ի Հոգւոյն Սրբոյ է:

20 And while he pondered these things, behold an angel of the Lord appeared to him in a dream, saying:¹ “Joseph, son of David, fear not to receive unto yourself Mary your wife, for that which has been conceived in her is from the Holy Spirit.

λέγων: Arm. consistently has եւ + verb for verba dicendi, with present tense standard. ↩︎

21 τέξεται δὲ υἱὸν καὶ καλέσεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν, αὐτὸς γὰρ σώσει τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν.

21 Ծնցի որդի, եւ կոչեսցես զանուն նորա Յիսուս, զի նա փրկեսցէ զժողովուրդ իւր ի մեղաց իւրեանց:

21 “She will bear a son, and you will call his name Jesus, for he will save his people from their sins.”

22 τοῦτο δὲ ὅλον γέγονεν ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος·

22 Այլ այս ամենայն եղեւ զի լցցի որ ասացաւն ի Տեառնէ ի ձեռն մարգարէի.

22 But all this happened so that it might be fulfilled which the Lord spoke through the prophet:

23 Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ· ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον Μεθ’ ἡμῶν ὁ θεός.

23 Ահա կոյսն յղասցի եւ ծնցի որդի, եւ կոչեսցեն զանուն նորա Էմմանուէլ, որ թարգմանի` Ընդ մեզ Աստուած:

23‘Behold, the virgin shall conceive, and shall bear a son, and they shall call his name Emmanuel, which is translated, God with us.’

24 Διεγερθεὶς δὲ ὁ Ἰωσὴφ ἀπὸ τοῦ ὕπνου ἐποίησεν ὡς προσέταξεν αὐτῷ ὁ ἄγγελος κυρίου καὶ παρέλαβε τὴν γυναῖκα αὐτοῦ·

24 Եւ զարթուցեալ Յովսէփ ի քնոյ անտի, արար որպէս հրամայեաց նմա հրեշտակն Տեառն, եւ առ յինքն զկինն իւր:

24 And Joseph, having risen from sleep¹, did as the angel of the Lord had commanded him, and took unto him his wife.

↩︎

25 καὶ οὐκ ἐγίνωσκεν αὐτὴν ἕως οὗ ἔτεκε τὸν υἱόν αὐτῆς τὸν πρωτότοκον καὶ ἐκάλεσεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν.

25 Եւ ոչ գիտէր զնա, մինչեւ ծնաւ զորդին իւր զանդրանիկ. եւ կոչեաց զանուն նորա Յիսուս:

25 And he knew her not until she bore her son, the firstborn, and he called his name Jesus.

Chapter 2 #

1 Τοῦ δὲ Ἰησοῦ γεννηθέντος ἐν Βηθλέεμ τῆς Ἰουδαίας ἐν ἡμέραις Ἡρῴδου τοῦ βασιλέως, ἰδοὺ μάγοι ἀπὸ ἀνατολῶν παρεγένοντο εἰς Ἱεροσόλυμα

1 Եւ ի ծնանելն Յիսուսի ի Բեթղեհեմ Հրէաստանի յաւուրս Հերովդի արքայի, Ահա մոգք յարեւելից եկին յԵրուսաղէմ,

1 At the birth of Jesus in Bethlehem of Judea, in the days of Herod the king, behold, magians from the East came to Jerusalem,

2 λέγοντες· Ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; εἴδομεν γὰρ αὐτοῦ τὸν ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ καὶ ἤλθομεν προσκυνῆσαι αὐτῷ.

2 Եւ ասեն. Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն Հրէից. զի տեսաք զաստղն նորա յարեւելս, եւ եկաք երկիր պագանել նմա:

2 Saying: “Where is the one who was born king of the Judeans? For we saw his star in the East, and we came to bow to him.”

3 ἀκούσας δὲ ὁ βασιλεὺς Ἡρῴδης ἐταράχθη καὶ πᾶσα Ἱεροσόλυμα μετ’ αὐτοῦ,

3 Եւ իբրեւ լուաւ արքայ Հերովդէս՝ խռովեցաւ, եւ ամենայն Երուսաղէմ ընդ նմա:

3 And when king Herod heard this, he was troubled, and all Jerusalem with him.

4 καὶ συναγαγὼν πάντας τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς τοῦ λαοῦ ἐπυνθάνετο παρ’ αὐτῶν ποῦ ὁ χριστὸς γεννᾶται.

4 Եւ ժողովեալ զամենայն զքահանայապետսն եւ զդպիրս ժողովրդեանն, հարցանէր ի նոցանէ թէ ո՛ւր ծնանիցի Քրիստոսն:

4 And gathering together all the chief priests and the scribes of the people, he was inquiring of them where the Christ is to be born.

5 οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ· Ἐν Βηθλέεμ τῆς Ἰουδαίας· οὕτω γὰρ γέγραπται διὰ τοῦ προφήτου·

5 Եւ նոքա ասեն ցնա. Ի Բեթղեհէմ Հրէաստանի: Զի այսպէս գրեալ է ի ձեռն մարգարէին.

5 And they said to him: “In Bethlehem of Judea. For so it has been written through the prophet:

6 Καὶ σύ, Βηθλέεμ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἶ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ.

6 Եւ դու Բեթղեհեմ երկիր Յուդայ, ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս Յուդայ. ի քէն ելցէ ինձ իշխան, որ հովուեսցէ զժողովուրդ իմ զԻսրայէլ:

6 ‘And you, Bethlehem, land of Judah, are by no means the least among the rulers of Judah: from you will come¹ a ruler who will shepherd my people Israel.’”

will come: all Arm. mss. have ելցէ ինձ (‘will come to me’), reflecting Mic. 5:2 (ἐκ σοῦ μοι ἐξελεύσεται). No Greek equivalent. ↩︎

7 Τότε Ἡρῴδης λάθρᾳ καλέσας τοὺς μάγους ἠκρίβωσε παρ’ αὐτῶν τὸν χρόνον τοῦ φαινομένου ἀστέρος,

7 Յայնժամ Հերովդէս գաղտ կոչեաց զմոգսն, եւ ստուգեաց ի նոցանէ զժամանակն աստեղն երեւելոյ.

7 Then Herod secretly called the magians and ascertained from them the time of the star’s appearance;

8 καὶ πέμψας αὐτοὺς εἰς Βηθλέεμ εἶπε· Πορευθέντες ἀκριβῶς ἐξετάσατε περὶ τοῦ παιδίου· ἐπὰν δὲ εὕρητε, ἀπαγγείλατέ μοι, ὅπως κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ.

8 Եւ արձակեալ զնոսա ի Բեթղեհեմ, ասէ. Գնացէք ստուգեցէք վասն մանկանն, եւ յորժամ գտանիցէք, ազդ արասջիք ինձ, զի եւ ես եկեալ երկի՛ր պագից նմա:

8 And having dispatched them into Bethlehem, he said: “Go, inquire precisely about the child, and whenever you may have found him, send word to me, that I too may come and bow to him.”

9 οἱ δὲ ἀκούσαντες τοῦ βασιλέως ἐπορεύθησαν, καὶ ἰδοὺ ὁ ἀστὴρ ὃν εἶδον ἐν τῇ ἀνατολῇ προῆγεν αὐτούς, ἕως ἐλθὼν ἔστη ἐπάνω οὗ ἦν τὸ παιδίον.

9 Եւ նոքա իբրեւ լուան ի թագաւորէն՝ գնացին. եւ ահա աստղն զոր տեսին յարեւելս՝ առաջնորդեաց նոցա, մինչեւ եկեալ եկաց ի վերայ ուր էր մանուկն:

9 And they, having heard the king, went their way; and behold, the star which they saw in the East preceded them, until, having come, it stood over where the child was.

10 ἰδόντες δὲ τὸν ἀστέρα ἐχάρησαν χαρὰν μεγάλην σφόδρα.

10 Իբրեւ տեսին զաստղն, խնդացին յոյժ ուրախութիւն մեծ:

10 When they saw the star, they rejoiced with exceeding great joy.

11 καὶ ἐλθόντες εἰς τὴν οἰκίαν εἶδον τὸ παιδίον μετὰ Μαρίας τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ πεσόντες προσεκύνησαν αὐτῷ, καὶ ἀνοίξαντες τοὺς θησαυροὺς αὐτῶν προσήνεγκαν αὐτῷ δῶρα, χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν.

11 Եւ իբրեւ մտին ի տունն, տեսին զմանուկն հանդերձ Մարեմաւ մարբն իւրով, եւ անկեալ երկիր պագանէին նմա. եւ բացեալ զգանձս իւրեանց մատուցին նմա պատարագս՝ ոսկի, եւ կնդրուկ, եւ զմուռս:

11 And when they entered into the house, they saw the child with Mary his mother, and falling down they bowed to him; and opening their treasures, they offered him gifts—gold, frankincense, and myrrh.

12 καὶ χρηματισθέντες κατ’ ὄναρ μὴ ἀνακάμψαι πρὸς Ἡρῴδην δι’ ἄλλης ὁδοῦ ἀνεχώρησαν εἰς τὴν χώραν αὐτῶν.

12 Եւ հրաման առեալ ի տեսլեան չդառնալ անդրէն առ Հերովդէս, ընդ այլ ճանապարհ գնացին յաշխարհն իւրեանց:

12 And having been instructed in a dream that they should not return to Herod, they went back another way into their country.

13 Ἀναχωρησάντων δὲ αὐτῶν ἰδοὺ ἄγγελος κυρίου φαίνεται κατ’ ὄναρ τῷ Ἰωσὴφ λέγων· Ἐγερθεὶς παράλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ φεῦγε εἰς Αἴγυπτον, καὶ ἴσθι ἐκεῖ ἕως ἂν εἴπω σοι· μέλλει γὰρ Ἡρῴδης ζητεῖν τὸ παιδίον τοῦ ἀπολέσαι αὐτό.

13 Եւ իբրեւ գնացին նոքա անտի, ահա հրեշտակ Տեառն երեւէր ի տեսլեան Յովսեփու, եւ ասէր. Արի, ա՛ռ զմանուկդ եւ զմայր իւր, եւ փախիր յԵգիպտոս, եւ անդ լինիջիր ցորժամ ասացից քեզ. քանզի ի խնդիր է Հերովդէս կորուսանել զմանուկդ:

13 And when they departed, behold an angel of the Lord appeared in a dream to Joseph, saying: “Arise, take the child and his mother and flee into Egypt, and remain there until I should tell you. For Herod is seeking the child to destroy him.”

14 ὁ δὲ ἐγερθεὶς παρέλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ νυκτὸς καὶ ἀνεχώρησεν εἰς Αἴγυπτον,

14 Եւ նա յարուցեալ առ զմանուկն եւ զմայր իւր գիշերի, եւ գնաց յԵգիպտոս, եւ անդ էր մինչեւ ցվախճան Հերովդի:

14 And he, having risen, took the child and his mother by night, and went into Egypt, and he was there until the death of Herod:

15 καὶ ἦν ἐκεῖ ἕως τῆς τελευτῆς Ἡρῴδου, ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν τοῦ ὑπὸ κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· Ἐξ Αἰγύπτου ἐκάλεσα τὸν υἱόν μου.

15 Զի լցցի ասացեալն ի Տեառնէ ի ձեռն մարգարէին որ ասէ. ՅԵգիպտոսէ կոչեցից զորդի իմ:

15 That it might be fulfilled what was spoken by the Lord through the prophet, saying: ‘Out of Egypt I will call¹ my son.’”

