Ełishe’s Commentary on the Lord’s Prayer #

Է պարզ բնութեամբ, եւ առաւել ունի զբարձրութիւն բանից. ի վեր հայեցոյց, եւ զԱստուած Հայր ուսոյց ամենեցուն. որդւոց առ Հայր կարդալ անձուկ գթոյն ստիպէ զնոսա, եւ կամք կարաւտութեանն զՀայրն ածէ ի գութ ողորմութեան։ Ըստ կամաց Հաւրն եւ որդիքն պարտին լինել. ապա եւ Հայրն ըստ կամաց որդւոցն զպէտս նոցա կատարէ, եւ բոլոր մեծութեան իւրոյ զնոսա առնէ ժառանգորդս։ Հայրդ անուն մի է հոգեւորաց եւ մարմնաւորաց. պէտքն ըստ մասանց բաժանեալ որոշին ի միմեանց։ Զերկրաւոր հարս ախտք ցանկութեան մարմնոյ շարժեցին յորդեծնութիւն, ըստ ախտաւոր յղութեանն ախտաւոր որդիս ծնանել։ Փոփոխական է հայրութիւնն. երբեմն որդի եւ հայր. նա հրաժարեաց ի կենաց աշխարհէս բարձաւ ի նմանէ հայրութիւնն. ի տեղի մատեաւ որդին եւ եղեւ հայր, եւ զնոյն ճանապարհ գնաց։ Այսպէս փոխանորդութեամբ վախճանելոց է աշխարհս։

It is simple by nature, yet possesses a sublimity of words; it lifted our gaze and taught everyone God the Father—for children to call upon the Father, compelling the ardent longing of his inmost compassion for them, with the will of their longing for God drawing the Father to merciful compassion. According to the will of the Father the children ought to be led; then, so does the Father, according to the will of the children, fulfill their needs, and makes them heirs of his whole wealth. The name Father is singular to matters of the spirit and the flesh; yet the needs, being divided according to their parts, are made distinct from one another. Worldly fathers are moved to sow their seeds by the afflictions of the lusts of the flesh—to sire impassioned offspring through impassioned conception. Fatherhood is variable—formerly a son and a father, a man takes leave of the life of this world and fatherhood is removed from him; in his place comes the son and becomes a father and — in turn — follows the same path. Thus, by succession, the world is to end.

Մի է Հայր ճշմարիտ եւ արարիչ բոլոր աշխարհիս. առանց ախտից յղացաւ, եւ առանց ցաւոց ծնաւ զամենայն զերեւելիս եւ զաներեւոյթս. որ ծնաւն նոյն եկեալ ուսուցանէ զորդիսն կարդալ առ Հայրն երկնաւոր, զի մի՛ հանապազ ի խանձարուրս եւ յորրանս կացցէ աշխարհս, կաթնածուծք եւ ջամբակերք, թաթաւեալ եւ թաղեալ գարշելի աղտովք. յորմէ ձանձրացան մարք եւ ստնտուք, եւ զերեսս ի բաց դարձուցին դայեակք եւ սնուցիչք։ Եւ են սոքա աւրէնք եւ մարգարէք. ի ծով լուացին եւ ոչ կարացին սրբել. ընդ գետս անցուցին եւ ոչ ողողեցան. յաճախեցին յաւճառս եւ լուացան բարակաւ, եւ ոչ սրբեցան. զիւրեամբք ածեալ բարձին, ընկեցին եւ ի բաց կացին։ Գթացաւ Հայրն երկնաւոր, խոնարհեցաւ յերկնից յերկիր, եգիտ զամենեսեան յարիւն յապաժոյժ, ի զոհս մեռելոտի կռոց պաշտամանն։ Առ, լուաց, սրբեաց, զգեցոյց զհանդերձն երկնաւոր, եւ մերձեցոյց անդրէն ի նոյն որդէգրութիւնն։ Ուսոյց զհայրենի վարդապետութիւնն, զի կարդասցեն առ սիրելի Հայրն երկնաւոր։ Յորժամ, ասէ, յաղաւթս կայցէք, մի՛ տղայաբար շատախաւսք լինիջիք. Աստուած սրտին խորհրդոցն է լսող, եւ բարի գործոցն է հատուցանող փոխարէն բարի։ Բերանով վկայութիւն այսչափ է բաւական ասելն. Հայր մեր որ յերկինս, սուրբ է անուն քո։