I will call (կոչեցից, fut.): in all Arm. mss.; Greek ἐκάλεσα (aor.; cf. LXX Hos 11:1, μετεκάλεσα); Arm. shifts from past (Hos 11:1 կոչեցի) to future, intepreting prophetically. ↩︎

16 Τότε Ἡρῴδης ἰδὼν ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν μάγων, ἐθυμώθη λίαν, καὶ ἀποστείλας ἀνεῖλε πάντας τοὺς παῖδας τοὺς ἐν Βηθλέεμ καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ὁρίοις αὐτῆς ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω, κατὰ τὸν χρόνον ὃν ἠκρίβωσε παρὰ τῶν μάγων.

16 Յայնժամ իբրեւ ետես Հերովդէս թէ խաբեցաւ ի մոգուց անտի, բարկացաւ յոյժ. եւ առաքեաց կոտորեաց զամենայն մանկունս որ էին ի Բեթղեհեմ եւ յամենայն սահմանս նորա յերկեմենից եւ ի խոնարհ, ըստ ժամանակին զոր ստուգեաց ի մոգուցն:

16 Then Herod, when he saw that he had been deceived by the magians, became exceedingly angry; and he sent forth and killed all the male children that were in Bethlehem, and in all the borders thereof, from two years old and under, according to the time which he had ascertained from the magians.

17 τότε ἐπληρώθη τὸ ῥηθὲν διὰ Ἰερεμίου τοῦ προφήτου λέγοντος·

17 Յայնժամ կատարեցաւ ասացեալն ի ձեռն Երեմիայ մարգարէի որ ասէ.

17 Then was fulfilled what was spoken through Jeremiah the prophet, saying:

18 Φωνὴ ἐν Ῥαμὰ ἠκούσθη, θρῆνος καὶ κλαυθμὸς καὶ ὀδυρμὸς πολύς· Ῥαχὴλ κλαίουσα τὰ τέκνα αὐτῆς, καὶ οὐκ ἤθελε παρακληθῆναι, ὅτι οὐκ εἰσίν.

18 Ձայն գուժեաց ի Հռամա, ողբումն եւ լալումն եւ աշխարումն յոյժ. Հռաքէլ լայր զորդիս իւր, եւ ոչ կամէր մխիթարել, զի ոչ էին:

18 ‘A voice in Rama cried out,¹ lamentation and weeping and great mourning; Rachel weeping her children, and would not be comforted, because they were not.’

Cried out (գուժեաց): unanimous in Arm.; all Gk. mss. have ἠκούσθη (լսելի եղեւ; cf. Jer. 31:15). ↩︎

19 Τελευτήσαντος δὲ τοῦ Ἡρῴδου ἰδοὺ ἄγγελος κυρίου φαίνεται κατ’ ὄναρ τῷ Ἰωσὴφ ἐν Αἰγύπτῳ

19 Եւ ի վախճանելն Հերովդի, ահա հրեշտակ Տեառն ի տեսլեան երեւէր Յովսեփայ յԵգիպտոս,

19 And upon the death of Herod, behold an angel of the Lord appeared in a dream to Joseph in Egypt,

20 λέγων· Ἐγερθεὶς παράλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ πορεύου εἰς γῆν Ἰσραήλ, τεθνήκασι γὰρ οἱ ζητοῦντες τὴν ψυχὴν τοῦ παιδίου.

20 եւ ասէր. Արի, առ զմանուկդ եւ զմայր իւր, եւ գնա յերկիրն Իսրայելի. զի մեռան որ խնդրէին զանձն մանկանդ:

20 Saying: “Arise, and take the child and his mother, and go into the land of Israel. For those seeking the life of the child have died.”

21 ὁ δὲ ἐγερθεὶς παρέλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ ἦλθεν εἰς γῆν Ἰσραήλ.

21 Եւ նա յարուցեալ առ զմանուկն եւ զմայր նորա, եւ եկն յերկիրն Իսրայելի:

21 And he, having risen, took the child and his mother, and came into the land of Israel.

22 ἀκούσας δὲ ὅτι Ἀρχέλαος βασιλεύει τῆς Ἰουδαίας ἀντὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, ἐφοβήθη ἐκεῖ ἀπελθεῖν· χρηματισθεὶς δὲ κατ’ ὄναρ ἀνεχώρησεν εἰς τὰ μέρη τῆς Γαλιλαίας,

22 Եւ իբրեւ լուաւ եթէ Արքեղաոս թագաւորեաց Հրէաստանի փոխանակ Հերովդի հաւրն իւրոյ, երկեաւ երթալ անդր. եւ հրաման առեալ ի տեսլեան՝ գնաց ի կողմանս Գալիլեացւոց:

22 And when he heard that Archelaus reigned over Judea in place of Herod his father, he was afraid to go there, and being directed in a vision, he retired into the territories of Galilee.

23 καὶ ἐλθὼν κατῴκησεν εἰς πόλιν λεγομένην Ναζαρέτ, ὅπως πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τῶν προφητῶν ὅτι Ναζωραῖος κληθήσεται.

23 Եւ եկեալ բնակեցաւ ի քաղաքին որ կոչէր Նազարէթ. զի լցցի բան մարգարէին, թէ Նազովրեցի կոչեսցի:

23 And coming, he dwelt in the city called Nazareth, that it might be fulfilled which was said by the prophets, that ‘he shall be called a Nazarene.’

Chapter 3 #

1 Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις παραγίνεται Ἰωάννης ὁ βαπτιστὴς κηρύσσων ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς Ἰουδαίας

1 Յաւուրսն յայնոսիկ գայ Յովհաննէս մկրտիչ քարոզել յանապատին Հրէաստանի,

1 In those days comes John the Baptist to make proclamation in the desert of Judea,

2 καὶ λέγων· Μετανοεῖτε, ἤγγικεν γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

2 Եւ ասել. Ապաշխարեցէք, զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից.

2 Saying: “Change your hearts, for the kingdom of the heavens has drawn near.”

3 οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ῥηθεὶς διὰ Ἠσαΐου τοῦ προφήτου λέγοντος· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ.

3 Զի սա է վասն որոյ ասացաւ ի ձեռն Եսայայ մարգարէի, որ ասէ. Ձայն բարբառոյ յանապատի. Պատրաստ արարէք զճանապարհ Տեառն, եւ ուղիղ արարէք զշաւիղս նորա:

3 For this is he the one spoken of through Isaiah the prophet, saying: ‘A voice of one crying in the desert, prepare the way of the Lord and make straight his paths.’

4 αὐτὸς δὲ ὁ Ἰωάννης εἶχεν τὸ ἔνδυμα αὐτοῦ ἀπὸ τριχῶν καμήλου καὶ ζώνην δερματίνην περὶ τὴν ὀσφὺν αὐτοῦ, ἡ δὲ τροφὴ ἦν ἀκρίδες καὶ μέλι ἄγριον.

4 Եւ ինքն Յովհաննէս ունէր հանդերձ ի ստեւոյ ուղտու, եւ գաւտի մաշկեղէն ընդ մէջ իւր. եւ կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի:

4 And this John had his garment of camel’s hair, and a leather girdle around his waist and his food was locusts and wild honey.

5 τότε ἐξεπορεύετο πρὸς αὐτὸν Ἱεροσόλυμα καὶ πᾶσα ἡ Ἰουδαία καὶ πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου,

5 Յայնժամ ելանէին առ նա ամենայն Երուսաղէմացիք եւ ամենայն Հրէաստան եւ ամենայն կողմն Յորդանանու,

5 At that time went out to him all the Jerusalemites and all Judea, and the whole region of Jordan,

6 καὶ ἐβαπτίζοντο ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ ὑπ’ αὐτοῦ ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν.

6 Եւ մկրտէին ի նմանէ ի Յորդանան գետ, եւ խոստովան լինէին զմեղս իւրեանց:

6 and they were being baptized by him in the Jordan, confessing their sins.

7 Ἰδὼν δὲ πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα αὐτοῦ εἶπεν αὐτοῖς· Γεννήματα ἐχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς;

7 Եւ տեսեալ զբազումս ի սադուկեցւոցն եւ ի փարիսեցւոց եկեալս ի մկրտութիւն նորա, ասէ ցնոսա. Ծնունդք իժից, ո՞ ցոյց ձեզ փախչել ի բարկութենէն որ գալոցն է:

7 And seeing many of the Pharisees and Sadducees coming to his baptism, he says to them: “Offspring of vipers, who showed you to flee from the coming wrath?

8 ποιήσατε οὖν καρπὸν ἄξιον τῆς μετανοίας

8 Արարէք այսուհետեւ պտուղ արժանի՛ ապաշխարութեան.

8 Produce, therefore, fruit worthy of a change of heart.

9 καὶ μὴ δόξητε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς, πατέρα ἔχομεν τὸν Ἀβραάμ, λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι δύναται ὁ θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Ἀβραάμ.

9 Եւ մի՛ համարիցիք ասել յանձինս թէ Ունիմք մեք հայր զԱբրահամ. ասեմ ձեզ, զի կարող է Աստուած ի քարանցս յայսցանէ յարուցանել որդիս Աբրահամու:

9 And do not think to say within yourselves, ‘We have Abraham as father.’ For I tell you that God is able to raise up children to Abraham out of these stones.

10 ἤδη δὲ ἡ ἀξίνη πρὸς τὴν ῥίζαν τῶν δένδρων κεῖται· πᾶν οὖν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται καὶ εἰς πῦρ βάλλεται.

10 Զի աւասիկ տապար առ արմին ծառոց դնի. ամենայն ծառ որ ոչ առնիցէ զպտուղ բարի՝ հատանի եւ ի հուր արկանի:

10 For now the axe is laid to the root of the trees; every tree that does not produce good fruit is cut down and cast into fire.

11 Ἐγὼ μὲν βαπτίζω ὑμᾶς ἐν ὕδατι εἰς μετάνοιαν· ὁ δὲ ὀπίσω μου ἐρχόμενος ἰσχυρότερός μού ἐστιν, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα βαστάσαι· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ καὶ πυρί·

11 Ես մկրտեմ զձեզ ջրով յապաշխարութիւն, բայց որ զկնին իմ գայ՝ հզաւրագոյն է քան զիս, եւ ես չեմ բաւական բառնալ զկաւշիկս նորա. նա մկրտեսցէ զձեզ ի Հոգին Սուրբ եւ ի հուր:

11 I baptize you in water for a change of heart, but the one coming after me is mightier than I, whose shoes I am not worthy to bear: he will baptize you in the Holy Spirit and fire.

12 οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ καὶ διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ καὶ συνάξει τὸν σῖτον αὐτοῦ εἰς τὴν ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσει πυρὶ ἀσβέστῳ.

12 Որոյ հեծանոցն ի ձեռին իւրում, եւ սրբեսցէ զկալ իւր, եւ ժողովեսցէ զցորեանն ի շտեմարանս իւր, եւ զյարդն այրեսցէ անշէջ հրով:

12 Whose winnowing fan is in his hand, and he will cleanse his threshing floor and gather the wheat into his barn; but the chaff he will burn with unquenchable fire.”

13 Τότε παραγίνεται ὁ Ἰησοῦς ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας ἐπὶ τὸν Ἰορδάνην πρὸς τὸν Ἰωάννην τοῦ βαπτισθῆναι ὑπ’ αὐτοῦ.

13 Յայնժամ գայ Յիսուս ի Գալիլէէ ի Յորդանան առ Յովհաննէս մկրտել ի նմանէ:

13 Then comes Jesus from Galilee to the Jordan, to John, to be baptized by him.

14 ὁ δὲ Ἰωάννης διεκώλυεν αὐτὸν λέγων· Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρός με;

14 Եւ Յովհաննէս արգելու զնա եւ ասէ. Ինձ պիտոյ է ի քէն մկրտել, եւ դու առ ի՞ս գաս:

14 And John forbids him, saying: “I ought to be baptized by you, and you come to me?”

15 ἀποκριθεὶς δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπε πρὸς αὐτόν· ἄφες ἄρτι, οὕτω γὰρ πρέπον ἐστὶν ἡμῖν πληρῶσαι πᾶσαν δικαιοσύνην. τότε ἀφίησιν αὐτόν.

15 Պատասխանի ետ Յիսուս եւ ասէ ցնա. Թոյլ տուր այժմ, զի այսպէս վայել է մեզ լնուլ զամենայն արդարութիւն. Եւ ապա թոյլ ետ նմա:

15 And Jesus answers¹ and says to him: “Allow it now; for thus it is becoming to us to fulfill all justice.” Then he allowed him.

Arm. consistently renders participial verba respondendi with պատասխանի տալ. ↩︎

16 καὶ βαπτισθεὶς ὁ Ἰησοῦς ἀνέβη εὐθὺς ἀπὸ τοῦ ὕδατος· καὶ ἰδοὺ ἀνεῴχθησαν αὐτῷ οἱ οὐρανοί, καὶ εἶδε τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν καὶ ἐρχόμενον ἐπ’ αὐτόν·

16 Եւ իբրեւ մկրտեցաւ Յիսուս, ել վաղվաղակի ի ջրոյ անտի, եւ ահա բացան նմա երկինք. եւ ետես զՀոգին Աստուծոյ զի իջանէր իբրեւ զաղաւնի եւ գայր ի վերայ նորա:

16 And when Jesus was baptized, he immediately went up out of the water; and behold, the heavens were opened to him, and he saw the Spirit of God descending like a dove, and alighting upon him.

17 καὶ ἰδοὺ φωνὴ ἐκ τῶν οὐρανῶν λέγουσα· οὗτός ἐστιν ὁ υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα.

17 Եւ ահա ձայն յերկնից որ ասէր. Դա է Որդի իմ սիրելի ընդ որ հաճեցայ:

17 And behold, a voice out of the heavens saying: “This is my beloved Son, in whom I was well pleased.”

Chapter 4 #

1 Τότε ὁ Ἰησοῦς ἀνήχθη εἰς τὴν ἔρημον ὑπὸ τοῦ πνεύματος, πειρασθῆναι ὑπὸ τοῦ διαβόλου.

1 Յայնժամ վարեցաւ Յիսուս յանապատ ի Հոգւոյն՝ փորձել ի Սատանայէ.

1 At that time, Jesus was led by the Spirit into the desert to be tempted by the Devil.

2 καὶ νηστεύσας ἡμέρας τεσσεράκοντα καὶ νύκτας τεσσεράκοντα ὕστερον ἐπείνασεν.

2 Եւ պահեալ զքառասուն տիւ եւ զքառասուն գիշեր՝ ապա քաղցեաւ:

2 And having fasted forty days and forty nights, afterwards he was hungry.

3 καὶ προσελθὼν ὁ πειράζων εἶπεν αὐτῷ· Εἰ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ, εἰπὲ ἵνα οἱ λίθοι οὗτοι ἄρτοι γένωνται.

3 Եւ մատուցեալ փորձիչն ասէ ցնա. Եթէ Որդի ես Աստուծոյ, ասա՛ զի քարինքս այսոքիկ հաց լինիցին:

3 And, drawing near, the tempter said to him: “If you are the Son of God, speak that these stones become bread.”

4 ὁ δὲ ἀποκριθεὶς εἶπε· γέγραπται, οὐκ ἐπ’ ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος θεοῦ.

4 Նա պատասխանի ետ եւ ասէ. Գրեալ է թէ Ոչ հացիւ միայն կեցցէ մարդ, այլ ամենայն բանիւ որ ելանէ ի բերանոյ Աստուծոյ:

4 He answers and says: “It has been written, ‘Not by bread alone shall man live, but by every word proceeding from the mouth of God.’”

5 Τότε παραλαμβάνει αὐτὸν ὁ διάβολος εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν, καὶ ἵστησιν αὐτὸν ἐπὶ τὸ πτερύγιον τοῦ ἱεροῦ,

5 Յայնժամ առեալ ածէ զնա Սատանայ ի քաղաքն սուրբ, եւ կացուցանէ զնա ի վերայ աշտարակի տաճարին,

5 Then the Devil took him away into the holy city, and set him upon the pinnacle of the temple,

6 καὶ λέγει αὐτῷ· εἰ υἱὸς εἶ τοῦ θεοῦ, βάλε σεαυτὸν κάτω· γέγραπται γὰρ ὅτι Τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ ἐντελεῖται περὶ σοῦ, καὶ ἐπὶ χειρῶν ἀροῦσί σε, μήποτε προσκόψῃς πρὸς λίθον τὸν πόδα σου.

6 եւ ասէ ցնա. Եթէ Որդի ես Աստուծոյ, արկ զքեզ աստի ի վայր. զի գրեալ է թէ Հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է վասն քո, եւ ի վերայ ձեռաց բարձցեն զքեզ, զի մի՛ երբեք հարցես զքարի զոտն քո:

6 And says to him: “If you are the Son of God, throw yourself down, for it has been written that ‘He has commanded his angels concerning you, and upon hands they shall bear you up, that you may never strike your foot against a stone.’”

7 ἔφη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· πάλιν γέγραπται, οὐκ ἐκπειράσεις κύριον τὸν θεόν σου.

7 Ասէ ցնա Յիսուս. Դարձեալ գրեալ է թէ Ոչ փորձեսցես զՏէր Աստուած քո:

7 Jesus said to him: “It has been written: ‘Thou shalt not tempt the Lord thy God.’”

8 Πάλιν παραλαμβάνει αὐτὸν ὁ διάβολος εἰς ὄρος ὑψηλὸν λίαν καὶ δείκνυσιν αὐτῷ πάσας τὰς βασιλείας τοῦ κόσμου καὶ τὴν δόξαν αὐτῶν

8 Դարձեալ առնու ածէ զնա Սատանայ ի լեառն մի բարձր յոյժ, եւ ցուցանէ նմա զամենայն թագաւորութիւնս աշխարհի եւ զփառս նոցա,

8 Again the Devil takes him away onto a very high mountain, and shows him all the kingdoms of the world, and their glory,

9 καὶ λέγει αὐτῷ· Ταῦτά πάντα σοι δώσω, ἐὰν πεσὼν προσκυνήσῃς μοι.

9 Եւ ասէ ցնա. Զայս ամենայն քեզ տաց, եթէ անկեալ երկիր պագանիցես ինձ:

9 And says to him: “All these will I give to you, if falling down you may bow to me.”

10 τότε λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ὕπαγε, ὀπίσω μου, Σατανᾶ· γέγραπται γάρ, Κύριον τὸν θεόν σου προσκυνήσεις καὶ αὐτῷ μόνῳ λατρεύσεις.

10 Յայնժամ ասէ ցնա Յիսուս. Երթ յետս իմ Սատանայ, զի գրեալ է. Տեառն Աստուծոյ քում երկիր պագցես, եւ զնա միայն պաշտեսցես:

10 Then Jesus says to him: “Get behind me, Satan; for it has been written: ‘To the Lord your God you shall bow, and him alone you shall serve.’”

11 τότε ἀφίησιν αὐτὸν ὁ διάβολος, καὶ ἰδοὺ ἄγγελοι προσῆλθον καὶ διηκόνουν αὐτῷ.

11 Ապա եթող զնա Սատանայ, եւ ահա հրեշտակք մատեան եւ պաշտէին զնա:

11 Then the Devil left him; and behold angels approached and were serving him.

12 Ἀκούσας δὲ ὁ Ἰησοῦς· ὅτι Ἰωάννης παρεδόθη, ἀνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν.

12 Եւ իբրեւ լուաւ Յիսուս եթէ Յովհաննէս մատնեցաւ, մեկնեցաւ գնաց ի Գալիլեա.

12 And when Jesus had heard that John was handed over, he withdrew and went into Galilee:

13 καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρὲτ ἐλθὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναοὺμ τὴν παραθαλασσίαν ἐν ὁρίοις Ζαβουλὼν καὶ Νεφθαλίμ·

13 Եւ թողեալ զՆազարէթ, եկն բնակեցաւ ի Կափառնայում ի ծովեզերին, ի սահմանս Զաբուղոնի եւ Նեփթաղիմայ.

13 And having left the city Nazareth, he came and dwelt in Capernaum by the sea, in the borders of Zabulon and of Naphthalim,

14 ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ Ἠσαΐου τοῦ προφήτου λέγοντος·

14 Զի լցցի բանն որ ասացաւ ի ձեռն Եսայայ մարգարէի.

14 That it might be fulfilled which was said through Isaiah the prophet:

15 γῆ Ζαβουλὼν καὶ γῆ Νεφθαλίμ, ὁδὸν θαλάσσης, πέραν τοῦ Ἰορδάνου, Γαλιλαία τῶν ἐθνῶν,

15 Երկիր Զաբուղոնի եւ երկիր Նեփթաղիմայ, ճանապարհ ծովու յայնկոյս Յորդանանու, Գալիլեա Հեթանոսաց.

15 ‘Land of Zabulon and land of Nephthalim, way of the sea beyond the Jordan, Galilee of the Gentiles:

16 ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει εἶδε φῶς μέγα καὶ τοῖς καθημένοις ἐν χώρᾳ καὶ σκιᾷ θανάτου φῶς ἀνέτειλεν αὐτοῖς.

16 ժողովուրդ որ նստէր ի խաւարի՝ ետես լոյս մեծ. եւ որոց նստէին յաշխարհին եւ ի ստուերս մահու՝ լոյս ծագեաց նոցա:

16 The people that sat in darkness saw a great light, and to those sitting in the land and the shadow of death, light arose to them.’

17 Ἀπὸ τότε ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς κηρύσσειν καὶ λέγειν· Μετανοεῖτε, ἤγγικεν γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

17 Յայնմ հետէ սկսաւ քարոզել Յիսուս եւ ասել. Ապաշխարեցէք, զի մերձեալ է արքայութիւն երկնից:

17 From that time Jesus began to make proclamation, and to say: “Change your hearts, for the kingdom of heaven has drawn near.”

18 Περιπατῶν δὲ ὁ Ἰησοῦς· παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας εἶδε δύο ἀδελφούς, Σίμωνα τὸν λεγόμενον Πέτρον καὶ Ἀνδρέαν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, βάλλοντας ἀμφίβληστρον εἰς τὴν θάλασσαν, ἦσαν γὰρ ἁλιεῖς·

18 Մինչ դեռ զգնայր Յիսուս ընդ եզր ծովուն Գալիլեացւոց, ետես երկուս եղբարս, զՍիմովն զկոչեցեալն Պետրոս, եւ զԱնդրէաս եղբայր նորա, արկեալ ուռկան ի ծով, քանզի ձկնորսք էին:

18 While Jesus was walking by the Sea of Galilee, he saw two brothers, Simon called Peter, and Andrew his brother, casting a net into the sea, for they were fishers.

19 καὶ λέγει αὐτοῖς· Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων.

19 Եւ ասէ ցնոսա. Եկայք զկնի իմ, եւ արարից զձեզ որսորդս մարդկան:

19 And he says to them: “Follow me, and I will make you fishers of men.”

20 οἱ δὲ εὐθέως ἀφέντες τὰ δίκτυα ἠκολούθησαν αὐτῷ.

20 Եւ նոցա թողեալ վաղվաղակի զգործիսն՝ գնացին զհետ նորա:

20 And they, immediately having left their nets, followed him.

21 Καὶ προβὰς ἐκεῖθεν εἶδεν ἄλλους δύο ἀδελφούς, Ἰάκωβον τὸν τοῦ Ζεβεδαίου καὶ Ἰωάννην τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, ἐν τῷ πλοίῳ μετὰ Ζεβεδαίου τοῦ πατρὸς αὐτῶν καταρτίζοντας τὰ δίκτυα αὐτῶν, καὶ ἐκάλεσεν αὐτούς.