One is the true Father and the creator of the whole cosmos; he conceived without passions and without suffering brought forth all things, visible and invisible—the one who conceived, this one having come, teaches His children to call upon the Heavenly Father, so that the world may not always remain in swaddling clothes and cradles, suckling and nursing, and steeped in and buried in filth, from which mothers and nursing women grew weary, and nurses and nourishers turned away. These are the laws and the prophets, who washed in the sea yet could not cleanse; who crossed rivers yet did not wash themselves; who abounded in soap and washed with natron, yet were not cleansed. Having lifted themselves up, they withered and fell away. The Heavenly Father was moved with compassion, came down from the heavens to earth, and found everything in a profusion of blood from the dead sacrifices of idolatrous worship. He took them, washed them, cleansed them, clothed them in heavenly garb, and led them to the same adoption. He taught them the fatherly teaching, that they might call upon their beloved Heavenly Father. “When praying,” He says, “do not babble like children”; God is the listener of the heart’s thoughts, and the requiter of good works with goodness. This is the sufficient testimony of the mouth: “Our Father, who are in the heavens, holy is Thy name.”

Մեծ է այս պարգեւս քան զամենայն պարգեւս առ մարդիկ, Աստուծոյ Հայր լինել մարդկան։ Չիք իշխանութիւն հրեշտակաց զայս ասել. թէպէտ եւ հզաւրք են եւ հոգեւորք, սպասաւորք են եւ ոչ որդիք։ Ո՛վ մարդ, զգոյշ կաց անձին քում, յորպիսի՛ պատիւ մեծարեցար մինչեւ Հայր քեզ զԱստուած իշխեցեր անուանել. եւ զայս եւս ած զմտաւ քով, ըստ Հաւրն պատուի եւ զքեզ ձեւացո, զի ծանիցեն վերինք եւ ներքինք թէ արդարեւ Աստուծոյ որդի ես։ Բանիւ ծնանի Աստուած զմարդն. թէպէտ եւ բանիւ ոչ կարես, մի՛ ըստ մարմնոյդ կամաց թաթաւիր ընդ երկիր. հատ ընկեա ի քէն ի բաց զաւելորդ ցանկութիւնս։ Շատ եւ բաւական համարեա քեզ զհարկաւոր կերակուրսն. մի՛ անցաներ եւ շուայտանար։ Ի գիրութենէ սոնքանայ մարդ, եւ ի բազում ճարպոյ ելանեն անաւրէնութիւնք, որպէս յարբեցութենէ գիջութիւնք պղծութեան. այնպիսին ոչ կարէ անուանել զԱստուած Հայր։ Ո՞չ ահա քեզէն իսկ վկայեցեր ասելով սուրբ է անուն քո. անուն Աստուծոյ ո՞ կարէ դնել. սուրբն ասելով այն է ճշմարիտ անուն Աստուծոյ։ Սուտ աստուածոցն անուանքն ոչ են սուրբ. ոմն գող, ոմն սպանող, ոմն շուն, եւ ամենեքին իւրաքանչիւր ախտիւքն չարչարանաց. մանաւանդ թէ չիցեն իսկ, եւ ոչ այլ լինելոց են։ Մարդիկ որ զնոսա աստուածս անուանեցին, նոքա ոչ են ճշմարիտ որդիք Աստուծոյ. որոց ուսուցանէ կարդալ առ Աստուած, եւ որոց յաղաւթսն հրամայէ կալ առ Հայրն, նոքաւք բանայ դուռն ամենեցուն, զի ամենեքեան ընդ այն դուռն դիմեսցեն մտանել, զնոյն աղաւթս ուսցին աղաչել զԱստուած եւ ասել. Հայր մեր որ յերկինս, սուրբ է անուն քո։ Յորժամ ճշմարտախաւս ուսցին լինել յաղաւթսն, ապա եւ ճշմարտագործք երեւեսցին յաշխարհի, յայնժամ կարեն լքանել եւ ի բաց թողուլ զսուտ աստուածսն. որ քարին եւ փայտին հայր եւ մայր կարդային, եւ ի նոցանէ ի բաց կացին, եւ յանառակ գործոց իւրեանց հրաժարեցին, սրբեցան միտք իւրեանց ի գիտութիւն իմաստութեան, եւ բացան բերանք նոցա համարձակս բարբառել եւ ասել. Եկեսցէ արքայութիւն քո. եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի։