21 Եւ մատուցեալ անտի յառաջ՝ ետես այլ երկուս եղբարս, զՅակովբոս Զեբեդեայ եւ զՅովհաննէս զեղբայր նորա, ի նաւի Զեբեդեաւ հանդերձ հարբն իւրեանց, մինչ կազմէին զուռկանս իւրեանց. եւ կոչեաց զնոսա:

21 And advancing from there, he saw another two brothers, James of Zebedee and John his brother in a boat with Zebedee their father, while they were rigging their nets, and he called them.

22 οἱ δὲ εὐθέως ἀφέντες τὸ πλοῖον καὶ τὸν πατέρα αὐτῶν ἠκολούθησαν αὐτῷ.

22 Նոցա թողեալ վաղվաղակի զնաւն եւ զհայր իւրեանց, գնացին զհետ նորա:

22 And immediately having left the boat and their father, they followed him.

23 Καὶ περιῆγεν ἐν ὅλῃ τὴν Γαλιλαίαν, διδάσκων ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν καὶ κηρύσσων τὸ εὐαγγέλιον τῆς βασιλείας καὶ θεραπεύων πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν ἐν τῷ λαῷ.

23 Եւ շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն կողմն Գալիլեացւոց. ուսուցանէր ի ժողովուրդս նոցա եւ քարոզէր զաւետարանն արքայութեան, եւ բժշկէր զամենայն հիւանդութիւնս եւ զամենայն ախտս ի ժողովրդեանն:

23 And Jesus went throughout all of Galilee, teaching in their synagogues, proclaiming the good news of the kingdom, and healing every disease and every malady among the people.

24 καὶ ἀπῆλθεν ἡ ἀκοὴ αὐτοῦ εἰς ὅλην τὴν Συρίαν· καὶ προσήνεγκαν αὐτῷ πάντας τοὺς κακῶς ἔχοντας ποικίλαις νόσοις καὶ βασάνοις συνεχομένους, δαιμονιζομένους καὶ σεληνιαζομένους καὶ παραλυτικούς, καὶ ἐθεράπευσεν αὐτούς.

24 Եւ ել լուր նորա ընդ ամենայն երկիրն Ասորւոց, եւ մատուցին առ նա զամենայն հիւանդս որ նեղեալ էին ի պէսպէս ցաւս եւ ի տանջանս, եւ զդիւահարս եւ զլուսնոտս եւ զանդամալոյծս, եւ բժշկեաց զնոսա:

24 And his fame went throughout the whole land of Syria, and they brought to him all the sick who were beset with diverse illnesses and torments, and those who were stricken by demons, and lunatics, and those having palsy, and he healed them.

25 καὶ ἠκολούθησαν αὐτῷ ὄχλοι πολλοὶ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας καὶ Δεκαπόλεως καὶ Ἱεροσολύμων καὶ Ἰουδαίας καὶ πέραν τοῦ Ἰορδάνου.

25 Եւ երթային զհետ նորա ժողովուրդք բազումք ի Գալիլէէ, եւ ի Դեկապաւլեայ, եւ յԵրուսաղէմէ եւ ի Հրէաստանէ եւ յայնկոյս Յորդանանու եւ բժշկեաց զնոսա:

25 And great multitudes followed him from Galilee, and from Decapolis, and from Jerusalem, and from Judea, and from beyond the Jordan, and he healed them.¹

and he healed them (եւ բժշկեաց զնոսա): closes 4:25 in all Arm. mss. (mirroring 4:24); absent in all Greek mss. ↩︎

Chapter 5 #

1 Ἰδὼν δὲ τοὺς ὄχλους ἀνέβη εἰς τὸ ὄρος, καὶ καθίσαντος αὐτοῦ προσῆλθαν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ·

1 Եւ տեսեալ զժողովուրդսն՝ ել ի լեառն. եւ իբրեւ նստաւ անդ, մատեան առ նա աշակերտքն նորա.

1 And seeing the multitudes, he went up the mountain, and when he sat down, his disciples approached him.

2 καὶ ἀνοίξας τὸ στόμα αὐτοῦ ἐδίδασκεν αὐτοὺς λέγων·

2 Եւ բացեալ զբերան իւր, ուսուցանէր զնոսա եւ ասէր.

2 And opening his mouth he was teaching them, saying:

3 Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

3 Երանի աղքատաց հոգւով, զի նոցա է արքայութիւն երկնից:

3 “Blessed are the poor in spirit, for theirs is the kingdom of the heavens.

4 μακάριοι οἱ πενθοῦντες, ὅτι αὐτοὶ παρακληθήσονται.

4 Երանի սգաւորաց, զի նոքա մխիթարեսցին:

4 “Blessed are those who mourn, for they shall be comforted.

5 μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν.

5 Երանի հեզոց, զի նոքա ժառանգեսցեն զերկիր:

5 “Blessed are the meek, for they shall inherit the earth.

6 μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται.

6 Երանի որ քաղցեալ եւ ծարաւի իցեն արդարութեան, զի նոքա յագեսցին:

6 “Blessed are those who hunger and thirst for justice, for they shall have their fill.

7 μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται.

7 Երանի ողորմածաց, զի նոքա ողորմութիւն գտցեն:

7 “Blessed are the merciful, for they shall find mercy.

8 μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν θεὸν ὄψονται.

8 Երանի այնոցիկ որ սուրբ են սրտիւք, զի նոքա զԱստուած տեսցեն:

8 “Blessed are the pure in heart, for they shall see God.

9 μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι αὐτοὶ υἱοὶ θεοῦ κληθήσονται.

9 Երանի խաղաղարարաց, զի նոքա որդիք Աստուծոյ կոչեսցին:

9 “Blessed are the peacemakers, for they shall be called sons of God.

10 μακάριοι οἱ δεδιωγμένοι ἕνεκεν δικαιοσύνης, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.

10 Երանի որ հալածեալ իցեն վասն արդարութեան, զի նոցա է արքայութիւն երկնից:

10 “Blessed are those persecuted for the sake of justice, for theirs is the kingdom of the heavens.

11 μακάριοί ἐστε ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καὶ διώξωσι καὶ εἴπωσιν πᾶν πονηρὸν ρῆμα καθ’ ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ.

11 Երանի է ձեզ յորժամ նախատիցեն զձեզ եւ հալածեսցեն, եւ ասիցեն զամենայն բան չար զձէնջ սուտ վասն իմ.

11 “Blessed are you when they may reproach you, and persecute you, and say every evil thing against you, falsely, for my sake;

12 χαίρετε καὶ ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθὸς ὑμῶν πολὺς ἐν τοῖς οὐρανοῖς· οὕτω γὰρ ἐδίωξαν τοὺς προφήτας τοὺς πρὸ ὑμῶν.

12 Ցնծացէք եւ ուրախ լերուք, զի վարձք ձեր բազում են յերկինս. զի այսպէս հալածեցին զմարգարէսն որ յառաջ քան զձեզ էին:

12 “Rejoice and be glad, for your reward is great in the heavens; for thus did they persecute the prophets who were before you.

13 Ὑμεῖς ἐστε τὸ ἅλας τῆς γῆς· ἐὰν δὲ τὸ ἅλας μωρανθῇ, ἐν τίνι ἁλισθήσεται; εἰς οὐδὲν ἰσχύει ἔτι εἰ μὴ βληθὲν ἔξω καταπατεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων.

13 Դուք էք աղ երկրի. ապա թէ աղն անհամի, ի՞ւ յաղիցի. ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետեւ, բայց եթէ ընկենուլ արտաքս եւ կոխան լինել ի մարդկանէ:

13 “You are the salt of the earth; but if the salt loses its savor, by what may it be made salty? For nothing it is potent anymore except to be thrown out and to be trodden on by men.

14 Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου. οὐ δύναται πόλις κρυβῆναι ἐπάνω ὄρους κειμένη·

14 Դուք էք լոյս աշխարհի. ոչ կարէ քաղաք թաքչել որ ի վերայ լերին կայցէ:

14 “You are the light of the world; a city that is set upon a mountain cannot be hidden.

15 οὐδὲ καίουσι λύχνον καὶ τιθέασι αὐτὸν ὑπὸ τὸν μόδιον, ἀλλ’ ἐπὶ τὴν λυχνίαν, καὶ λάμπει πᾶσιν τοῖς ἐν τῇ οἰκίᾳ.

15 Եւ ոչ լուցանեն ճրագ եւ դնեն ընդ գրուանաւ, այլ ի վերայ աշտանակի. եւ լոյս տայ ամենեցուն որ ի տանն իցեն:

15 “Nor do they light a lamp and put it under a basket, but upon a lampstand, that it may give light to all those who are in the house.

16 οὕτω λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ὅπως ἴδωσιν ὑμῶν τὰ καλὰ ἔργα καὶ δοξάσωσι τὸν πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

16 Այնպէս լուսաւորեսցէ լոյս ձեր առաջի մարդկան, որպէս զի տեսցեն զգործս ձեր բարիս, եւ փառաւորեսցեն զՀայր ձեր որ յերկինս է:

16 “Thus let your light shine before people, that they should see your good works and glorify your Father who is in the heavens.

17 Μὴ νομίσητε ὅτι ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον ἢ τοὺς προφήτας· οὐκ ἦλθον καταλῦσαι ἀλλὰ πληρῶσαι·

17 Մի՛ համարիք եթէ եկի լուծանել զաւրէնս կամ զմարգարէս. ոչ եկի լուծանել, այլ լնուլ:

17 “Do not suppose that I came to dissolve the law or the prophets; I did not come to dissolve, but to fulfill.

18 ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν, ἕως ἂν παρέλθῃ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ, ἰῶτα ἓν ἢ μία κεραία οὐ μὴ παρέλθῃ ἀπὸ τοῦ νόμου ἕως ἂν πάντα γένηται.

18 Ամէն ասեմ ձեզ. Մինչեւ անցցեն երկինք եւ երկիր, յովտ մի որ նշանախեց մի է, ոչ անցցէ յաւրինացն եւ ի մարգարէից մինչեւ ամենայն եղիցի:

18 “Amen I say to you, until the heavens and the earth shall pass away, one iota, which is a stroke of a letter,¹ shall not pass away from the law and from the prophets² until everything should come to pass.

all Greek have ἢ μία κεραία (or one stroke of a letter); all Arm. have որ նշանախեց մի է (which is a stroke of a letter). ↩︎
եւ ի մարգարէից (and from the prophets): unanimous in Arm. mss.; absent from all Greek. Must have been in older Greek variants, given the extremely faithful translation. ↩︎

19 ὃς ἐὰν οὖν λύσῃ μίαν τῶν ἐντολῶν τούτων τῶν ἐλαχίστων καὶ διδάξῃ οὕτως τοὺς ἀνθρώπους, ἐλάχιστος κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· ὃς δ’ ἂν ποιήσῃ καὶ διδάξῃ, οὗτος μέγας κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν.

19 Որ ոք լուծցէ մի ինչ ի պատուիրանացս յայսցանէ ի փոքունց, եւ ուսուսցէ այնպէս զմարդիկ, փոքր կոչեսցի յարքայութեան երկնից: Իսկ որ արասցէ եւ ուսուսցէ, նա մեծ կոչեսցի յարքայութեան երկնից:

19 “Whoever shall dissolve one of the least of these commandments, and shall likewise teach people, shall be called the least in the kingdom of the heavens; but whoever shall do and teach, he shall be called great in the kingdom of the heavens.

20 λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι ἐὰν μὴ περισσεύσῃ ἡ δικαιοσύνη ὑμῶν πλεῖον τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν.

20 Բայց ասեմ ձեզ, զի եթէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր աւելի քան զդպրացն եւ զփարիսեցւոց, ոչ մտանիցէք յարքայութիւն երկնից:

20 “But I say to you, that if your justice does not abound more than that of the scribes and Pharisees, you shall not enter into the kingdom of the heavens.

21 Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· Οὐ φονεύσεις· ὃς δ’ ἂν φονεύσῃ, ἔνοχος ἔσται τῇ κρίσει.

21 Լուարուք զի ասացաւ առաջնոցն, թէ Մի՛ սպանաներ. զի որ սպանանիցէ՝ պարտական լիցի դատաստանի:

21 “You have heard that it was said to the ancients: ‘Thou shalt not commit murder, for whoever may commit murder shall be liable to judgment¹.’

պարտական լիցի (shall be liable to): used here to construe ἔνοχος ἔσται; subsequent instances use պարտաւոր լիցի. ↩︎

22 ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν ὅτι πᾶς ὁ ὀργιζόμενος τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ εἰκῆ ἔνοχος ἔσται τῇ κρίσει· ὃς δ’ ἂν εἴπῃ τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ· Ῥακά, ἔνοχος ἔσται τῷ συνεδρίῳ· ὃς δ’ ἂν εἴπῃ· Μωρέ, ἔνοχος ἔσται εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός.

22 Այլ ես ասեմ ձեզ, եթէ՝ Ամենայն որ բարկանայ եղբաւր իւրում տարապարտուց՝ պարտաւոր լիցի դատաստանի. Եւ որ ասիցէ ցեղբայր իւր Յիմար՝ պարտաւոր լիցի ատենի. Եւ որ ասիցէ ցեղբայր իւր Մորոս՝ պարտաւոր լիցի ի գեհեն հրոյն:

22 “But I say to you, that everyone who is angry at his brother in vain shall be liable to judgment; and whoever shall say to his brother, ‘Stupid,’ shall be liable to the council; and whoever shall say to his brother,¹ ‘Moron,’ shall be liable to the gehenna of fire.

ցեղբայր իւր (to his brother): the second instance in this verse is in all Arm. mss., but absent from all contemporary Greek. ↩︎

23 ἐὰν οὖν προσφέρῃς τὸ δῶρόν σου ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου ἔχει τι κατὰ σοῦ,

23 Եթէ մատուցանիցես զպատարագ քո ի վերայ սեղանոյ, եւ անդ յիշիցես եթէ եղբայր քո ունիցի ինչ խէթ զքէն,

23 “If you may offer your gift upon the altar, and there recall that your brother may hold a grudge¹ against you,

խէթ (‘grudge’): in all Arm. mss.; absent from all Greek. ↩︎

24 ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρόν σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστηρίου καὶ ὕπαγε πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, καὶ τότε ἐλθὼν πρόσφερε τὸ δῶρόν σου.

24 Թող զպատարագն քո առաջի սեղանոյն. եւ երթ նախ հաշտեաց ընդ եղբաւր քում, եւ ապա եկեալ մատուսջիր զպատարագն քո:

24 “Leave your offering before the altar, and go first to be reconciled with your brother, and then, having come, make your offering.

25 ἴσθι εὐνοῶν τῷ ἀντιδίκῳ σου ταχὺ ἕως ὅτου εἶ ἐν τῇ ὁδῷ μετ’ αὐτοῦ, μήποτέ σε παραδῷ ὁ ἀντίδικος τῷ κριτῇ, καὶ ὁ κριτὴς παραδῷ σε τῷ ὑπηρέτῃ, καὶ εἰς φυλακὴν βληθήσῃ·

25 Լեր իրաւախոհ ընդ ոսոխի քում վաղագոյն, մինչդեռ իցես ընդ նմա ի ճանապարհի, գուցէ մատնիցէ զքեզ ոսոխն դատաւորի, եւ դատաւորն դահճի, եւ արկանիցիս ի բանտ:

25 “Be fair-minded with your adversary quickly, while you are on the way with him, lest he hands you over to the judge, and the judge to the guard, and you may be cast into prison.

26 ἀμὴν λέγω σοι, οὐ μὴ ἐξέλθῃς ἐκεῖθεν ἕως οὗ ἀποδῷς τὸν ἔσχατον κοδράντην.

26 Ամէն ասեմ քեզ, ոչ ելանիցես անտի մինչեւ հատուցանիցես զյետին նաքարակիտն:

26 “Amen I say to you, you may not come out from there until you repay the last pittance.

27 Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη· Οὐ μοιχεύσεις.

27 Լուարուք զի ասացաւ. Մի՛ շնար:

27 “You have heard that it was said to the ancients: ‘Thou shalt not commit adultery.’

28 ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν ὅτι πᾶς ὁ βλέπων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ.

28 Բայց ես ասեմ ձեզ, թէ՝ Ամենայն որ հայի ի կին մարդ առ ի ցանկանալոյ նմա, անդէն շնացաւ ընդ նմա ի սրտի իւրում:

28 “But I say to you, that everyone who looks at a married woman in order to lust after her has already committed adultery with her in his heart.

29 εἰ δὲ ὁ ὀφθαλμός σου ὁ δεξιὸς σκανδαλίζει σε, ἔξελε αὐτὸν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ, συμφέρει γάρ σοι ἵνα ἀπόληται ἓν τῶν μελῶν σου καὶ μὴ ὅλον τὸ σῶμά σου βληθῇ εἰς γέενναν.

29 Եթէ ակն քո աջ գայթագղեցուցանէ զքեզ, խլեա զնա եւ ընկեա ի քէն. զի լաւ է քեզ եթէ մի յանդամոց քոց կորիցէ, եւ մի՛ ամենայն մարմինդ քո անկանիցի ի գեհեն:

29 “If your right eye causes you to stumble, pluck it out and cast it from you; for it is better for you that one of your members should perish, and not that your whole body be cast into gehenna.

30 καὶ εἰ ἡ δεξιά σου χεὶρ σκανδαλίζει σε, ἔκκοψον αὐτὴν καὶ βάλε ἀπὸ σοῦ, συμφέρει γάρ σοι ἵνα ἀπόληται ἓν τῶν μελῶν σου καὶ μὴ ὅλον τὸ σῶμά σου εἰς γέενναν.

30 Եւ եթէ աջ ձեռն քո գայթագղեցուցանէ զքեզ, հատ զնա եւ ընկեա ի քէն. զի լաւ է քեզ եթէ մի յանդամոց քոց կորիցէ, եւ մի՛ ամենայն մարմինդ քո անկանիցի ի գեհեն:

30 “And if your right hand causes you to stumble, cut it off and cast it from you; for it is better for you that one of your members should perish, and not that your whole body should be cast into gehenna.

31 Ἐρρέθη δέ· Ὃς ἂν ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, δότω αὐτῇ ἀποστάσιον.

31 Ապաքէն ասացաւ, թէ որ արձակիցէ զկին իւր՝ տացէ նմա զարձակմանն:

31 “Now it was said that ‘Whoever may divorce his wife, let him give her a writ of divorce.’

32 Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν ὅτι πᾶς ὁ ἀπολύσῃ τὴν γυναῖκα αὐτοῦ παρεκτὸς λόγου πορνείας, ποιεῖ αὐτὴν μοιχᾶσθαι, καὶ ὃς ἐὰν ἀπολελυμένην γαμήσῃ μοιχᾶται.

32 Բայց ես ասեմ ձեզ, եթէ՝ ամենայն որ արձակէ զկին իւր առանց բանի պոռնկութեան, նա տայ նմա շնալ. եւ որ զարձակեալն առնէ՝ շնայ:

32 “But I say to you, that everyone who divorces his wife without cause of whoredom lends her to commit adultery, and whoever marries the one divorced commits adultery.

33 Πάλιν ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη τοῖς ἀρχαίοις· οὐκ ἐπιορκήσεις, ἀποδώσεις δὲ τῷ κυρίῳ τοὺς ὅρκους σου.

33 Դարձեալ լուարուք զի ասացաւ առաջնոցն. Մի՛ երդնուցուս սուտ, բայց հատուսցես Տեառն զերդմունս քո:

33 “Again you have heard that it was said to the ancients: ‘Thou shalt not swear falsely, but thou shalt repay your oaths to the Lord.’

34 Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ὀμόσαι ὅλως· μήτε ἐν τῷ οὐρανῷ, ὅτι θρόνος ἐστὶν τοῦ θεοῦ·

34 Այլ ես ասեմ ձեզ. Ամենեւին մի՛ երդնուլ. մի՛ յերկինս զի աթոռ է Աստուծոյ.

34 “But I say to you not to swear at all, neither by the heavens, for it is the throne of God,

35 μήτε ἐν τῇ γῇ, ὅτι ὑποπόδιόν ἐστι τῶν ποδῶν αὐτοῦ· μήτε εἰς Ἱεροσόλυμα, ὅτι πόλις ἐστὶ τοῦ μεγάλου βασιλέως·

35 Եւ մի՛ յերկիր՝ զի պատուանդան է ոտից նորա. եւ մի՛ յԵրուսաղէմ՝ զի քաղաք է մեծի Արքայի.

35 “nor by the earth, for it is his footstool, nor by Jerusalem, for it is the city of the great King;

36 μήτε ἐν τῇ κεφαλῇ σου ὀμόσῃς, ὅτι οὐ δύνασαι μίαν τρίχα λευκὴν ἢ μέλαιναν. ποιῆσαι

36 Եւ մի՛ ի գլուխ քո երդնուցուս, զի ոչ կարես մազ մի սպիտակ առնել կամ թուխ:

36 “Nor by your head, because you cannot make one hair white or black.

37 ἔστω δὲ ὁ λόγος ὑμῶν ναὶ ναί, οὒ οὔ· τὸ δὲ περισσὸν τούτων ἐκ τοῦ πονηροῦ ἐστιν.

37 Այլ եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ո՛չ. զի աւելին քան զայն ի չարէն է:

37 “But let your word be yes, yes, no, no; for more than that is from the evil one.

38 Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη· ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος.

38 Լուարուք զի ասացաւ. Ակն ընդ ական, եւ ատամն ընդ ատաման:

38 “You have heard that it was said: ‘Eye for eye, and tooth for tooth.’

39 ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν μὴ ἀντιστῆναι τῷ πονηρῷ· ἀλλ’ ὅστις σε ραπίσει ἐπὶ τὴν δεξιὰν σιαγόνα, σου, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην·

39 Այլ ես ասեմ ձեզ. Մի՛ կալ հակառակ չարին. այլ եթէ ոք ածիցէ ապտակ յաջ ծնաւտ քո, դարձո նմա եւ զմեւսն:

39 “But I say to you: do not oppose the evil one; but whoever should slap you upon the right cheek, turn to him also the other;

40 καὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι καὶ τὸν χιτῶνά σου λαβεῖν, ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον·

40 Եւ որ կամիցի ոք դատել եւ առնուլ զշապիկս քո, թող ի նա եւ զբաճկոն քո:

40 “And if a man may wish to take you to court and take away your tunic, yield to him also your cloak.

41 καὶ ὅστις σε ἀγγαρεύσει μίλιον ἕν, ὕπαγε μετ’ αὐτοῦ δύο.

41 Եւ որ տարապարհակ վարիցէ զքեզ մղոն մի, երթ ընդ նմա եւ երկուս:

41 “And whoever shall compel you to go one mile, go with him also two.

42 τῷ αἰτοῦντί σε δίδου, καὶ τὸν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανείσασθαι μὴ ἀποστραφῇς.