This gift is greater than all gifts bestowed upon human beings—God’s being the Father of mankind. No power among the angels can claim this; for though they are mighty and spiritual, they are servants and not sons. O human, see with what honor you were lavished, that you dared to call God your Father. Ponder this, and fashion yourself in accordance with the honor of the Father, that those above and below may recognize that you are truly a child of God. God gives birth to the human through the Word. Though you cannot beget through the Word, do not wallow in the earth according to the wishes of the flesh—cut off from yourself your superfluous desires. Count yourself full and content with the necessary food; do not surpass that and overindulge. From corpulence a man grows bloated, and from an abundance of fat arise lawless ways, just as from drunkenness arise licentious ways of impurity. Such a one cannot call God the Father. Did you yourself not bear witness, saying, “Holy be Thy name”? Who is able to name God? By calling him the Holy One—that is the true name of God. The names of false gods are not holy: one is a thief, another a murderer, another a dog, and all are tormented by their passions. Not only are they not gods, they cannot become gods. Those human beings who called them gods are not true children of God. Through those who teach others to call upon God, and through those who enjoin others to pray to God, he opens the door to all, that all might rush to enter through the door and learn the same prayer, to beseech God and say: “Our Father, who are in the heavens, holy is Thy name.” When they learn to speak truthfully in prayer and their true works are revealed to the world, they can then abandon and leave behind their false gods—those who called upon stone and wood as father and mother—and will have turned away from them, renounced their intemperate works, cleansed their minds for the knowledge of wisdom, and opened their mouths boldly to utter and say: “Thy kingdom come, thy will be done, as in the heavens, so also upon earth.”

Իբրեւ թագաւորեաց Աստուած ի վերայ ամենայնի, արքայութիւն նորա ի վերայ կամարարաց իւրոց։ Միայն, ասէ, եկեսցէ արքայութիւն քո։ Այս իբրեւ զայն, Ծագեսցէ աստղն Յակոբայ, եւ յարիցէ այր յԻսրայէլէ, եւ հասցէ եւ սատակեսցէ զզաւրութիւնս Ամաղեկայ։ Աստղն ծագեաց, եւ այրն յարեաւ, եհար սատակեաց զսատանայ, որ էր զաւրութիւն հեթանոսաց։ Այս կամք Աստուծոյ էին ի սկզբանէ, եւ կատարեցան ի գալստեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Զայս աղաւթս բանիւք պարտիմք ուսանել, եւ հաւատովք յուսալ յերկրորդ գալուստ նորա, յորժամ ըստ աղաւթից մերոց եւ գործք մեր երեւեսցին ստուգութեամբ։

As God reigns over all, His kingdom is over all those who do his will. Only, he says, “Thy kingdom come.” This is like the one that says, “the star shall rise out of Jacob, a man shall spring out of Israel, and shall overtake and destroy the powers of Amalek.” The star rose, and the man arose, and He struck down Satan, who was the power of the heathen. This was the will of God from the beginning, and it was fulfilled at the coming of our Lord Jesus Christ. We ought to learn this prayer by speech and faithfully hope for His second coming, when, according to our prayers, our deeds will be revealed in truth.

Եկեսցէ արքայութիւն քո»։ Ինքն արքայութիւնն ուսուցանէ վասն իւր խաւսել. Էր յաշխարհի, եւ աշխարհ նովաւ եղեւ, եւ աշխարհ զնա ոչ ծանեաւ։ Ուսուցանէ Հայր ասել, զի զնա միայն գիտասցես արարիչ աշխարհի, արարչութեամբ բոլորովին, որդէգրութեամբ մարդոյ միայն. որ արարն նոյն եւ արքայ, եւ որ եկն նոյն եւ արքայութիւն նորա. որ բնութեամբ Աստուած մեր, նոյն Հայր մեր շնորհաւք աստուածութեամբն իւրով։ Յորժամ Աստուած Հայր է ամենեցուն։ Քրիստոս եղբայր է ամենայնի որ առնեն զկամս նորա։ Էր արքայ, եւ եղեւ քո եղբայր։ Այս պարգեւք մեծ են քան զառաջին արարչութեանն. յայնժամ ըստ պատկերի Աստուծոյ ասացաւ լինել մարդ, իբրեւ թէ ըստ աւրինակին ձեւացոյց. որպէս եւ կամեցաւ հոգեղէնն հողեղինիս տիպք լինել, զի եւ սա ի նա ուսցի առաքինութեամբ ձեւանալ։ Իբրեւ ոչ կարաց միաբանել նմա, ինքն իսկ զնորա տիպն էառ, որպէս եւ ինքն գիտէ. ինքն ձեւացոյց անխախտելի եւ անքակտելի զորպիսութիւնն, անհասանելի եւ անասելի, միայն հաւատալի եւ յուսալի, եւ զնա միայն արժանի սիրելութեան որ մերովն ընդ մեզ խաւսի եւ ուսուցանէ. խաւսի ազգակցաւն եւ ուսուցանէ զաներեւոյթ աստուածութիւնն յերեւելիսս, զի երեւելեաւքս զաներեւոյթ արքայութիւնն ծանիցես. որով եկն նոյն եւ երկրորդ անգամ եկեսցէ։ Այժմ վարդապետութիւնն զաշակերտսն որդիս ասաց, եւ զծառայս տէրս արարեալ, եւ զմահկանացուս յանմահութիւն հրաւիրեալ ասելով եկեսցէ արքայութիւն, ի զգուշութիւն պատրաստութեան. ապա ի հատուցմունս իւրաքանչիւր իշխանութեան։ Որչափ եւ զքեզ կարասցես վիճակեցուցանել, ի մասունս արքայութեան վերաբերել, ըղձական են աղաւթքն, եւ ի վեր քան զբնութիւնս մեր պարգեւս խոստանայ։