42 Որում խնդրէ ի քէն՝ տո՛ւր. եւ որ կամի փոխ առնուլ ի քէն, մի՛ դարձուցաներ զերեսս:

42 “To the one asking from you, give; and from the one who would borrow from you, do not turn your face.

43 Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη· Ἀγαπήσεις τὸν πλησίον σου καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου.

43 Լուարուք ապաքէն զի ասացաւ. Սիրեսցես զընկեր քո, եւ ատեսցես զթշնամին քո:

43 “You have heard that it was said, ‘Thou shalt love thy companion, and hate thy enemy.’

44 Ἐγὼ δὲ λέγω ὑμῖν, ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, εὐλογεῖτε τοὺς καταρωμένους ὑμᾶς, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς καὶ διωκόντων ὑμᾶς·

44 Այլ ես ասեմ ձեզ. Սիրեցէք զթշնամիս ձեր, աւրհնեցէք զանիծիչս ձեր, բարի՛ արարէք ատելեաց ձերոց, եւ աղաւթս արարէք ի վերայ այնոցիկ որ լլկենն զձեզ եւ հալածեն.

44 “But I say to you, Love your enemies, bless those who curse you, do good to those who hate you, and pray for those who falsely accuse and persecute you;

45 ὅπως γένησθε υἱοὶ τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ὅτι τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους.

45 Զի եղիջիք որդիք Հաւր ձերոյ որ յերկինսն է. զի զարեգակն իւր ծագէ ի վերայ չարաց եւ բարեաց, եւ ածէ անձրեւ ի վերայ արդարոց եւ մեղաւորաց:

45 “That you may be children of your Father who is in the heavens, for he makes his sun to rise upon the wicked and the good, and sends rain upon the just and the sinners.

46 ἐὰν γὰρ ἀγαπήσητε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, τίνα μισθὸν ἔχετε; οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι τὸ αὐτὸ ποιοῦσι;

46 Զի եթէ սիրիցէք զայնոսիկ որ սիրենն զձեզ՝ զի՞նչ վարձք իցեն, ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւո՛րք զնոյն գործեն:

46 “For if you may love those who love you, what might be your reward? Do not even the tax gatherers do the same?

47 καὶ ἐὰν ἀσπάσησθε τοὺς φίλους ὑμῶν μόνον, τί περισσὸν ποιεῖτε; οὐχὶ καὶ οἱ τελῶναι τὸ οὕτω ποιοῦσιν;

47 Եւ եթէ տայցէք միայն ողջոյն բարեկամաց ձերոց, զի՞նչ աւելի առնէք. ո՞չ ապաքէն մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն:

47 “And if you give greetings to your friends only, what more do you do? Do not also the tax gatherers and sinners do the same?

48 Ἔσεσθε οὖν ὑμεῖς τέλειοι ὥσπερ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐράνιος τέλειός ἐστιν.

48 Արդ եղերուք դուք կատարեալք, որպէս եւ Հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է:

48 “Therefore, be perfect, just as your heavenly Father is perfect.”

Chapter 6 #

1 Προσέχετε τὴν ἐλεημοσύνην ὑμῶν μὴ ποιεῖν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸ θεαθῆναι αὐτοῖς· εἰ δὲ μή γε, μισθὸν οὐκ ἔχετε παρὰ τῷ πατρὶ ὑμῶν τῷ ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

1 Զգոյշ լերուք ողորմութեան ձերում մի՛ առնել առաջի մարդկան, որպէս թէ ի ցոյց ինչ նոցա, գուցէ եւ վարձս ոչ ընդունիցիք ի Հաւրէն ձերմէ որ յերկինսն է:

1 “Take heed that you do not your mercy before men as a demonstration¹ to them: otherwise you will not have a reward from your Father who is in the heavens.

θεαθῆναι: Gk. passive inf. ’to be seen’; Arm. ի ցոյց ‘for show, as a demonstration’. ↩︎

2 Ὅταν οὖν ποιῇς ἐλεημοσύνην, μὴ σαλπίσῃς ἔμπροσθέν σου, ὥσπερ οἱ ὑποκριταὶ ποιοῦσιν ἐν ταῖς συναγωγαῖς καὶ ἐν ταῖς ῥύμαις, ὅπως δοξασθῶσιν ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων· ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἀπέχουσιν τὸν μισθὸν αὐτῶν.

2 Այլ յորժամ առնիցես ողորմութիւն, մի՛ հարկաներ փող առաջի քո, որպէս կեղծաւորքն առնեն ի ժողովուրդս եւ ի հրապարակս, որպէս զի փառաւորեսցին ի մարդկանէ. Ամէն ասեմ ձեզ. Այն իսկ են վարձք նոցա:

2 “But when you may do mercy, do not trumpet it before you like the grandstanders do in the synagogues and in the public squares, that they may be glorified by men. Amen I say to you, that is their very reward.¹

ἀπέχουσι: ’they have in full’; Arm. Այն են: ’those are’- i.e., their full reward. ↩︎

3 σοῦ δὲ ποιοῦντος ἐλεημοσύνην μὴ γνώτω ἡ ἀριστερά σου τί ποιεῖ ἡ δεξιά σου,

3 Այլ դու յորժամ ողորմութիւն առնիցես, մի՛ գիտասցէ ձախ քո զինչ գործէ աջ քո.

3 “But whenever you do mercy, let not your left hand know what your right hand is doing,

4 ὅπως ᾖ σου ἡ ἐλεημοσύνη ἐν τῷ κρυπτῷ· καὶ ὁ πατήρ σου ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ.

4 որպէս զի եղիցի ողորմութիւնն քո ի ծածուկ. եւ Հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ հատուսցէ քեզ յայտնապէս:

4 “So that your mercy may be in secret, and your Father who sees in secret will reward you manifestly.

5 Καὶ ὅταν προσεύχησθε, οὐκ ἔσῃ ὥσπερ οἱ ὑποκριταί· ὅτι φιλοῦσιν ἐν ταῖς συναγωγαῖς καὶ ἐν ταῖς γωνίαις τῶν πλατειῶν ἑστῶτες προσεύχεσθαι, ὅπως ἂν φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις· ἀμὴν λέγω ὑμῖν ἀπέχουσι τὸν μισθὸν αὐτῶν.

5 Եւ յորժամ յաղաւթս կայցես, մի՛ լինիցիս որպէս կեղծաւորքն. զի սիրեն ի ժողովուրդս եւ յանկիւնս հրապարակաց կալ յաղաւթս, որպէս զի երեւեսցին մարդկան. ամէն ասեմ ձեզ. Այն իսկ են վարձք նոցա:

5 “And when you pray, do not be like the grandstanders, for they love to stand and pray in the synagogues and on the corners of public squares so as to be visible to people: Amen I say to you, that is their very reward.

6 σὺ δὲ ὅταν προσεύχῃ, εἴσελθε εἰς τὸ ταμεῖόν σου, καὶ κλείσας τὴν θύραν σου πρόσευξαι τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ· καὶ ὁ πατήρ σου ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ.

6 Այլ դու յորժամ կայցես յաղաւթս, մուտ ի սենեակ քո եւ փակեա զդուրս քո, եւ կաց յաղաւթս առ Հայր քո ի ծածուկ, եւ Հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ՝ հատուսցէ քեզ յայտնապէս:

6 “But you, whenever you pray, enter into your room, shut your door, and pray to your Father in secret, and your Father who sees in secret will reward you manifestly.

7 Προσευχόμενοι δὲ μὴ βατταλογήσητε ὥσπερ οἱ ἐθνικοί· δοκοῦσι γὰρ ὅτι ἐν τῇ πολυλογίᾳ αὐτῶν εἰσακουσθήσονται·

7 Եւ յորժամ կայցէք յաղաւթս, մի՛ շատխաւսք լինիք իբրեւ զհեթանոսսն. զի համարին թէ ի բազում խաւսից իւրեանց լսելի լինիցին:

7 “And whenever you pray, do not babble like the gentiles do. For they suppose that in their much speaking they may be heard.

8 μὴ οὖν ὁμοιωθῆτε αὐτοῖς· οἶδε γὰρ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὧν χρείαν ἔχετε πρὸ τοῦ ὑμᾶς αἰτῆσαι αὐτόν.

8 Արդ մի՛ նմանիցէք նոցա. զի գիտէ Հայրն ձեր զինչ պիտոյ է ձեզ, մինչչեւ ձեր խնդրեալ ինչ իցէ ի նմանէ:

8 “Therefore, do not be like them; for your Father knows what need you have before you ask him.

9 Οὕτως οὖν προσεύχεσθε ὑμεῖς· Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς· ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου,

9 Եւ արդ այսպէս կացէք դուք յաղաւթս. Հայր մեր որ յերկինս, սուրբ եղիցի անուն քո.

9 “Thus therefore shall you pray: ‘Our Father who are in the heavens, holy be thy name.

10 ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου· γενηθήτω τὸ θέλημά σου, ὡς ἐν οὐρανῷ, καὶ ἐπὶ γῆς·

10 եկեսցէ արքայութիւն քո. եղիցին կամք քո որպէս յերկինս՝ եւ յերկրի.

10 “May your kingdom come, may your will come to pass, as in the heavens, so also upon the earth.

11 τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·

11 Զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ այսաւր.

11 “Give us this day our daily¹ bread.

հանապազորդ (ἐπιούσιος): The Armenian supports the Greek derivation of ἐπιούσιος from ἔπειμι, i.e., “that which follows on from day to day” (rather than from ἐπί + οὐσία “supersubstantial”). ↩︎

12 καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν, ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·

12 Եւ թող մեզ զպարտիս մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց.

12 “And forgive us our debts, as we also forgive our debtors.

13 καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν, ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ. ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας· ἀμήν.

13 եւ մի՛ տանիր զմեզ ի փորձութիւն, այլ փրկեա՛ զմեզ ի չարէն. զի քո է արքայութիւն եւ զաւրութիւն եւ փառք յաւիտեանս ամէն:

13 “And lead us not into temptation, but deliver us from the evil one. For thine is the kingdom and the power and glory unto the ages. Amen.’

14 Ἐὰν γὰρ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῶν ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος·

14 Զի եթէ թողուցուք մարդկան զյանցանս նոցա, թողցէ եւ ձեզ Հայրն ձեր երկնաւոր:

14 “For if you will forgive men their trespasses, your heavenly Father will forgive you also.

15 ἐὰν δὲ μὴ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις, οὐδὲ ὁ πατὴρ ὑμῶν ἀφήσει τὰ παραπτώματα ὑμῶν.

15 Ապա թէ ոչ թողուցուք մարդկան զյանցանս նոցա, եւ ո՛չ Հա՛յրն ձեր թողցէ ձեզ զյանցանս ձեր:

15 “But if you will not forgive men their trespasses, neither will your Father forgive your trespasses.

16 Ὅταν δὲ νηστεύητε, μὴ γίνεσθε ὥσπερ οἱ ὑποκριταὶ σκυθρωποί· ἀφανίζουσι γὰρ τὰ πρόσωπα αὐτῶν ὅπως φανῶσι τοῖς ἀνθρώποις νηστεύοντες· ἀμὴν λέγω ὑμῖν ὅτι ἀπέχουσι τὸν μισθὸν αὐτῶν.

16 Եւ յորժամ պահիցէք մի՛ լինիք իբրեւ զկեղծաւորսն տրտմեալք, որ ապականեն զերեսս իւրեանց, որպէս զի երեւեսցին մարդկան թէ պահիցեն: Ամէն ասեմ ձեզ. Այն իսկ են վարձք նոցա:

16 “And when you fast, do not appear sad like the grandstanders, who disfigure their faces, so that they may appear to men as fasting. Amen I say to you, that is their very reward.

17 σὺ δὲ νηστεύων ἄλειψαί σου τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπόν σου νίψαι,

17 Այլ դու յորժամ պահիցես, աւծ զգլուխ քո եւ լուա՛ զերեսս քո,

17 “But you, whenever you fast, anoint your head and wash your face;

18 ὅπως μὴ φανῇς τοῖς ἀνθρώποις νηστεύων, ἀλλὰ τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ, καὶ ὁ πατήρ σου ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυφαίῳ ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ.

18 զի մի՛ երեւեսցիս մարդկան իբրեւ զպահող. այլ Հաւր քում ի ծածո՛ւկ. եւ Հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ, հատուսցէ՛ քեզ:

18 “So that you might not appear to men as fasting, but to your Father, who is in secret, and your Father, who sees in secret, will reward you.

19 Μὴ θησαυρίζετε ὑμῖν θησαυροὺς ἐπὶ τῆς γῆς, ὅπου σὴς καὶ βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται διορύσσουσι καὶ κλέπτουσι·

19 Մի՛ գանձէք ձեզ գանձս յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճ ապականեն, եւ ուր գողք ական հատանեն եւ գողանան:

19 “Do not store up treasures for yourselves on earth, where moth and corrosion corrupt, and where thieves dig through and steal.

20 θησαυρίζετε δὲ ὑμῖν θησαυροὺς ἐν οὐρανῷ, ὅπου οὔτε σὴς οὔτε βρῶσις ἀφανίζει, καὶ ὅπου κλέπται οὐ διορύσσουσιν οὐδὲ κλέπτουσιν·

20 Այլ գանձեցէք ձեզ գանձս յերկինս, ուր ոչ ցեց եւ ոչ ուտիճ ապականեն, եւ ոչ գողք ական հատանեն եւ գողանան.

20 “But store up for yourselves treasures in heaven, where neither moth nor corrosion corrupt, and where thieves do not dig through and steal.

21 ὅπου γάρ ἐστιν ὁ θησαυρός ὑμῶν, ἐκεῖ ἔσται καὶ ἡ καρδία ὑμῶν.

21 Զի ուր գանձք ձեր են անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին:

21 “For where your treasure is, there will be also your hearts.

22 Ὁ λύχνος τοῦ σώματός ἐστιν ὁ ὀφθαλμός. ἐὰν οὖν ᾖ ὁ ὀφθαλμός σου ἁπλοῦς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου φωτεινὸν ἔσται·

22 Ճրագ մարմնոյ ակն է. եթէ ակն քո առատ է, ամենայն մարմինդ լուսաւոր եղիցի:

22 “The lamp of the body is ther eye. If your eye is clear, your whole body will be full of light.

23 ἐὰν δὲ ὁ ὀφθαλμός σου πονηρὸς ᾖ, ὅλον τὸ σῶμά σου σκοτεινὸν ἔσται. εἰ οὖν τὸ φῶς τὸ ἐν σοὶ σκότος ἐστί, τὸ σκότος πόσον;

23 Ապա թէ ակն քո չար է ամենայն մարմինդ խաւարին եղիցի. իսկ արդ եթէ լոյսդ որ ի քեզ է խաւար է, խաւարն ո՞րչափ եւս:

23 “But if your eye is evil, your whole body will be full of darkness. If then the light within you is dark, how much greater the darkness?

24 Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν· ἢ γὰρ τὸν ἕνα μισήσει καὶ τὸν ἕτερον ἀγαπήσει, ἢ ἑνὸς ἀνθέξεται καὶ τοῦ ἑτέρου καταφρονήσει. οὐ δύνασθε θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ.

24 Ոչ ոք կարէ երկուց տերանց ծառայել. կամ զմին ատիցէ եւ զմեւսն սիրիցէ, կամ զմին մեծարիցէ եւ զմեւսն արհամարհիցէ. ոչ կարէք Աստուծոյ ծառայել եւ մամոնայի:

24 “No one is able to serve two masters; either he will hate one and love the other, or he will hold fast to the and despise the other. You cannot serve God and mammon.

25 Διὰ τοῦτο λέγω ὑμῖν, μὴ μεριμνᾶτε τῇ ψυχῇ ὑμῶν τί φάγητε καὶ τί [πίητε,]( https://www.blueletterbible.org/lexicon/g4095/ “πίνω: verb.aor.sbjv.act.2per.pl. Eng: “to drink”) μηδὲ τῷ σώματι ὑμῶν τί ἐνδύσησθε· οὐχὶ ἡ ψυχὴ πλεῖόν ἐστι τῆς τροφῆς καὶ τὸ σῶμα τοῦ ἐνδύματος;

25 Վասն այդորիկ ասեմ ձեզ. Մի՛ հոգայք վասն ոգւոց ձերոց զի՛նչ ուտիցէք կամ զի՛նչ ըմպիցէք. եւ մի՛ վասն մարմնոց ձերոց թէ զի՛նչ ագանիցիք. ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր եւ մարմին քան զհանդերձ:

25 “Therefore I say to you, do not worry about your souls, what you might eat or what you might drink, nor for your bodies, as to what you might wear. Is not the soul more than food, and the body more than clothes?

26 ἐμβλέψατε εἰς τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ὅτι οὐ σπείρουσιν οὐδὲ θερίζουσιν οὐδὲ συνάγουσιν εἰς ἀποθήκας, καὶ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος τρέφει αὐτά· οὐχ ὑμεῖς μᾶλλον διαφέρετε αὐτῶν;

26 Հայեցարուք ի թռչունս երկնից, զի ոչ վարեն եւ ոչ հնձեն եւ ոչ ժողովեն ի շտեմարանս, եւ Հայրն ձեր երկնաւոր կերակրէ զնոսա. ո՞չ ապաքէն դուք առաւել էք քան զնոսա:

26 “Look at the birds of the sky, for they neither sow,¹ nor do they reap, nor do they gather into barns, and your heavenly Father feeds them. Are you not more than them?

σπείρω: Gk. ’to sow’; Arm. վարել ’to till'. ↩︎

27 τίς δὲ ἐξ ὑμῶν μεριμνῶν δύναται προσθεῖναι ἐπὶ τὴν ἡλικίαν αὐτοῦ πῆχυν ἕνα;

27 Իսկ արդ ո՞ ի ձէնջ առ հոգալ իւրում յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի:

27 “And which of you by worrying is able to add to his stature one cubit?

28 καὶ περὶ ἐνδύματος τί μεριμνᾶτε; καταμάθετε τὰ κρίνα τοῦ ἀγροῦ πῶς αὐξάνει· οὐ κοπιᾷ οὐδὲ νήθει·

28 Եւ վասն հանդերձի զի՞ հոգայք. հայեցարուք ի շուշանն վայրենի, որպէս աճէ. ոչ ջանայ եւ ոչ նիւթէ:

28 “And about clothing why do you worry? Look at the wild lily, how it grows: it neither labors nor spins.

29 λέγω δὲ ὑμῖν ὅτι οὐδὲ Σολομὼν ἐν πάσῃ τῇ δόξῃ αὐτοῦ περιεβάλετο ὡς ἓν τούτων.

29 Ասեմ ձեզ, զի եւ ոչ Սողոմովն յամենայն ի փառսն իւրում զգեցաւ իբրեւ զմի ի նոցանէ:

29 “I say to you, that not even Solomon in all his glory was arrayed like one of these.

30 Εἰ δὲ τὸν χόρτον τοῦ ἀγροῦ, σήμερον ὄντα καὶ αὔριον εἰς κλίβανον, βαλλόμενον ὁ θεὸς οὕτως ἀμφιέννυσιν, οὐ πολλῷ μᾶλλον ὑμᾶς, ὀλιγόπιστοι;

30 Իսկ եթէ զխոտն ի վայրի որ այսաւր է եւ վաղիւ ի հնոց արկանի, Աստուած այնպէս զգեցուցանէ, ո՞րչափ եւս առաւել զձեզ, թերահաւատք:

30 “And if the wild grass, which exists today, and tomorrow is cast into the oven, God thus clothes, how much more you, O ye of little faith?

31 μὴ οὖν μεριμνήσητε λέγοντες, Τί φάγωμεν ἤ Τί πίωμεν ἤ Τί περιβαλώμεθα;

31 Մի՛ այսուհետեւ հոգայցէք եւ ասիցէք. Զի՞նչ կերիցուք կամ զի՞նչ արբցուք կամ զի՞նչ զգեցցուք.

31 “Do not worry therefore, saying: ‘What shall we eat, or what shall we drink, or what shall we wear?’

32 πάντα γὰρ ταῦτα τὰ ἔθνη ἐπιζητεῖ· οἶδε γὰρ ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος ὅτι χρῄζετε τούτων ἁπάντων.

32 Զի զա՛յդ ամենայն հեթանոսք խնդրեն. քանզի գիտէ Հայրն ձեր երկնաւոր, թէ պիտոյ է ձեզ այդ ամենայն:

32 “For after all these things the gentiles seek. For your heavnely Father knows that you have need of all these things.

33 ζητεῖτε δὲ πρῶτον τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ· καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ ταῦτα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν.

33 Խնդրեցէք նախ զարքայութիւն Աստուծոյ եւ զարդարութիւն նորա, եւ այդ ամենայն յաւելցի ձեզ:

33 “Seek first the kingdom of God and his justice, and all that will be added to you.

34 μὴ οὖν μεριμνήσητε εἰς τὴν αὔριον, ἡ γὰρ αὔριον μεριμνήσει ἑαυτῆς· ἀρκετὸν τῇ ἡμέρᾳ ἡ κακία αὐτῆς.

34 Մի՛ այսուհետեւ հոգայցէք վասն վաղուի, զի վաղիւն վասն իւր հոգասցի. շատ է աւուրն չար իւր:

34 “Do not therefore worry about tomorrow, for tomorrow will worry about itself. Sufficient for the day is the evil thereof.”

Chapter 7 #

1 Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε·

1 Մի՛ դատիք, զի մի՛ դատիցիք.

1 “Judge not, that you be not judged.

2 ἐν ᾧ γὰρ κρίματι κρίνετε κριθήσεσθε, καὶ ἐν ᾧ μέτρῳ μετρεῖτε μετρηθήσεται ὑμῖν.

2 Զի որով դատաստանաւ դատիք՝ դատելոց էք. եւ որով չափով չափէք՝ չափեսցի ձեզ:

2 “For with what judgment you judge, you will be judged, and with what measure you measure, it shall be measured out to you.

3 τί δὲ βλέπεις τὸ κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τὴν δὲ ἐν τῷ σῷ ὀφθαλμῷ δοκὸν οὐ κατανοεῖς;

3 Զի՞ տեսանես զշիղ յական եղբաւր քոյ եւ ի քում ական զգերանդ ոչ նշմարես:

3 “Why do you look at the splinter that is in your brother’s eye and the log in your own eye you do not notice?

4 ἢ πῶς ἐρεῖς τῷ ἀδελφῷ σου, ἄφες ἐκβάλω τὸ κάρφος ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σου, καὶ ἰδοὺ ἡ δοκὸς ἐν τῷ ὀφθαλμῷ σοῦ;

4 Կամ զիա՞րդ ասես ցեղբայր քո. Թող հանից զշիղդ յականէ քումմէ: Եւ ահաւադիկ ի քում ականդ գերան կայ:

4 “Or how will you say to your brother: Let me extract the splinter from your eye, and behold, there is a log in your eye?

5 ὑποκριτά, ἔκβαλε πρῶτον τὴν δοκόν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ σοῦ, καὶ τότε διαβλέψεις ἐκβαλεῖν τὸ κάρφος ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τοῦ ἀδελφοῦ σου.