“Thy kingdom come.” He Himself teaches us to speak of His kingdom, for “He was in the cosmos, and the cosmos came to be through Him, yet the cosmos did not recognize Him.” He teachesus to speak of the Father, that Him alone you should know as the Creator of the cosmos—by creation, of all things entirely, and by adoption, of humanity alone. The One who created is the same who is King; and the One who came is the same whose Kingdom it is; and the One who is by nature our God is the same who is our Father, through the grace of His divinity. At the same time, God is the Father of all and Christ is the brother of all who do his will. He was King, and He became your brother. These gifts are greater than those of the first creation; for at that time, it was said that man came to be according to the image of God, as though according to a figural type He formed man—just as He willed the spiritual man to become a model for the earthly man so that one might learn in the other to be formed in virtue. But when man was not able to conform to him, he took himself as the model, as he himself knows; he took on the unshakeable and indestructible form, inconceivable and ineffable, only to be held in faith and hoped for, Who alone is worthy of love, who speaks in us and to us, and teaches us; Who speaks with his kindred and teaches the invisible Godhead through visible things, that through visible things you might recognize the invisible Kingdom, in which he came and into which he will come a second time. Therefore, in his teaching, he called the disciples sons, and having made his servants lords, he invited mortals to immortality, saying “Thy Kingdom come”, in careful preparation; then, he will recompense each according to his power. However much you are able to apportion yourself, to conform yourself to a share of the Kingdom, so much is this prayer desirable, and promises gifts above our nature.

Եղիցին, ասէ, կամք քո։ Կամք Աստուծոյ է սրբութիւն մարդոյն, զի բաժանակից արար արքայութեան իւրում. ոչ զի ոչ կարիցեմք հասանել յայն բաժին, այլ զի դիւրաւ ստանայցեմք զհամբերութիւնն վասն յուսոյն մերոյ իբրեւ զայնոսիկ որոց զաղաւթսն ուսոյց. եթէ նոքա կատարեցան ըստ աղաւթիցն, ապա եւ մեք կարեմք. միայն հաւատա յուսա սիրեա, եւ անդէն կատարեցար խնդութեամբ։ Եւ եթէ տրտմութեամբ չարչարակից լինիս Քրիստոսի, ինքն Աստուած զաւրացուցանէ ի համբերութիւնն. եւ եթէ ոչ գոյր կարողութիւն, եւ ոչ զայնպիսի զաղաւթսն Աստուած ուսուցանէր զմեզ։ Յառաջինսն հայեցարուք եւ քաջալերեցարուք. ոչ զչարչարանսն միայն բաւական համարեցան անձանց ի հաւատս, այլ եւ զմեռանելն քան զապրելն. ի նահատակադիրն հայեցան եւ կատարեցան։ Նոցա բանիւ գովողք եղիցուք, եւ գործովք զանձինս մեր ի նոյն նահատակութիւնն կատարեալք։ Հասարակաց է Աստուած հայր ամենեցուն. հասարակ պարտիմք որդիք լինել ամենեքեան, զի եւ մի է ժառանգութիւնն զոր բաշխեաց ամենեցուն։

“Let,” he says, “thy will come to pass.” The will of God is the sanctification of man, for he has made him a co-sharer of his kingdom; not that we are incapable of attaining that share, but so that we might readily obtain endurance for our hope, like those to whom he taught the prayer. If they were perfected according to the prayer, then so can we. Only have faith, hope, and love, and you will be perfected in joy. If you passionately suffer alongside Christ, God Himself will strengthen you in endurance; and if such strength did not exist, then God would not have taught us the prayer. First, observe and take heart: They did not consider only their sufferings to be sufficient for their faith, but also regarded dying as greater than living. They looked to the One who crowns martyrs and were perfected. Let us give praise to them in word, and in deed let us be perfected in the same martyrdom. God is the Father of all in common; therefore, we must all be his children together, for One is the inheritance that he has portioned out to everyone.

Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի։ Իբրեւ կարէ Աստուած զբոլոր մարդիկ երկնաւորս առնել, զաղաւթսն ի մեր կամս ընկենու. զի մեք երկրաւորքս մեզէն կարեմք լինել երկնաւորք։ Վերին զաւրքն ամենեւին կամաց նորա սպասեն սիրով. լծեալ կան ի միաբանութեան փառաւորելով զԱստուած, եւ յահագին փառացն նորա ծածկեն զոտս եւ զերեսս, զի յինքեանս սիրեսցեն զԱստուած. փոխանակ աչաւք տեսանելոյ զսէրն բաւական համարին յանձինս իւրեանց. ի նոցա սիրոյն եւ Աստուած զկամս իւր սիրով ի նոսա կատարեաց։ Մի՛ փութասցուք մարմնաւոր աչաւք տեսանել զԱստուած, զի մի՛ ծախիցիմք տարաժամ։ Սէրն ի մէնջ լիցի առ նա պատգամաւոր, եւ ի սիրոյ նորա կատարեսցին կամք նորա ի մեզ։ Զոր ինչ ուսուցին մեզ մարգարէքն, զայնու փութասցուք երթալ. քանզի նոքա բանիւք խաւսեցան եւ գործովք կատարեցին. ոչ այլ ոք էր նոցա վարդապետ, այլ որ քեզ զաղաւթս ուսոյց. եւ դու բանիւ ուսիր զաղաւթս, եւ գործով փութա կատարել։ Ոչ հեռի ես ի հրեշտակաց, այլ ընդ նոսա կաս յաղաւթս, զի ընդ նոսին փառաւորեսցես զԱստուած. որպէս դու ընդ նոսա միաբանիս, նոյնպէս եւ նոքա ընդ քեզ երգակից լինին յաղաւթսն եւ յաւրհնութիւնսն։ Համարձակ բանաս զբերանդ եւ ասես, Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս եւ յերկրի։ Մեծ է այս իշխանութիւն քան զառաջին աւրհնութիւնսն. անդ ի վերայ երկրի միայն տիրել իշխանութեամբ. աստ, ասէ, յերկինս եւ յերկրի։

“Thy will be done, as in the heavens, so also upon the earth.” Just as God can make all people heavenly, this prayer is entrusted to our will, that we, the earthly ones, are able to become heavenly. The heavenly hosts, entirely of their will, await with love; they are yoked together in one accord, glorifying God. And with his awesome glory, they cover their feet and faces, so that within themselves they may love God. Instead of seeing with eyes, they consider the love within their souls to be sufficient; and through their love, God fulfilled his will in them with love. Do not strive to see God with physical eyes, lest we waste time. Let the love within us be sent to him as messenger, and through His love, let his will be fulfilled in us. As the prophets taught us, let us strive to follow. For by their words they spoke and by their deeds they fulfilled. They had no other teacher than the one who taught you this prayer. And you—learn this prayer by word and strive to fulfill it by deed. For you are not far from the angels, but are with them in prayer, for with them you glorify God. Just as you are united with them, so too they will join you in singing the prayer and the blessings. Boldly open your mouth and say, “Thy will be done, as in the heavens, so also upon the earth.” This power is greater than the first blessing: there, it is said to rule only over the earth with power; here, “in heaven so also upon the earth.”

Զհաց մեր հանապազորդ տուր մեզ։ Զերկրաբոյս հացս Աստուած առանց աղաչելոյ ամենեցուն շնորհէ առ հասարակ. Զմարդիկ եւ զանասուն կեցուցանես դու, Տէր։ Եւ ո՞րպէս մարթի ասել. սա եւ հանապազորդ իսկ չէ. տղայութիւն արգելու, հիւանդութիւն կարճէ, կարաւտութիւնն խափանէ, մահ քակէ եւ ի բաց հատանէ։ Հարքն ձեր կերան զմանանայն յանապատին՝ եւ մեռան. այս է հացն ճշմարիտ որ յերկնից իջեալ. յայսմ հացէ եթէ կերիցէ ոք մի մեռցի յաւիտեան։ Լսէին ի նմանէ զբանն, եւ ոչ կարէին վաղվաղակի ի միտ առնուլ. կրկնէ եւ երեքկնէ զնոյն բան եւ ասէ, զի դիւրաւ լուիցեն եւ հաւատովք ընկալցին զբանին զաւրութիւն. Ես եմ, ասէ, կենդանի հացն որ իջեալ յերկնից. յայսմ հացէ որ ուտէ, մի՛ ճաշակեսցէ զմահ՝ Զայս հացս ուսուցանէ յաղաւթսն խնդրել յԱստուծոյ հանապազորդ։ Եթէ քաջ միտ դնես, որ զայս հացս սրբութեամբ ուտէ եւ ըստ արժանի սմա պատրաստէ զանձն իւր, երկրաւոր արքայութեանս նա ոչ կարաւտանայ. ի մահկանացու ձեռս անմահ հաց եդեալ անդէն վաղվաղակի եւ ձեռքն անմահացան եւ ուտելով զսա բոլորովին մարդն շնչով եւ հոգւով եւ մարմնով հոգիացաւ եւ բաժանակից եղեւ Քրիստոսի. միայն զսկիզբն զաւրութեան մինչեւ ի վախճան անարատ պահելով։ Չիք ինչ յերկրաւոր չարչարանաց, որ նմա յաղթէ. արհամարհեալ է առաջի նորա արծաթ, եւ ոսկի ատեցեալ է յաչս նոցա, ցաւ համարի զմեծութիւն աշխարհիս, վասն զի խորհուրդք իւր սրբեցան յազատութիւն երկնաւոր անմահ հացիւն առլցեալ։ Նոյն եղեւ բաւական ամենայնի. եթէ տղայ է, կատարելահասակ երեւեցաւ. եթէ ի ցաւոց տկարացաւ, զաւրութիւն Աստուծոյ ի նմա բնակեցաւ. եթէ վախճանեցաւ ի կենաց աշխարհիս, զանմահ կեանսն ընդ իւր տարաւ առ Աստուած։

“Give us our daily bread.” The earth-grown bread God bestows upon all without supplication with one accord. “You, Lord, preserve men and beasts.” How can one say that this is not daily bread? Immaturity hinders it, infirmity diminishes it, poverty prevents it, and death separates and cuts it off. “Your fathers ate the manna in the desert and died”; this is the true bread that has descended from heaven. “Whoever eats of this bread shall not die unto the age.” They heard from him these words and could not immediately comprehend them. He repeats the same thing twice and thrice, that they might easily hear and accept the power of the word. “I am,” He says, “the living bread that has descended out of heaven. Anyone who eats of this bread shall not taste death.” This is the bread that he teaches us to seek from God each day. If set your mind upon this, the one who eats this bread in holiness and prepares his soul in worthiness shall not lack the heavenly kingdom; for the immortal bread having been placed in his mortal hands, his hands at once become immortal, and eating thereof, the whole man—in breath and spirit and body—becomes ensouled and a co-sharer with Christ, if only he keeps himself spotless from the beginning of the power to the end. No earthly torments can conquer such a one, before whom the silver of the world is despised, and gold is hated, and the riches of the world are regarded as an affliction, for his thoughts are sanctified in heavenly freedom, being filled with the immortal bread. Such a one becomes worthy of everything; if he is a child, he appears as one of perfect stature; if he be weakened by infirmities, the power of God dwells within him, and if he dies to the life of this world, he bears immortal life within himself unto God.

Զայս ուսուցանէր Տէրն մեր յաղաւթսն աղաչել առ ինքն զհաց մեր աւր ըստ աւրէ տուր մեզ, ոչ յերկրէ, այլ ի Տեառնէ. յայտ է թէ եւ ոչ յերկնից, այլ զՏէրն ամենեցուն. Այս է, ասէ, իմ մարմին, եւ այս է իմ արիւն։ Թէպէտ եւ անփշրելի էր, վասն սիրոյ քո փշրեցաւ. եւ զքեզ որ ի կամս քո փշրեցար, անփշրելի աստուածութեամբն յինքն յարեաց. Ոչ թողցես զանձն իմ ի դժոխս, եւ ոչ տացես սրբոյ քում տեսանել զապականութիւն։ Յուրբաթու խաչեցաւ ի փշրումն մահու. ի միաշաբաթոջ զփշրեալ ոսկերսն Ադամայ ժողովեաց եւ յարեաց յանմահութիւնն, եւ երեւեցոյց բազմաց ճշմարտութեամբ եւ ոչ առ [աչաւք.](/dictionary/1/#ակն (աչք) “ակն (աչք): noun.ins.pl. Eng: eye”) մի աւր հացացաւ ի վերնատանն, եւ հանապազ հացանայ յեկեղեցիս ի վերայ սուրբ սեղանոյն. նախ ինքն յինքենէ ճաշակեաց, եւ ապա զմեզ զամենեսեան ճաշակիցս արար նմին չարչարանաց։ Նա եւ ոչ այսուհետեւ ի չարչարանս է, այլ ի հայրենի փառսն փառաւորի ի հրեշտակաց եւ ի մարդկանէ, եւ զմեր ամենեցուն զչարչարանս եբարձ յիւր անչարչարելի աստուածութիւնն։ Զայս յոյս հաւատոց մերոց իբրեւ զխարիսխ հաստատուն պահեսցուք յոգիս եւ ի մարմինս մեր. որպէս սիւն շինուածոյ է հաստատութիւն, հաւատք մարդոյ են անքակութիւն առ Աստուած. որով համարձակութեամբ կարէ բարբառել եւ ասել. Թող մեզ զպարտսն մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։