5 Կեղծաւոր, հան նախ զգերանդ յականէ քումմէ, եւ ապա հայեսցես հանել զշիղն յականէ եղբաւր քո:

5 “Grandstander, extract first the log from your own eye, and then you will see clearly to extract the splinter from your brother’s eye.

6 Μὴ δῶτε τὸ ἅγιον τοῖς κυσὶ μηδὲ βάλητε τοὺς μαργαρίτας ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν χοίρων, μήποτε καταπατήσουσιν αὐτοὺς ἐν τοῖς ποσὶν αὐτῶν καὶ στραφέντες ῥήξωσιν ὑμᾶς.

6 Մի՛ տայք զսրբութիւն շանց. եւ մի՛ արկանէք զմարգարիտս ձեր առաջի խոզաց, զի մի՛ առ ոտն կոխիցեն զնոսա, եւ դարձեալ երգիծուցանիցեն զձեզ:

6 “Do not give holiness to dogs, and do not cast your pearls before swine, lest they trample them underfoot, and having turned, they tear you to pieces.

7 Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν, ζητεῖτε, καὶ εὑρήσετε, κρούετε, καὶ ἀνοιγήσεται ὑμῖν.

7 Խնդրեցէք, եւ տացի ձեզ. հայցեցէք, եւ գտջիք. բախեցէք, եւ բացցի ձեզ.

7 “Ask, and it will be given you; seek, and you will find; knock, and it will be opened to you.

8 πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει καὶ ὁ ζητῶν εὑρίσκει καὶ τῷ κρούοντι ἀνοιγήσεται.

8 Զի ամենայն որ խնդրէ՝ առնու, եւ որ հայցէ՝ գտանէ, եւ որ բախէ՝ բացցի նմա:

8 “For everyone who asks receives, and the one who seeks finds, and to the one who knocks, it will be opened.

9 ἢ τίς ἐστιν ἐξ ὑμῶν ἄνθρωπος, ὃν ἐὰν αἰτήσει ὁ υἱὸς αὐτοῦ ἄρτον, μὴ λίθον ἐπιδώσει αὐτῷ;

9 Ո՞ իցէ ի ձէնջ մարդ ցոր խնդրիցէ որդի իւր հաց, միթէ քա՞ր տայցէ նմա.

9 “Who is there among you, if his son should ask for bread, would give him a stone?

10 καὶ ἐὰν ἰχθὺν αἰτήσῃ, μὴ ὄφιν ἐπιδώσει αὐτῷ;

10 եւ կամ խնդրիցէ ձուկն, միթէ աւ՞ձ տայցէ նմա:

10 “Or if he should ask for a fish, would give him a serpent?

11 εἰ οὖν ὑμεῖς, πονηροὶ ὄντες οἴδατε δόματα ἀγαθὰ διδόναι τοῖς τέκνοις ὑμῶν, πόσῳ μᾶλλον ὁ πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς δώσει ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτόν;

11 Արդ եթէ դուք որ չարքդ էք՝ գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց, որչափ եւս առաւել Հայրն ձեր որ յերկինս է տացէ բարիս այնոցիկ որ խնդրեն զնա:

11 “If you then being evil, know how to give good gifts to your children, how much more will your Father who is in the heavens give good things to those who ask him?

12 Πάντα οὖν ὅσα ἐὰν θέλητε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, οὕτω καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς· οὗτος γάρ ἐστιν ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται.

12 Զամենայն զոր միանգամ կամիջիք թէ արասցեն ձեզ մարդիկ, այնպէս եւ դուք արարէք նոցա. զի այս իսկ են աւրէնքն եւ մարգարէք:

12 “All things whatsoever you might wish that people should do for you, do also for them. For this is the law and the prophets.

13 Εἰσέλθατε διὰ τῆς στενῆς πύλης· ὅτι πλατεῖα ἡ πύλη καὶ εὐρύχωρος ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ἀπώλειαν, καὶ πολλοί εἰσιν οἱ εἰσερχόμενοι δι’ αὐτῆς·

13 Մտէք ընդ նեղ դուռն, քանի ընդարձակ է դուռն եւ համարձակ ճանապարհն որ տանի ի կորուստ, եւ բազումք են որ մտանեն ընդ նա:

13 “Enter through the narrow gate, for wide is the gate and broad the way that leads to destruction, and many are those who enter through it.

14 τί στενὴ ἡ πύλη καὶ τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ εὑρίσκοντες αὐτήν.

14 Քանի անձուկ է դուռնն եւ նեղ ճանապարհն որ տանի ի կեանս, եւ սակաւք են որ գտանեն զնա:

14 “How strait is the gate, and narrow the way that leads to life, and few are those who find it!

15 Προσέχετε δὲ ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες ἔρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνδύμασι προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπαγες.

15 Զգոյշ լերուք ի սուտ մարգարէիցն որ գան առ ձեզ հանդերձիւք ոչխարաց, եւ ի ներքոյ են գայլք յափշտակողք:

15 “Take heed of false prophets, who come to you in the clothing of sheep, but inwardly they are rapacious wolves.

16 ἀπὸ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς. μήτι συλλέγουσιν ἀπὸ ἀκανθῶν σταφυλὴν ἢ ἀπὸ τριβόλων σῦκα;

16 Ի պտղոյ նոցա ծանիջիք զնոսա. Միթէ քաղիցե՞ն ի փշոց խաղող, կամ ի տատասկէ թո՞ւզ.

16 “By their fruits you will know them. Do men gather grapes from thorns, or figs from thistles?

17 οὕτω πᾶν δένδρον ἀγαθὸν καρποὺς καλοὺς ποιεῖ, τὸ δὲ σαπρὸν δένδρον καρποὺς πονηροὺς ποιεῖ·

17 Այսպէս ամենայն ծառ բարի՝ պտուղ բարի առնէ, եւ ծառ չար՝ պտուղ չար առնէ:

17 “Even so, every good tree brings forth good fruit and the evil tree brings forth evil fruit.

18 οὐ δύναται δένδρον ἀγαθὸν καρποὺς πονηροὺς ποιεῖν, οὐδὲ δένδρον σαπρὸν καρποὺς καλοὺς ποιεῖν.

18 Ոչ կարէ ծառ բարի պտուղ չար առնել, եւ ոչ ծառ չար պտուղ բարի առնել:

18 “Neither is a good tree able to produce evil fruit, nor an evil tree to produce good fruit.

19 πᾶν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται καὶ εἰς πῦρ βάλλεται.

19 Ամենայն ծառ որ ոչ առնէ պտուղ բարի, հատանի եւ ի հուր արկանի:

19 “Every tree that does not produce good fruit is cut down and cast into fire.

20 ἄρα γε ἀπὸ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς.

20 Ապա ի պտղոյ նոցա ծանիջի՛ք զնոսա:

20 “So by their fruits you will come to know them.

21 Οὐ πᾶς ὁ λέγων μοι· Κύριε κύριε εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἀλλ’ ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ πατρός μου τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς.

21 Ոչ ամենայն որ ասէ ցիս. Տէր, Տէր, մտցէ յարքայութիւն երկնից. այլ՝ որ առնէ զկամս Հաւր իմոյ որ յերկինսն է:

21 “Not every one who says to me, ‘Lord, Lord,’ will enter into the kingdom of the heavens, but whoever does the will of my Father who is in the heavens.

22 πολλοὶ ἐροῦσί μοι ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ· Κύριε κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι ἐπροφητεύσαμεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια ἐξεβάλομεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δυνάμεις πολλὰς ἐποιήσαμεν;

22 Բազումք ասիցեն ցիս յաւուրն յայնմիկ. Տէր, Տէր, ո՞չ յանուն քո մարգարէացաք, եւ յանուն քո դեւս հանաք, եւ յանուն քո զաւրութիւնս բազումս արարաք:

22 “Many will say to me in that day: ‘Lord, Lord, have not we prophesied in your name, and extracted demons in your name, and performed many powerful works in your name?’

23 καὶ τότε ὁμολογήσω αὐτοῖς ὅτι Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ’ ἐμοῦ οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀνομίαν.

23 Եւ յայնժամ ասացից ցնոսա եթէ. Ոչ երբէք գիտէի զձեզ. ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան ոյք գործէք զանաւրէնութիւն:

23 “And then I will say to them, ‘I never knew you; depart from me, all those who work lawlessness.’

24 Πᾶς οὖν ὅστις ἀκούει μου τοὺς λόγους τούτους καὶ ποιεῖ αὐτούς,

ὁμοιωθήσεται ἀνδρὶ φρονίμῳ, ὅστις ᾠκοδόμησε αὐτοῦ τὴν οἰκίαν ἐπὶ τὴν πέτραν.

24 Ամենայն որ լսէ զբանս իմ զայսոսիկ եւ առնէ զսոսա, նմանեսցէ ա՛ռն իմաստնոյ, որ շինեաց զտուն իւր ի վերայ վիմի.

24 “Everyone who hears these words of mine and does them will be like a wise man who built his house upon rock,

25 καὶ κατέβη ἡ βροχὴ καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι καὶ προσέπεσαν τῇ οἰκίᾳ ἐκείνῃ, καὶ οὐκ ἔπεσε· τεθεμελίωτο γὰρ ἐπὶ τὴν πέτραν.

25 իջին անձրեւք եւ խաղացին գետք, շնչեցին հողմք եւ բախեցին զտունն, եւ ոչ կործանեցաւ, քանզի ի վերայ վիմի հաստատեալ էր:

25 “The rains fell, the rivers surged, the winds blew and they beat upon that house, and it did not fall, for it had been founded on rock.

26 καὶ πᾶς ὁ ἀκούων μου τοὺς λόγους τούτους καὶ μὴ ποιῶν αὐτοὺς ὁμοιωθήσεται ἀνδρὶ μωρῷ, ὅστις ᾠκοδόμησε τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ἐπὶ τὴν ἄμμον.

26 Եւ ամենայն որ լսէ զբանս իմ զայսոսիկ եւ ոչ առնէ զսոսա՝ նմանեսցէ առն յիմարի, որ շինեաց զտուն իւր ի վերայ աւազոյ.

26 “And everyone who hears these words of mine and does not do them will be like a foolish man who built his house upon the sand;

27 καὶ κατέβη ἡ βροχὴ καὶ ἦλθον οἱ ποταμοὶ καὶ ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι καὶ προσέκοψαν τῇ οἰκίᾳ ἐκείνῃ, καὶ ἔπεσε, καὶ ἦν ἡ πτῶσις αὐτῆς μεγάλη.

27 Իջին անձրեւք, յարեան գետք, շնչեցին հողմք, հարին զտունն, եւ անկաւ. եւ էր կործանումն նորա մեծ յոյժ:

27 “The rains came down, the rivers rose up, the winds blew, and they beat upon that house, and it fell, and its collapse was great.”

28 Καὶ ἐγένετο ὅτε συνετέλεσεν ὁ Ἰησοῦς τοὺς λόγους τούτους, ἐξεπλήσσοντο οἱ ὄχλοι ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ·

28 Եւ եղեւ իբրեւ կատարեաց Յիսուս զամենայն զբանսս զայսոսիկ, զարմանային ժողովուրդքն ընդ վարդապետութիւն նորա.

28 And it happened when Jesus finished all these words, the people were astonished at his teaching.

29 ἦν γὰρ διδάσκων αὐτοὺς ὡς ἐξουσίαν ἔχων καὶ οὐχ ὡς οἱ γραμματεῖς αὐτῶν.

29 Զի իբրեւ իշխանութեամբ ուսուցանէր, եւ ոչ որպէս դպիրքն նոցա:

29 For he was teaching as with authority, and not like their scribes.