This our Lord taught in prayer, to beseech him: “Give us our bread day by day, not from the earth, but from the Lord.” It is clear that this is not from the heavens, but is the Lord of all. “This is,” He declares, “my body, and this is my blood.” Though it was unbreakable, for the sake of your love it was broken; and you, who were broken in your will, join yourself to him in the unbreakable divinity. “You will not abandon my soul to hell, nor will you allow your holy one to see decay.” On Friday, he was crucified for the shattering of death; on Sunday, he gathered the shattered bones of Adam, joined them to immortality, and revealed himself to many in truth, not merely to the eyes. One day, he became the bread in the upper room, and day by day he becomes bread in our church upon the holy altar. First, he tasted it Himself, and then He made us all sharers in this meal in the same passions. He is not henceforth in passions, but glorified among angels and men in the fatherly glory, he has borne away our every passion into his impassible divinity. This hope of our faith we shall keep as a secure anchor for our souls and our bodies; as a pillar is a building’s foundation, so is man’s faith unbreakable with God. In this boldness, one can utter and say: “Forgive us our debts, as we also forgive our debtors.”

Այս են աղաւթք ճշմարիտ, բանական եւ գործնական. յորժամ դու ոչ պահանջեսցես զպարտսն յընկերէն քո առ քեզ, յայնժամ եւ Աստուած զբոլոր յանցանս շնորհեսցէ քեզ յանմեղութիւն։ Լուր Պետրոսի զիարդ ուսաւ ի Տեառնէ։ Նա եաւթն անգամ կամեցաւ թողուլ զյանցանս եղբաւրն, Տէրն մեր զեաւթն եաւթանասուն անգամ ասաց։ Պետրոս իբրեւ զմարդ սահման եդ, Տէրն մեր ոչ սահմանեաց զբարերարութիւն մարդասիրութեան աստուածութեանն իւրոյ։ Հանապազ մեղանչեմք բանիւք եւ գործովք մերովք, եւ Աստուած տեսանէ եւ զանց առնէ, զի երկայնմտութեամբն իւրով ածցէ զմեզ յապաշխարութիւն. չմեղանչելն իսկ է մարդոյն ի կատարեալ արդարութիւն. իսկ եթէ յանցեաւ իբրեւ զմարդ, փութասցի զղջանալ յապաշխարութիւն։ Ի բաց են դրունք ողորմութեան նորա, ոչ փակէ ընդդէմ ապաշխարողաց. մանաւանդ որք հաւատովքն գիտեն խնդրել, նոքա եւ առաքինութեամբ կարեն ճգնել ի վաստակս հոգեւորս. նոքա ոչ միայն զպարտսն թողուն ընկերաց իւրեանց, այլ եւ զինչս իւրեանց բաշխեն ի կարաւտեալս. զաւրութիւն Աստուծոյ է որ ձգէ զնոսա յառաքինութիւն, որպէս եւ առաջինքն առնէին. Որ միանգամ, ասէ, գեղից եւ ագարակաց եւ ընչից տեարք էին, վաճառէին զիւրաքանչիւր ստացուածս եւ բերէին դնէին առ ոտս Առաքելոցն։ Տէր մեր զնոսա քարոզս բանին առաքեաց. նոքա քարոզք էին բանին, եւ ընչից մատակարարք։ Ձայն բանի յունկն հասանէ, եւ սէր վերնոյն առանց բանի ուսուցանէր զառատութիւն. ոչ զի աղքատանալ կամէին, այլ զի այլում մեծութեան հասցեն երկնաւորին։ Եւ դու յորժամ ընկերին թողուս զպարտիսն քո, ոչ զի ատելով ատէիր զիրսն քո, այլ զի սակաւ ողորմութեամբն զոր արարեր զբազմապատիկ պարտսն քո զոր պարտէիր թողցէ քեզ Աստուած։ Զայս բանից զհետ երթիջիր. յորժամ ընկերին քում թողուս, եւ դու թողութեան արժանի եղեր։

This is the true, rational, and practical prayer: When you demand not the debts from your neighbor for yourself, then God will also forgive all your trespasses unto innocence. Hear Peter, as to how he learned from the Lord: He wished seven times to forgive the trespasses of his brother, but our Lord said seventy times seven. Peter, as a mortal, set a limit; but our Lord set no limit to the beneficence of the Deity’s love for mankind. Daily we sin with our words and actions, but God sees and passes over them, that with His long-suffering he might lead us to a change of heart. To not sin is perfect righteousness for the human; yet if he transgresses as a mortal, let him hasten to a change of heart in repentance. The gates of his mercy stand open; he does not shut them against those who repent; above all, those who know to ask in faith are also the ones who, by virtue, are able to strive for spiritual labors. Not only do they forgive the debts of their neighbors, but they also distribute their own possessions to those in need. It is the power of God that draws them to virtue, as those of old did. “Whoever,” it is said, “as many as were proprietors of villages and fields and possessions, were selling their belongings and bringing and laying them at the feet of the Apostles.” Our Lord sent them forth to proclaim the word; they were heralds of the word and ministers of possessions. The voice of the word reached the ears of those who listened, and the love On High, without a word, taught abundance—not that they wished to become impoverished, but that they might attain to another wealth, the heavenly one. And you, when you forgive your neighbor your claims to his debts, do so not because you have come to hate your own possessions, but because, by this small mercy you have shown, God will forgive you the manifold debts you are owing.So pursue this matter: Whenever you forgive your neighbor, you too will have been made worthy of forgiveness.

Համարձակութեամբ բանաս զբերանդ եւ ասես. Մի՛ տար զիս ի փորձութիւն, այլ փրկեա ի չարէն։ Ոչ են կամք Աստուծոյ զմարդն տանել ի փորձութիւն, այլ ապրեցուցանել ի փորձութենէ եւ փրկել ի մահուանէ. զի որ յիւր Որդին ոչ խնայեաց, այլ վասն մեր ամենեցուն ի մահ մատնեաց, նովաւ զամենայն բարիս շնորհէ ամենեցուն որ խնդրեն ի նմանէ։ Թէպէտ եւ ոչ է մեր կարողութիւն փոխարէն հատուցանել Աստուծոյ, որչափ կարն է մեր մի՛ հեղգասցուք։ Սակաւապէտութիւն մեր ի պահս համարեալ է, եւ չափաւոր արբումն եւ հարկաւոր ստացուածք յաղքատութիւն. վասն երանութեանն հեզաբան լինել, ընկերին ուսուցանել ցածութիւն։ Եթէ անքուն ոչ կարեմք լինել, մի՛ բնաւ զգիշերն քնոյ տացուք, զի մի՛ բնաւ մոռացկոտ լիցուք ի սաղմոսս եւ յաւրհնութիւնս։ Եթէ զկարաւտութիւն աղքատաց ոչ կարեմք լցուցանել, մի՛ պատառաւ եւ բաժակաւ կարաւտացուսցուք զնոսա։ Մի՛ գտցի յափշտակութիւն որբոց եւ այրեաց ի ստացուածս մեր. ամենայն զինչ եւ իցէ մեր՝ նուիրեալ լիցի Աստուծոյ. յայնժամ եւ անձինք մեր լիցին նմա պատարագ հաճոյ եւ ընդունելի։ Ամենեցուն փութալ արժան է ի պատուիրանս Աստուծոյ առնել եւ կատարել, արանց եւ կանանց, ծառայից եւ ազատաց, զի Տէր մեր վասն ամենեցուն թողութեան եկն. եւ նորա մարդասիրութեանն վայելեն փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

You boldly open your mouth and say: “Lead me not into trial, but rescue me from the evil one.” It is not the will of God to lead man into trial, but to preserve him from it and rescue him from death. For the One who did not spare his own Son, but gave him up to death for the sake of us all, through him bestows every good thing upon all those who seek from him. Though it is not within our power to repay God in kind, let us not be neglectful so far as we are able. Our contentment with little is accounted as fasting, our moderate drinking as abstemiousness, and necessary possessions as poverty—for the sake of blessedness to be meek in speech, teaching hesychia to our neighbor. If we are unable to keep vigil, let us not completely give the night over to sleep, lest we become altogether forgetful of psalms and hymns. If we cannot fill the poverty of the poor, let us not leave them lacking a morsel of food and a cup to drink. Let not our possessions be found in the plundering of orphans and widows; all that is ours, whatever it may be, let it be consecrated to God. Then our very souls shall be to him an offering both well-pleasing and acceptable. It behooves all to endeavor to the commandments of God, to do and fulfill them—men and women, slaves and freemen—for our Lord came for the forgiveness of all; and to his love for mankind belong glory, dominion and honor, now and ever, and unto ages of ages. Amen.